Кіріспе

Көз ұңғысының арт жағындағы бас сүйегінің үлкен бөлігі. Көз ұңғысының арт жағындағы бас сүйегінің үлкен қанаты немесе альсфеноид – бұл әрбір көздің арт жағында орналасқан, бас сүйегінің сүйекті өсіндісі. Олардың әр жақта біреуден болады, сфеноидтың денесінен басталып, жоғары, бүйірге және артқа қарай иіледі.

Құрылымы

Сфеноидтың үлкен қанаттары – денесінің екі жағынан өсіп шығатын, жоғары, бүйір және артқа қарай иілген екі мықты сүйек процесі. Олардың әрқайсысының артқы бөлігі үшбұрыштық процесс түрінде болып, уақытша сүйектің қабыршақты және тас сүйекті бөліктері арасындағы бұрышқа орналасады. Оның ұшында төмен қарай бағытталған процесс – сфеноид сүйегінің тікені орналасқан.

Ми бетінің

Әрбір үлкен қанаттың жоғарғы немесе ми беті [сурет. 1] ортаңғы бас сүйегінің бөлігін құрайды; ол терең иісті, және мидың уақытша бөлігінің айналымдарына арналған ойыстарға ие. Онда бірнеше тесік (саңылау) бар: Ротундалық тесік – алдыңғы және орталық бөлігіндегі дөңгелек апертура; ол жоғарғы жақ нервін өткізеді. Овалдық тесік осыдан артқа және бүйірге қарай орналасқан; ол төменгі жақ нервін, қосымша менингеальды артерияны және кейде кіші тасбас нервін өткізеді. Сфеноидты эмиссарлық тесік кейде кездеседі; ол овалдық тесіктен ортаға қарай, қанаттық өсіктің тамырына қарама-қарсы орналасқан кішкентай апертура; ол сквамозды шұңқырдың жанында төменнен ашылады және қуыстық синусқа қарай кішкентай тамырды өткізеді. Тікенді тесік, артқы бұрышта, тікенің жанында және алдында; ол ортаңғы менингеальды тамырларды және төменгі жақ нервінен қайта оралатын тармақты өткізетін қысқа канал. Тасбас тесік, тікенді тесік пен овалдық тесік арасындағы кішкентай, кейде кездесетін ашылу, кіші тасбас нервін өткізуге арналған.

Орбиталық бет

Үлкен қанаттың орбиталық беті [сурет. 2], тегіс және төртбұрышты пішіндес, алға және медиальды бағытталған, ал орбитаның бүйір қабырғасының артқы бөлігін құрайды. Оның жоғарғы тісті жиегі маңдай сүйегінің орбитальді пластинасымен сәйкес келеді. Оның төменгі дөңгелек жиегі төменгі орбитальді жарықтың артқы-бүйірлік шекарасын құрайды. Оның медиальді өткір жиегі жоғарғы орбитальді жарықтың төменгі шекарасын құрайды және оның шамамен ортасынан төменгі тік бұлшық етінің төменгі басына бекітілетін кішкентай бүршік шығып тұрады; осы жиектің жоғарғы бөлігінде жас артериясының қайта оралатын тармағының өтуі үшін ойыс бар. Оның бүйір жиегі тісті және скула сүйегімен сәйкес келеді. Жоғарғы орбитальді жарықтың медиальді шетінен төмен қарай шұңқырлы бет орналасқан, ол птеригопалатинді қуыстың артқы қабырғасын құрайды және ротундалық тесікпен тесіледі.

Маржа

[Сурет. 2] арт жағынан басталатын үлкен қанаттың денеден омыртқаға дейінгі шеңбері дұрыс емес. Оның орталық жартысы бұрыштық тесіктің алдыңғы шекарасын құрайды және тиісті нерв пен артерияның өтуі үшін қанатты каналдың артқы ашылуын ұсынады. Оның бүйірлік жартысы синхондроз арқылы уақытша сүйектің тас басымен байланысады, ал бас сүйегінің астыңғы бетіндегі екі сүйектің арасында құлақ түтігінің шеміршек бөлігіне орналасатын құлақ түтігінің ойысы бар. Омыртқаның алдында шеңбер ойыс, тісті жиекті ұсынады, төмендегі ішкі және жоғарыдағы сыртқы қабаттардың есебінен бейімделген, уақытша сүйектің қабықшалы бөлігімен байланысу үшін. Үлкен қанаттың ұшында ішкі бетінің есебінен, тері сүйектің сфеноидтық бұрышымен байланысу үшін үшбұрышты бөлік бар; бұл аймақ птерион деп аталады. Оған орталық жағынан үшбұрышты, тісті бет, маңдай сүйегімен байланысу үшін; бұл бет жоғарғы орбиталық жарықтың төменгі шекарасын құрайтын өткір жиекпен орталық жағынан жалғасады, ал бүйір жағынан күлдіреу сүйегімен байланысу үшін тісті жиекпен жалғасады.

Даму

Сфеноидтық сүйектің үлкен қанаты жеке сүйек ретінде пайда болады және адамдарда туған кезде де бөлек күйде қалады.

Функция

Сфеноидтық сүйек бас сүйектің негізі мен қабырғаларын, сондай-ақ көз ұяларының едендері мен қабырғаларын құруға қатысады. Ол шайнау бұлшық еттерінің көп бөлігінің бекітілу орны болып табылады. Бас және мойынның жүйкелері мен қан тамырларын өткізетін көптеген тесіктер мен жарықтар сфеноидта орналасқан, мысалы жоғарғы көз ұясы жарығы (көз жүйкесімен), ротундалық тесік (бет жүйкесімен) және овальді тесік (жақ жүйкесімен).

Клиникалық маңызы

Нейрофиброматоз 1-ші түрі бар пациенттерде шашыраңқы жасуша дамуының салдарынан көз ұясы сүйегінің қанаттарында қалыптаспаушылықтар пайда болуы мүмкін. Егер емделмесе, бұл соқырлыққа алып келуі мүмкін.

Басқа жануарларда

Көптеген сүтқоректілерде, мысалы, итте, көлемді қанаттық бөлігі (sphenoid bone) өмір бойы жеке сүйек ретінде сақталады, осы сүйек алисфеноид деп аталады.