Кіріспе

Шотландиядағы еврейлердің тарихы

Шотландиядағы еврейлердің тарихы кем дегенде 17 ғасырға дейін барады. Еврейлердің Шотландияға алғаш рет қашан келгені белгісіз, Шотландияда еврейлердің болуы туралы ең алғашқы нақты тарихи деректер 17 ғасырдың соңына қарай жазылған. Бүгінгі күні шотландтық еврейлердің көпшілігі – ашкенази текті, олар негізінен Эдинбургте, содан кейін 19 ғасырдың ортасында Глазго қаласында қоныстанды. 2013 жылы Эдинбург еврей зерттеулері желісі Шотландия Ұлттық кітапханасының мұрағаттық қорлары мен карталарына негізделген онлайн көрме ұйымдастырды, ол қоғамның қалаға тигізген әсерін зерттейді. 2011 жылғы халық санауы бойынша, Шотландияда 5 887 еврей тұрды; бұл көрсеткіш 2001 жылғы халық санауынан 8,7%-ға төмендеді. Бұл Англияда еврейлерге қарсы тәртіпсіздіктер болған шаққа сәйкес келді, сондықтан еврейлер Шотландияға босқындар ретінде келген болуы мүмкін, немесе бұл шотландтардан ақша қарыз алған Англияда тұратын еврейлерге қатысты болуы да мүмкін. Орта ғасырларда Шотландияның саудасының көп бөлігі Континенттік Еуропамен жүргізілді, ал Фландрия мен Төмен елдерге экспортталатын басты тауар – шекарадағы аббаттықтардың жүні болды. Абердин және Данди қалаларының шотланд саудагерлері Польша мен Литваның Балтық портымен тығыз сауда байланыстарында болды. Сондықтан еврейлер шотландтық әріптестерімен сауда жасау үшін Шотландияға келген болуы мүмкін, бірақ мұны растайтын тікелей дәлел жоқ. 18 ғасырдың соңындағы автор Генри Маккензи Эдинбург маңындағы Морнингсайд ауылының айналасындағы жер-су аттарының көп болуы орта ғасырларда осы аймаққа еврейлер қоныстанғанын көрсетеді деп болжады. Алайда, бұл пікір дұрыс емес екені дәлелденді, атаулардың шығу тегі 16 ғасырдың тарихи құжаттарында айтылған «Египет» деген аттас ферманың болуымен байланысты, және бұл рома халқының болғанын көрсетеді деп саналады.

17-19 ғасырлар

Эдинбургте тұңғыш рет еврей деп аталатын Дэвид Браун 1691 жылы қалада тұрып, сауда жасау үшін өтініш берген. Еврейлердің көпшілігі индустрияландырудан кейін және 1707 жылдан кейін иммиграциялаған көрінеді, сол кезде Шотландиядағы еврейлер Британияға тұтастай қатысты түрлі еврейге қарсы заңдарға бағынды. Оливер Кромвель 1656 жылы еврейлерді Англияның одақтастығына қайта қабылдады және олардың шекарадан солтүстікке қарай тұра алатынына ықпал еткен болар еді. Шотландия 1753 жылы қабылданған, бірақ келесі жылы жойылған еврейлердің азаматтығын алу туралы заңның құзырына кірді. Шотландияға келген кейбір еврейлер тез ассимиляцияланып, кейбіреулері христиан дінін қабылдады деген теория бар. Шотландияда университетте оқитын студенттерге, ағылшын студенттерінен айырмашылығы, діни ант беру талап етілмеді. Нью-Йоркте туған Джозеф Харт Майерс Шотландияда медицинаны оқыған алғашқы еврей студенті болды; ол 1779 жылы Эдинбург университетін бітірген. Глазго университеті бойынша еврей екені ашық белгілі болған алғашқы түлек Леви Майерс болды, 1787 жылы. 1795 жылы Герман Лион есімді стоматолог пен аяқ-қол дәрігері Эдинбургте жерлеу орнын сатып алды. Ол 1764 жылы Германияның Могендорф қаласынан шығып, Лондонға келгенге дейін Голландияда біраз уақыт өткізді. Ол 1788 жылы Шотландияға көшіп барды. Калтон төбесіндегі жердің болуы қазір айқын емес, бірақ ол 1852 жылғы Орданс Survey картасында "Жүдейлердің жерлеу күмбезі" деп белгіленген. Шотландияға алғашқы еврейлердің көпшілігі шотланд қалаларының сауда экономикасына тартылған голландиялық және неміс саудагерлері болды. Глазго қаласындағы шапқышы Исаак Коэн 1812 жылы 22 қыркүйекте қала бургері болып қабылданды. Глазго некрополісінде алғашқы жерлеу 1832 жылы 12 қыркүйекте жерленген Джозеф Левидің, қалам саудагерінің және холераның құрбаны болған. Бұл жерлеу орны ресми түрде ашылмас бұрын бір жыл бұрын болды, оның бір бөлігі еврей қауымына алдын ала жүз гинеяға сатылды. Глазго қаласында туған Ашер Ашер (1837-1889) - дәрігерлік мамандыққа түскен алғашқы шотландтық еврей. Ол "Сүндеттелудің еврейлік рәсімі" (1873) атты еңбегінің авторы болды. Оның отбасылық тәжірибесі туралы әңгіме Джек Рондердің "The Lost Tribe" атты кітабында және телесериалда бейнеленді, оның басты рөлдерін Мириам Марголиес және Билл Паттерсон ойнады. 1878 жылы еврей Ханна де Ротшильд (1851-1890), сол кездегі Ұлыбританияның ең бай әйел, шотландтық аристократ Арчибальд Примроузға, 5-ші Розебери графына, соттың және аристократияның антисемиттік сезімдеріне қарамастан, үйленді. Олардың төрт баласы болды. Олардың ұлы Гарри 1945 жылы Уинстон Черчилльдің соғыстан кейінгі уақытша үкіметі кезінде Шотландияның мемлекеттік хатшысы болды. 1880 жылдары Ресей империясындағы қуғын-сүргін мен погромдардан аулақ болу үшін көптеген еврейлер Ұлыбританияның ірі қалаларына, соның ішінде Шотландияға, әсіресе Глазгоға қоныстанды (әсіресе қаланың кедей бөлігі, Горбаль, ирланд және итальян иммигранттарымен бірге). Кішігірім топтар Эдинбургте, ал одан да кішігірім топтар Дундиде (алғашқы синагога 1878 жылы құрылды және зират 1888 жылы сатып алынды) және Абердинде (синагога 1893 жылы құрылды) қоныстанды. Шағын қауымдар бір уақыт бойы Айр, Данфермлин, Фолкирк, Гринок және Инвернессте де болды. Ресей еврейлері империяның батысындағы Pale of Settlement деп аталатын жерлерден, әсіресе Литва мен Польшадан келген, олардың көбі Шотландияны Солтүстік Америкаға бара жатқанда аялдама ретінде пайдаланған. Бұл олардың Глазго қаласын таңдағанын түсіндіреді. Алайда Атлантиканы кесіп өтуге ақша таба алмағандар қалада тұрып қалды. 1897 жылы, ағыл-тегіл келгеннен кейін, Глазгодағы еврей халқының саны 6500 адам болды. Бұл екінші еврейлер ағыны біріншіге қарағанда айтарлықтай үлкен болды және Германия мен Нидерланды сияқты Батыс Еуропа елдерінен айырмашылығы Шығыс Еуропадан келді. Бұл шотланд қоғамына сіңісіп, орта тапқа жататын Батыс еврейлер мен Шығыс Еуропадағы погромдардан қашып келген кедей идиш тілінде сөйлейтін үлкен шығыс еврейлер қауымы арасындағы бейресми айырмашылыққа әкелді. және Шотландияның еврей мұрасы орталығы. Ал Ост-Юдендер көбінесе Горбалдағы ыдыс-аяқтарға қоныстанды. Бұл 1901 жылы Оңтүстік Портленд көшесіндегі синагоганың құрылысына әкелді, ол әр түрлі уақытта Оңтүстік жағындағы синагога, Ұлы синагога және Ұлы орталық синагога ретінде белгілі болды. Ол 1974 жылы жабылғанға дейін көптеген жылдар бойы еврей қауымының діни орталығы ретінде қаралды.

20 және 21 ғасырлар

Иммиграция 20 ғасырда да жалғасты, 1901 жылы 9 000-нан астам еврей, ал 1911 жылы 12 000-ға жуық болды. Гласгоудағы Горбалдағы еврей өмірі бастапқыда дәстүрлі штетл өмірін бейнеледі; алайда, бұл антисемитизмнің өсуіне себеп болатын фактор екендігі туралы алаңдаушылық еврей қауымының босқындарға көмек көрсету, оның ішінде шотланд қоғамына сіңісуге қолдау көрсету мақсатында түрлі қайырымдылық және әлеуметтік ұйымдар құруына әкелді. Сол сияқты Эдинбург еврей әдеби қоғамы 1888 жылы Эдинбургтің еврей иммигрант халқына британдық мәдениетті оқыту мақсатында құрылды және басқа бағытқа назар аударса да, бүгінгі күні де белсенді. 1905 жылы шетелдіктер туралы заңның қабылдануы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы Шотландияға келген еврей босқындардың санының едәуір азаюына әкелді. Эдинбургте 1918 жылы раввин доктор Салис Дайчестің тағайындалуы бірнеше түрлі қауымдардың бір Эдинбург еврей қауымына бірігуіне себепші болды. Бұл қауым ағылшыншаланған яһудилерге де, шығыс еуропалық иммигранттарға да қызмет етті. Дайчес еврей қауымы мен кең мағынадағы зайырлы қоғам арасындағы жақсы қарым-қатынастарды дамытуға да күш салды. Оның ықпалымен қалада бір ғана мақсатты синагога - Эдинбург синагогасын салу үшін қаржы жиналды. Шотландияның еврей қауымы нацистік Германиядан және Екінші дүниежүзілік соғыстан қашқан босқындармен одан әрі өсті, ол 20 ғасырдың ортасында 20 000-нан астамға жетті деп есептелген. Салыстыру үшін айта кетейік, Ұлыбританиядағы еврей халқының саны 500 000-ға жетті, бірақ 2008 жылға қарай сол санның жартысынан астамына дейін төмендеді. Уиттингем фермалық мектебі 1939 жылдан 1941 жылға дейін Ұлыбританияға Kindertransport миссиясының бір бөлігі ретінде келген 160 бала үшін баспана ретінде жұмыс істеді. Ол Шығыс Лотиандағы Уиттингем үйінде, Балфур графының отбасылық үйінде және Балфур декларациясының авторы Артур Балфурдың туған жерінде құрылды. Соғыстан кейін Палестинаға қоныстану үшін балаларды ауыл шаруашылығы техникасына үйретті. Шотландияда діни яһуди халқының саны азайып келеді, өйткені көптеген жас яһудилер немесе дінсіз болды, немесе басқа діндермен үйленді. Шотландиялық яһудилер де көптеген шотландтар сияқты Англияға, АҚШ-қа, Израильге, Канадаға, Австралияға және Жаңа Зеландияға экономикалық себептермен көшіп кетті. 2001 жылғы санақ бойынша Шотландияда 6 448 яһуди өмір сүрді. 2011 жылғы санақ бойынша Шотландияда 5 887 яһуди өмір сүрді; 2001 жылдан бастап 8,7% төмендеу. Шотландиялық яһудилердің 41% (2 399) Шығыс Ренфруширдің жергілікті билік аймағында, Үлкен Глазго қаласында тұрады, бұл халықтың 2,65% құрайды. Шотландиялық еврейлердің 25%-ы тек Ньютон-Мирнс деген үлкен Глазго маңындағы қалашықта тұрады. Көптеген еврей отбасылары ұрпақтар бойы Глазгоның орталық аудандарынан солтүстікке қарай Үлкен Глазгодағы гүлденген қала маңындағы аудандарға көшіп кетті. Глазгодағы Хабад раввині Мендел Джейкобс үшін және Шотландияның Тартан өкілдігімен сертификатталған. Тартанның түстері - көк, ақ, күміс, қызыл және алтын. Джейкобс: "Көк және ақ түсті шотландтық және Израиль туларының түстері бейнеленеді, ал орталық алтын сызық Киелі кітаптағы киелі шатырдағы алтын, Келісім сандығы және көптеген салтанатты ыдыстарды, күміс - Заң шиыршығын безендіретін әшекейлерді, ал қызыл - дәстүрлі қызыл кидуш шараптарын бейнелейді". Шотландиядағы еврей қауымдастықтарын Шотландияның еврей қауымдастықтары кеңесі ұсынады.

Тарихи антисемитизм

Орта ғасырларда Англиядағы яһудилер мемлекеттік қуғын-сүргінге ұшырап, 1290 жылғы қуғын-сүргін бұйрығымен аяқталған, бірақ Шотландияда мұндай қуғын-сүргін болған емес. Бұл, мүмкін, діни төзімділіктің жоғары деңгейімен немесе сол кезде яһудилердің онда болмауымен түсіндіріледі. Шотландияның көрнекті еврей ғалымы Дэвид Дайчес, раввин Салис Дайчестің ұлы, өзінің "Екі әлем" атты автобиографиялық еңбегінде әкесінің Шотландияны еврейлерді мемлекеттік деңгейде қуғынға түсірмеген еуропалық елдердің санатында жиі айтатынын жазды.

Қазіргі антисемитизм

1932 жылы құрылған Британ фашистер одағының кейбір элементтері еврейге қарсы болды және оның негізгі идеологтарының бірі Александр Рейвен Томсон шотландтық еді. Эдинбургте "Blackshirt" жиындарына коммунистер мен "Протестанттық әрекет" тарапынан физикалық шабуыл жасалды, олар бұл топты итальяндық (яғни рим-католик) шаруасы деп санайтын. Шын мәнінде, Дунди университетінің Уильям Кенефик, антикатолицизмнің еврейлерге қарсы озбырлықты ығыстырғанын, әсіресе Глазгода, негізгі этникалық шовинистік науқан ирландтық католиктерге қарсы бағытталғанын мәлімдеді. Шотландиялық консерватор депутаты Арчибальд Моул Рамсей Екінші дүниежүзілік соғысты "еврей соғысы" деп атады және Ұлыбританиядағы 18B қорғаныс ережесі бойынша тұтқындалған жалғыз депутат болды. Горбалста Луиза Слесс пен Вулф Сильвер антисемиттік сезімдерді еске алмайды. (Нацистік Еуропадан Ұлыбританияға қашқан яһудилер туралы да қараңыз). 1930 жылдары Ұлыбританияда антисемитизмнің күшеюіне байланысты, Глазго еврей өкілдік кеңесі сияқты еврейлік басшылық органдар қаланың еврей халқына назар аударуды болдырмау мақсатында, ассимиляцияны қолдау арқылы белгілі бір позицияны қабылдады. Бұл британдық еврейлердің депутаттар кеңесіндегі ұлттық басшылықпен үйлесімді болды, бірақ Эдинбург еврей өкілдік кеңесі неміс еврейлеріне қолдау көрсету үшін күштірек және көрінеурек жұмыс істеді. 2012 жылы Шотландия еврей студенттік капелланы және Шотландия еврей қауымдастықтар кеңесі Эдинбург университетінде "улану атмосферасы" бар екенін хабарлады, онда еврей студенттері өздерінің кім екенін жасыруға мәжбүр болды. 2013 жылдың қыркүйегінде Шотландия еврей қауымдастықтар кеңесі "Шотландияда еврей болу" жобасын жариялады, бұл жоба сұхбаттар мен топтық талқылар арқылы Шотландиядағы еврейлердің жағдайын зерттеді, онда шамамен 180 қатысушы болды. Есепте 2011 жылы еврейге қарсы 10 жағдай, еврей мүліктеріне 9 зардап келтіру және бір шабуыл туралы Community Security Trust деректері келтірілді. Кейбір қатысушылар жұмыс орнында, кампуста және мектепте антисемитизммен кездескен тәжірибелерін баяндады. 2014 жылдың тамызында "Қорғаныш шебі" операциясы кезінде Шотландия еврей қауымдастықтар кеңесі антисемиттік оқиғалардың күрт өскенін хабарлады. Тамыз айының бірінші аптасында 12 антисемиттік оқиға тіркелді – бұл 2013 жылғы барлық оқиғалар санына жуық. Бірнеше айдан кейін Глазгодағы Сент-Энох орталығында Kedem (израильдік косметика) өнімдерін сататын қызметкерге тітіркендіргіш химиялық зат лақтырылды. 2015 жылы Шотландия үкіметі 2014-2015 жылдардағы Шотландиядағы діни жеккөруге байланысты жасалған қылмыстар туралы статистика жариялады, онда "Қорғаныш шебі" кезеңі қамтылды және 2014 жылы 9 адамнан (діни қылмыстармен айыпталғандардың 2% -ы) 2015 жылы 25 адамға (жалпы санының 4% -ы) дейін еврейге қарсы әрекеттер үшін айыптау санының өскені атап өтілді. Көбінесе "қорқыту және ұяттау" және "өрескел хабарламалар" туралы мәлімдемелер болды. Сотталғандарға әдетте айыппұл салынды. Антисемитизм Шотландиядағы саяси пікірталас тақырыбы болып қала береді. 2017 жылы Шотландия үкіметі Халықаралық Холокостты еске алу альянсының (IHRA) антисемитизм анықтамасын ресми түрде қабылдады.