Кіріспе
Тайвань ғажайыбы немесе Тайвань экономикалық кереметі – Тайваньның ХХ ғасырдың екінші жартысында дамыған, жоғары табысқа ие елге қарқынды экономикалық дамуына сипаттама береді. Оңтүстік Корея, Сингапур және Гонконгпен бірге дамыған Тайвань «Төрт азиялық жолбарыс» деп белгілі болды. Тайвань Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экспортқа бағдарланған сауда стратегиясын қабылдаған алғашқы дамушы ел еді.
The Taiwan Miracle or Taiwan Economic Miracle refers to Taiwan's rapid economic development to a developed, high income country during the latter half of the twentieth century. As it developed alongside South Korea, Singapore, and Hong Kong, Taiwan became known as one of the "Four Asian Tigers". Taiwan was the first developing country to adopt an export oriented trade strategy after World War II.
Өмірбаян
1940-жылдардың аяғындағы гиперінфляция кезеңінен кейін, Қытай Республикасының Гоминьдан басқарған үкіметі Чэн Идің әскери режимі Тайвань долларын жапондық кезеңдегі Тайвань иенасына қатысты шамадан тыс басып шығарғаннан кейін, жаңа және тұрақты валютаның қажеттілігі анық болды. 1945–1965 жылдар аралығында АҚШ-тың 4 миллиард долларлық қаржылық көмегі мен жеңіл несиесі (сондай-ақ АҚШ-тың азық-түлік және әскери көмегінің жанама экономикалық ынталандыруы) Тайваньға экономикасын қайта іске қосу үшін қажетті капиталды қамтамасыз етті. Бұдан әрі, Гоминьдан үкіметі Қытай материгінде тиімді жүзеге асырылмаған көптеген заңдар мен жер реформаларын енгізді. Американдықтар оккупациялаған Жапонияда енгізгендей, жер реформасы заңы жер иелерінің класын жойды (Жапониядағы жағдайға ұқсас) және мемлекеттің көмегімен ауыл шаруашылығы өнімдерін күрт арттырған шаруалардың санын көбейтті. Бұл алғашқы артық жинақталу көзі болды. Ол капитал құруды өзгертіп, ауыл шаруашылығы жұмыс күшін қалалық секторларда жұмыс істеуге босатты. Дегенмен, үкімет шаруаларға несиелер мен тыңайтқыштарды бақылау және аграрлық өнімдерді (машиналар) күрішке тең емес айырбастау арқылы өнеркәсіптік экономикамен тең емес айырбастау жүктеді. Банктерді (сол кезде мемлекеттік меншікте болған) және импорт лицензияларын бақылау арқылы мемлекет Тайвань экономикасын импортты алмастыру индустрияландыруға бағыттап, толық қорғалған нарықта бастапқы капитализмді құрды. Сонымен қатар, USAID-тың көмегімен, ол кең ауқымды өнеркәсіптік инфрақұрылым, байланыс және білім беру жүйесін құрды. Бірнеше мемлекеттік органдар құрылды және төрт жылдық жоспарлар қабылданды. 1952–1982 жылдар аралығында экономикалық өсім орташа есеппен 8,7%-ды, ал 1983–1986 жылдар аралығында 6,9%-ды құрады. Жалпы ұлттық өнім 1965–1986 жылдар аралығында 360%-ға өсті. 1986 жылы әлемдік экспорттың үлесі 2%-дан асты, бұл басқа жаңадан индустрияланған елдерден жоғары болды, ал әлемдік өнеркәсіптік өндіріс 1965–1986 жылдар аралығында тағы 680%-ға өсті. Байлар мен кедейлер арасындағы әлеуметтік теңсіздік азайды (Гини: 1953 жылы 0,558, 1980 жылы 0,303), тіпті кейбір Батыс Еуропа елдерінен де төмен болды, бірақ 80-ші жылдары сәл өсті. Денсаулық сақтау, білім беру және өмір сүру сапасы да жақсарды. Өндірістік жүйенің және өнеркәсіптік құрылымның икемділігі Тайвань компанияларының халықаралық жағдай мен әлемдік экономиканың өзгеруіне бейімделу мүмкіндіктерін арттырды. Экономист С. Цян экспортқа бағытталған сауда стратегиясына көшуде ықпалды рөл атқарды.
Жаһандану дәуірі
1970 жылдары протекционизм күшейді, және Біріккен Ұлттар Ұйымы Қытай Республикасы үкіметін мойындаудан бас тартып, Қытай Халық Республикасы үкіметін Қытайдың материктік бөлігінің жалғыз заңды өкілі деп таныды. Бұл мәселе БҰҰ Бас Ассамблеясының 2758 қаулысымен шешілді, нәтижесінде ҚХР БҰҰ-ның барлық органдарында Қытай Республикасының орнына келді. Гоминьдан жоғары технология саласында (микроэлектроника, жеке компьютерлер және оларға қосымша құрылғылар) өнеркәсіпті жаңғырту және дамыту процесін бастады. Тайбэй маңындағы Хсинчуде ірі және табысты Технологиялық саябақтардың бірі салынды. Көптеген тайвандық брендтер DEC немесе IBM сияқты әлемдік танымал компаниялардың маңызды жеткізушілеріне айналды, ал кейбіреулері АҚШ-тың Силикон алқабында және басқа аймақтарында филиалдар ашып, танымал болды. Үкімет тоқыма және киім өнеркәсібінен өнімдерінің сапасы мен құнын арттыруды ұсынды, бұл көлемдік шектеулермен белгіленген импорттық квоталардан сақтануға мүмкіндік берді. Осы онжылдық тәуелсіз кәсіподақ қозғалысының басталуын көрді, бұл бұрынғы ондаған жылдар бойындағы репрессиядан кейін болды. 1977 жылы жаңа кәсіподақтарға демеу берген маңызды оқиғалар орын алды. Олардың бірі – екі жылдық күш-жігердің нәтижесінде бұрынғы басқарудың бақылауындағы кәсіподақтың беделін түсіргеннен кейін, Қиыр Шығыс тоқыма компаниясында тәуелсіз кәсіподақ құрылды. Бұл Тайваньның соғыстан кейінгі тарихында Гоминьданнан тәуелсіз алғашқы кәсіподақ болды (Гоминьдан комитетінде аз ғана өкілдігін сақтап қалды). Басқару мемлекеттен кәсіподақты тарату үшін әскери жағдай енгізуге тырыспай, сайлау кезінде жұмысшылардың дауысын сатып алуға бейімделді. Алайда, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды және 1986 жылға қарай барлық сайланған жетекшілер нағыз кәсіподақ мүшелері болды. Компаниялар шетелге шығып, өндірісін халықаралық деңгейде дамыта алды, негізінен Қытай Халық Республикасы және АҚШ сияқты Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының елдеріне үлкен инвестициялар жасады. Тайваньдағы жоғары жалақылар мен жақсы ұйымдастырылған кәсіподақтар, сондай-ақ Тайваньтың экспорттық квоталарының төмендеуі Тайваньның ірі компанияларын өндірісін Қытайға және Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіруге мәжбүр етті. Дамыған елдегі азаматтық қоғам демократияны қалады, ал КМТ диктатурасын қабылдамау көбейді. Маңызды қадам – Тайваньнан шыққан Ли Тэн Хуидің президент болуы және КМТ демократиялық заңдылықты іздеуге бағытталған жаңа жолға түсуі болды. Екі маңызды нәрсені естен шығармау керек: КМТ құрылымның орталығында болды және процесті бақылады, ал құрылым – кәсіпорындар арасындағы, кәсіпорындар мен мемлекет арасындағы, кәсіпорындар мен әлемдік нарық арасындағы қарым-қатынастар желісі болды, бұл сауда компаниялары мен халықаралық экономикалық алмасудың арқасында мүмкін болды. Тайваньдықтар негізінен материктіктердің үстемдік еткен үкіметінен шеттетілді, сондықтан көптеген адамдар бизнес әлеміне қатысты. 1952 жылы Тайваньның жан басына шаққандағы жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) 170 долларды құрады, бұл арал экономикасын Заир мен Конго арасында орналастырды. Алайда, 2018 жылға қарай Тайваньның жан басына шаққандағы ЖҰӨ, сатып алу қабілеті паритетіне (ҚҚП) сәйкес түзетілген, 53 074 долларға дейін өсті, бұл кейбір дамыған Батыс Еуропа елдері мен Жапонияның көрсеткіштерімен тең немесе одан да жоғары. Экономист Пол Кругманның пікірінше, осы жылдам өсім капитал мен еңбек күшінің артуының нәтижесінде мүмкін болды, бірақ тиімділіктің артуы емес. Яғни, жинақтар көбейді, жұмыс уақыты ұзартылды және көптеген адамдар, әсіресе әйелдер, жұмысқа тартылды. Дуайт Перкинс және басқалар Кругман мен Алвин Янгтың зерттеулеріндегі әдістемелік кемшіліктерді атап, Тайваньның өсуінің көп бөлігін өнімділіктің артуына байланыстырады. Өнімділіктің артуына жер реформасы, құрылымдық өзгерістер (қалалану және индустриялану) және импортты алмастырудың орнына экспортты қолдау саясаты ықпал етті.
Болашақтағы өсім
Экономикалық өсім 1990 жылдардың соңынан бері айтарлықтай төмендеді. Бұл жаңа ортаны түсінудің маңызды факторы – Қытайдың күшеюі, ол 40 жыл бұрын Тайвань кереметін мүмкін еткен жағдайларды ұсынады (саяси және әлеуметтік тұрақты орта, арзан және білімді жұмыс күші, тәуелсіз кәсіподақтардың болмауы). Тайваньнан ерекшелігі – ағылшын тіліндегі білім беруге баса назар аудару. Гонконг пен Сингапур сияқты, соңғы мақсат – үш тілде еркін сөйлейтін ел болу (тайвань тілі; Қытайдың және Тайваньтың мемлекеттік тілі – мандарин; және ағылшын тілі – Шығыс пен Батыс арасындағы байланыс құралы). Батыс қаржы нарықтарының пікірінше, қаржы секторының консолидациясы алаңдау туғызады, себебі ол баяу қарқынмен жүзеге асуда, нарыққа бөлінген үлес соншалықты шағын, бірде-бір банк нарықтың 10% астам бөлігін бақыламайды, ал Тайвань үкіметі ДСҰ-ға қосылу шарты бойынша 2005-2008 жылдар аралығында осы секторды ашуға міндетті. Дегенмен, көптеген қаржы сарапшылары мұндай алаңдаушылықтар Батыс үлгісін көшіруден туындаған және Азияның «Жолбарыс» моделін ескермейтінін айтады. Сонымен қатар, жақында кредиттік карталар бойынша қарыз үлкен мәселеге айналды, себебі Тайваньда жеке банкроттық туралы заң қабылданбаған. Жалпы алғанда, көлік инфрақұрылымы өте жақсы және оны, әсіресе аралдың батыс бөлігінде жақсарту жұмыстары жалғасуда. Көптеген инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асырылуда, мысалы, 2008 жылы Каосиуңде ашылған алғашқы жылдам транзит желілері және Тайбэйдің жылдам транзит жүйесінің 2013 жылға қарай екі есеге ұлғаюы; елдің тас жолдары жоғары деңгейде дамыған және жақсы күтілген, олар кеңейтілуде, әсіресе халық азырақ және дамыған аймақтары кем шығыс жағалауында, сондай-ақ жақында дау тудырған электрондық төлем жүйесі енгізілді. Тайбэйден Каосиуңға дейін батыс жағалауындағы барлық ірі қалаларды байланыстыратын Тайвань жоғары жылдамдықты темір жолының құрылысын аяқтау Тайваньның көлік инфрақұрылымына маңызды үлес болып саналады. Тайвань үкіметі осы жобаларды қаржыландыру үшін жеке инвестицияларды тартты, «салып беру – пайдалану – беру» қағидатын қолданды, бірақ мемлекеттік қаржыландыру да қажет болды және бірнеше сыбайлас жемқорлық оқиғалары анықталды. Дегенмен, осы жобалардың аяқталуы үлкен экономикалық серпіліс әкеледі деп үміттеніледі, өйткені Тайбэйдегі метро жылжымайтын мүлік нарығын жандандырды.
Технология секторы
Тайвань технология саласына, яғни өндірісті аутсорсингке маманданған. Соңғы дамулар брендтерді құру және дизайн саласындағы жетістіктермен сипатталады. LCD және LED шамдарын өндіру – тайваньдық компаниялардың жаңа салалары. Тайвань биотехнология саласына да енуді жоспарлап отыр, мысалы, флуоресцентті үй жануарларын (балықтар) жасау және зерттеу үшін флуоресцентті шошқаларды өсіру. Тайвань орхидея өсіруде де көш бастап тұр. Тайваньның ақпараттық технологиялар (ИТ) және электроника секторы 1980-жылдардан бері өнімнің мол көлемін қамтамасыз етіп келеді. Өнеркәсіптік Технологиялар Зерттеу Институты (ITRI) 1973 жылы дамып келе жатқан технология индустриясының жаңа талаптарын қанағаттандыру үшін құрылды. Бұл Тайвань жартылай өткізгіш өндіру компаниясы (TSMC) сияқты стартаптардың құрылуына және 520 жоғары технологиялық компания мен 150 000 жұмыскерді қамтитын Хсинчу ғылыми және өндірістік паркін (HSP) салуға әкелді. 2015 жылға қарай аналық платалардың (89,9%), кабельдік CPE (84,5%) және ноутбук компьютерлерінің (83,5%) әлемдік нарық үлесінің көп бөлігі офшорлық және отандық өндірістен құралды. Тайвань транзисторлы сұйық кристалды дисплейлерді (TFT LCD панельдері) өндіруде екінші орында (41,4%), LCD мониторларды (27%) және LED шамдарды (19%) өндіруде үшінші орында тұр. Дегенмен, Тайвань әлі де офшорлық капитал мен технологияларға тәуелді, Қытайдан 25 миллиард АҚШ долларына дейін машиналар мен электр жабдықтарын, Жапониядан 16 миллиард АҚШ доллары және АҚШ-тан 10 миллиард АҚШ доллары импорттайды. Шағын және орта бизнес (ШОБ) дамуы нарыққа бейімделуді және фирмалар арасындағы серіктестікті жақсартса да, Тайвань компанияларының көпшілігі бастапқы жабдық өндірушілері (OEM) болып қала берді және Acer және Asus сияқты компаниялардан басқалары түпнұсқалық дизайнмен өндіруге (OBM) көшпеді. Бұл ШОБ өнеркәсіптік өндірісте "қадамдық инновацияны" ұсынады, бірақ Хонолулудағы East–West Centre зерттеу орталығының Дитер Эрнстінің пікірінше, брендтік атауды және ҒЗК жобаларына инвестицияларды тежейтін "тауар тұзағынан" шыға алмайды. Тайвань президенті Цай Ин Вэнь, Демократиялық прогрессивті партиясының (ДПП) саясатын Тайваньның IT индустриясының әлемдік ықпалына негізделген. Тайвань экономикасының өсу қарқыны төмендеуіне қарсы шара ретінде, оның "5+2" инновациялық индустриялар бастамасы биотехнология, тұрақты энергия, ұлттық қорғаныс, ақылды машиналар және "Азиялық Кремний алқабы" жобасы сияқты маңызды секторларды дамытуға бағытталған. Президент Цай ТайМэд Биологикс мемлекеттік стартапының төрағасы болды, ал TSMC бас директоры Моррис Чанг сыртқы кеңесші ретінде тағайындалды. 2016 жылдың 10 қарашасында Атқарушы Юань 10,94 миллиард NT$ (346,32 миллион АҚШ доллары) бюджетпен биомедициналық даму жоспарын бекітті. 2016 жылдың желтоқсан айында Азия Кремний алқабының даму агенттігінің (ASVDA) ашылу салтанатында вице-президент Чэнь Чиен Джен жергілікті ҒЗК қабілетін арттырудың және шетелдік инвестицияларды тартудың маңыздылығын атап өтті. Мысалы, HSP қазіргі таңдағы жұмыс күшінің 40 пайызын "ҒЗК және технологияны дамытуға" жұмсап отыр. Дүниежүзілік экономикалық форумының 2017–2018 жылғы жаһандық бәсекеге қабілеттілік есебінде 140-қа жуық ел тізімделген, онда Тайвань ҒЗК саласындағы университеттер мен өнеркәсіп арасындағы ынтымақтастық бойынша 16-шы орынды, ҒЗК-ға жұмсалған компания шығындары бойынша 10-шы орынды және инновациялық қабілет бойынша 22-ші орынды иеленді. 2016 жылы бекітілген шетелдік қытайлық және шетелдік инвестициялардың жалпы сомасы 11 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл 2015 жылғы 4,8 миллиард АҚШ долларынан едәуір жоғары.
Сағалар арасындағы қатынастар
Қытай Халық Республикасымен "Үш байланыс" ашу мәселесі бойынша пікірсайыс 2008 жылы аяқталды, ең басты кедергі – Қытай Халық Республикасына экономикалық тәуелділіктің қауіпсіздік тәуекелі болды. Көлік құнының төмендеуі арқасында Тайваньға көбірек қаржы оралып, кәсіпорындар өндіріс және басқа да нысандарды материктік Қытайға көшіріп, операциялық орталықтарын Тайваньда сақтап қалуға үміттенді. Қытайдағы кез келген компанияның жалпы активтерінің 40 пайызынан астамын материктік Қытайға инвестициялауына тыйым салатын заң 2008 жылдың маусым айында Гоминьданның жаңа үкіметі Қытайға инвестиция жасау ережелерін жеңілдеткен кезде күштен шығарылды. 1992 жылғы консенсус негізінде 2008 жылдың 12 маусымында жартылай ресми ұйымдар (SEF және ARATS) арқылы диалог қайта жаңғыртылды, ал алғашқы кездесу Пекин қаласында өтті. Тайвань Шығыс Азиядағы маңызды операциялық орталыққа айналуды көздейді.
Өңірлік еркін сауда келісімдері
Қытайдың көптеген елдермен екіжақты қарым-қатынастар мен аймақтық ұйымдар арқылы халықаралық еркін сауда келісімдері (ЭСК) бар болса да, «Бейжің факторы» Тайванды ықтимал ЭСК-терден әдейі оқшаулауға алып келді. Қытаймен экономикалық ынтымақтастық туралы негіздемелік келісімге (ЭҚНҚ) 2010 жылғы 29 маусымда қол қою арқылы сауданы либералдауға және тарифтерді қысқартудың «алғашқы өнім» тізіміне рұқсат берілді. Бұрынғы президент Ма Иньцзю Қытаймен тұрақты экономикалық қарым-қатынасты растаумен қатар, Тайванның басқа ЭСК-терге қатысуына қарсылығын басуға тырысты. 2013 жылы Тайвань Транс-Тынық мұхит әріптестігінің (ТТӘ) екі негіздеуші мүшесімен: Жаңа Зеландиямен (ANZTEC) және Сингапурмен (ASTEP) ЭСК-терге қол қойды. Сингапурға экспорт 2013 және 2014 жылдар аралығында 5,6 пайызға өсті, бірақ 2016 жылға қарай 22 пайызға төмендеді. Бұл сауда келісімі Тайванның 2016 жылы барлық кәсіпорындардың 97,73 пайызын құраған шағын және орта бизнестің (ШОБ) бәсекеге қабілеттілігіне кедергі келтіреді деп күдік болды. Алайда, ТТӘ Тайвань үшін әлі де мүмкіндік ұсынады. 2017 жылдың қарашасында АТЭС экономикалық көшбасшыларының кездесуінен кейін президент Цай Инвэнь ТТӘ бойынша жасалған прогреске толық қолдау білдірді, себебі АҚШ президенті Дональд Трамп осы жылдың басында сауда келісімінен бас тарған болатын. Президент Цай Инвэнь «Жаңа оңтүстік саясатын» да ілгерілетуде, ол 1993 жылы бұрынғы президент Ли Тэнхуэй және 2002 жылы Чэн Шуйбянь қолдаған «оңтүстікке қарай бағытталған» саясатты еске түсіреді, бұл Азия-Тынық мұхит аймағындағы Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттары қауымдастығы (АСЕАН), Австралия және Жаңа Зеландия сияқты серіктестерге баса назар аударуды көздейді.