Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Судың әсерінен ойылып жасалған, бетінде жоғалаулар бар Айдың арналары. Тау беткейлерінің геоморфологиясында суағар – жер бетінде ағатын судың эрозиялық әсерінен топыраққа қазылған, тереңдігі бірнеше дюйм/дециметрден аспайтын жайма арна. Оған ұқсас, бірақ кішірек ойыстар микросуағарлар, ал үлкен ойыстар – арықтар деп аталады. Жасанды суағарлар – алыс су көзінен су жеткізу үшін салынған арналар. Ландшафтты жобалауда немесе бақта жасалған суағарлар – судың эстетикалық сұлулығын көрсететін элементтер болып табылады.
Shallow channel cut by water
grooves on the moon
In hillslope geomorphology, a rill is a shallow channel (no more than a few inches/decimeters deep) cut into soil by the erosive action of flowing surface water. Similar but smaller incised channels are known as microrills; larger incised channels are known as gullies. Artificial rills are channels constructed to carry a water supply from a distant water source. In landscape or garden design, constructed rills are an aesthetic water feature.
Эрозиядан пайда болған тесіктер
Құрлар – бұл тау беткейлерінен ағып түсетін судың әсерінен қорғалмаған топыраққа пайда болатын тар және беткейлі арналар. Ауыл шаруашылығы жұмыстары кезінде топырақ көбінесе ашық қалғандықтан, осы сезімтал кезеңдерде егістік жерлерде құрлар пайда болуы мүмкін. Орманды кесуден кейін немесе құрылыс жұмыстары кезінде топырақ ашық қалғанда да құрлар қалыптасуы мүмкін. Құрлар алғаш пайда болғанда жақсы көрінеді, сондықтан олар эрозия мәселесінің бастапқы белгісі болып табылады. Егер топырақты қорғау шаралары қолданылмаса, үнемі эрозияға ұшыраған жерлердегі құрлар ақырында үлкен эрозиялық нысандарға, мысалы, шатқалдарға немесе тіпті (жартылай шөлейт аймақтарда) құнарсыз жерлерге айналуы мүмкін.
Rills are narrow and shallow channels which are eroded into unprotected soil by hillslope runoff. Since soil is regularly left bare during agricultural operations, rills may form on farmland during these vulnerable periods. Rills may also form when bare soil is left exposed following deforestation, or during construction activities. Rills are fairly easily visible when first incised, so they are often the first indication of an ongoing erosion problem. Unless soil conservation measures are put into place, rills on regularly eroding areas may eventually develop into larger erosional features such as gullies or even (in semi arid regions) into badlands.
Қалқаның басталуы
Өрт тау беткейлеріндегі топырақ бетінің эрозиясына ұшырағанда пайда болады, сондықтан маусымдық ауа райы үлгілеріне елеулі әсер етеді. Олар көбінесе жаңбырлы айларда жиірек кездеседі. Сырғалар пайда болуы үшін беткі ағынның серпімділік күші, яғни беткі ағынның топырақ бөлшектерін бөліп алу қабілеті, топырақтың серпімділікке қарсы тұру қабілетінен – топырақтың бетіне параллель күшке қарсы тұру қабілетінен – асып түсуі керек. Осы кезде эрозия процесі басталады, себебі су топырақ бөлшектерін босатып, оларды төмен қарай ағызады. Осы күштер құмды, құмақ топырақтардың сырғалар пайда болуға бейім екенін, ал тығыз саз топырақтардың сырғалар пайда болуына қарсы тұратынын түсіндіреді. Барлық беткейлерде сырғалар пайда бола бермейді, олардың пайда болуы тау беткейінің тіктеп тұруымен тығыз байланысты. Тартылыс күші судың күшін анықтайды, ол сырғалардың пайда болуы үшін қажетті эрозиялық ортаны құруға қажетті қуатты қамтамасыз етеді. Сондықтан, сырғалардың пайда болуы негізінен тау беткейінің еңістігімен бақыланады. Еңіс сырғалардың тереңдігін анықтайды, ал еңістің ұзындығы мен топырақтың су өткізгіштігі – аймақтағы сырғалардың санына әсер етеді. Топырақтың әр түрі үшін белгілі бір шекті мән болады, яғни судың жылдамдығы топырақ бөлшектерін сырғалардың пайда болуы үшін жеткілікті мөлшерде ығыстыра алмайтын еңіс бұрышы. Мысалы, көптеген байланыссыз еңістерде бұл шекті мән 2 градус шамасында, ал серпімділік жылдамдығы 3-3,5 см/с аралығында болады. Сырғалар пайда бола бастағаннан кейін, олар олардың мөлшерін және су шығымын арттыратын әртүрлі эрозиялық күштерге ұшырайды. Сырғалардың көптеген жерлерінде эрозияның 37%-ға дейін сырғалардың қабырғаларының массалық қозғалысынан немесе құлауынан туындауы мүмкін. Су ағып өткенде, қабырғаларды ойып, олардың құлауына себеп болады. Сонымен қатар, су қабырғалардың топырағына сіңіп, оларды әлсіретіп, қабырғалардың құлау мүмкіндігін арттырады. Осы күштердің эрозиясы сырғалардың мөлшерін ұлғайтады және олардың су шығымын арттырады. Кемдеу жағдайларда, аздап қышқыл жаңбыр мен ағын судың әсерінен әк тас және басқа да ерігіш тау жыныстарының еріп кетуі тау жынысының бетінде сырғаларға ұқсас нышандардың пайда болуына әкеледі.
Rills are created when fire erodes the soil topsoil on hillsides, and so are significantly affected by seasonal weather patterns. They tend to appear more often in rainier months. Rills begin to form when the runoff shear stress, the ability of surface runoff to detach soil particles, overcomes the soil's shear strength, the ability of soil to resist force working parallel to the soil's surface. This begins the erosion process as water breaks soil particles free and carries them down the slope. These forces explain why sandy, loamy soils are especially susceptible to the formation of rills, whereas dense clays tend to resist rill formation. Rills cannot form on every surface, and their formation is intrinsically connected to the steepness of the hillside slope. Gravity determines the force of the water, which provides the power required to start the erosional environment necessary to create rills. Therefore, the formation of rills is primarily controlled by the slope of the hillside. Slope controls the depth of the rills, while the length of the slope and the soil's permeability control the number of incisions in an area. Each type of soil has a threshold value, a slope angle below which water velocity cannot produce sufficient force to dislodge enough soil particles for rills to form. For instance, on many non cohesive slopes, this threshold value hovers around an angle of 2 degrees with a shear velocity between 3 and 3.5 cm/s. After rills begin forming, they are subjected to variety of other erosional forces which may increase their size and output volume. Up to 37% of erosion in a rill ridden area may derive from mass movement, or collapse, of rill sidewalls. As water flows through a rill, it will undercut into the walls, triggering collapse. Also, as water seeps into the soil of the walls, they weaken, amplifying the chance of wall collapse. The erosion created by these forces increases the size of the rill while also swelling its output volume. Less commonly, dissolution of limestone and other soluble rocks by slightly acidic rainfall and runoff also results in the formation of rill like features on the surface of the rock.
Түлкі эрозиясының маңызы
Құйындар кішкентай болса да, жыл сайын көп мөлшерде топырақ тасымалдайды. Кейбір есептеулерге сәйкес, құйын ағынының тасымалдау қабілеті құйын емес, немесе құйын аралық аймақтардан шамамен он есе артық. Орташа жауын-шашын кезінде құйын ағыны 9 см-ге дейін диаметрі бар тас сынықтарын төмен қарай апаруы мүмкін. 1987 жылы ғалым Ж. Позен Бельгиядағы Хулденберг даласында тәжірибе жүргізіп, орташа жауын-шашын кезінде құйын эрозиясы су астындағы салмақта 200 кг-ға дейін тас алып тастағанын анықтады. Алайда, құйындардың ландшафтқа тигізетін маңызды әсері көбінесе адам қызметіне кері әсер етеді. Археологиялық ескерткіштердің құйынмен шайылып кеткен жағдайлары байқалған. Дұрыс егіс шаруашылығы басқаруымен құйындар кішкентай болады және топырақты контурлы өңдеу арқылы оңай жөнделеді. Бұл, кем дегенде, құйындардың өсіп, ландшафтты уақыт өте келе жылдам тозуына алдын алады.
Although rills are small, they transport significant amounts of soil each year. Some estimates claim rill flow has a carrying capacity of nearly ten times that of non rill, or interrill, areas. In a moderate rainfall, rill flow can carry rock fragments up to 9 cm in diameter downslope. In 1987, scientist J. Poesen conducted an experiment on the Huldenberg field in Belgium which revealed that during a moderate rainfall, rill erosion removed as much as 200 kg (in submerged weight) of rock. Unfortunately, the considerable effect rills have on landscapes often negatively impacts human activity. Rills have been observed washing away archaeological sites. Under proper field management rills are small and are easily repaired by contour tilling the soil. This will prevent, for a time at least, the rills from growing and eroding the landscape more rapidly with time.