Кіріспе

Эритреядан табылған геиз және грек тілдеріндегі ежелгі жазу. Лео Аллатиус атымен белгілі "Адулитан монументі" (Monumentum Adulitanum) – грек тілінде жазылған көне жазу, белгісіз патшаның әскери жорықтарын көрсетеді. Түпнұсқа мәтін Адулис қаласындағы таққа жазылған. Археологтар бұл жазуды таба алмаса да, VI ғасырғы грек саяхатшы-монах Космас Индикоплойстес оны көшірген арқасында оның бар екені белгілі. Мәтін патшаның Африка құрлығындағы және Арабия түбегіндегі әскери жорықтарын баяндайды. Бұл жазу шамамен 200-270 жылдар аралығында жасалған деп саналады.

Мәтін

Осыдан кейін, күшті болып, мемлекеттің жақын аумағындағыларға бейбітшілік сақтауды бұйырғаннан соң, мен келесі халықтарға қарсы соғыс аштым: Газа тайпасына қарсы соғыс бастадым, сосын Агам мен Сигиенені жеңіп, олардың мүлкі мен халқының жартысын тартып алдым. Ава, Зингабене, Аггабе, Тиама, Атагус, Калаа және Нилдің ар жағындағы, дауыл мен қатыгез суық соғып, қарға адамның тізесіне дейін батып кететін, қиынға қол жеткізілетін қарлы тауларда тұратын Самен халқы – өзеннен өткеннен кейін оларды бағындырдым. Ласин, Заа және Габала; олар ыстық бұлақтары бар тауларда қоныстанған. Аталмо тайпасын, Бега тайпасын, және олармен бірге Мысыр шекарасына дейінгі аймақтарды мекендеген Тагга тайпаларын бағындырып, менің империямнан Мысырға дейін жол салдырдым. Содан кейін, тік жарлы тауларда тұратын Аннин және Метин тайпаларын жеңдім. Өте биік және қол жеткізуге қиын тауға бекініп алған Сесеа тайпасымен шайқастым, оларды қоршап алып, төменге түсірдім де, жастарын, әйелдерін, балаларын, бойжеткен қыздарын және барлық мүлкін өзіме алдым. Сусыз, кең далаларда, құндылықтары мол, қатыгез елде тұратын Раусо халқына, сондай-ақ теңіз жағалауларын күзетуге тапсырған Солат тайпасына билік жүргіздім. Осы халықтардың барлығын биік таулар қорғап тұрды, мен оларды жеңіп, олардың мойынсұнуын талап еттім, өзім де жорыққа қатысып, оларға жерлерін сақтап қалуға рұқсат бердім. Ал қалғандары өз еркімен бағынып, салық төледі. Сол сияқты, Қызыл теңіздің ар жағында тұратын Арабтар мен Кинайдоколпиттерге қарсы флот пен әскер жіберіп, олардың патшаларын бағындырдым. Оларға жерлері үшін салық төлеуді және құрлықта да, теңізде де бейбітшілік сақтауды бұйырдым. Содан кейін Леуке-Комиден Саба тайпасының жеріне дейін соғыс жүргіздім. Мен өз тегімнен осы халықтардың бәрін бағындырған алғашқы және жалғыз адаммын. Осы үшін ең ұлы құдайларыма, мені дүниеге әкелген Ареске алғыс айтамын. Ол маған өз елімнің барлық көршілеріне, шығысқа қарай Жыпар иісті жерге дейін, батысқа қарай Эфиопия мен Сасу аймақтарына дейін билігімді кеңейтуге мүмкіндік берді. Мен бүкіл әлемге тыныштық орнатып, Адулиске оралдым. Сол жерде Зевс пен Ареске, сондай-ақ теңізде саяхаттайтындардың қауіпсіздігі үшін Посейдонға құрбандық шалдым. Әскерлерімді жинап, біріктірген соң, осы жерге келіп, осы тақты Ареске арнадым, билігімнің 27-ші жылында.

Тарих

Бұл жазуда көптеген халықтар мен жерлер есімдері кездеседі. Мысалы, Бежа халқы Эфиопияның жоғары жатқан аймақтарының солтүстігінде болғандығы мәлім. "Қызу су ағындары" деген тіркес жақын жердегі геотермальды бұлақтардың бар екенін көрсетеді. Орталық Эфиопияда мұндай бұлақтар көп, бірақ Ақсумға ең жақын орналасқандары Афар аймағында. Габала тайпасы Амда Сейонның жылнамаларында айтылған Жоғарғы Аваштағы Габала руымен байланысты болуы мүмкін. Аваш алқабында көптеген геотермальды бұлақтар бар, сондықтан Габаланың осы аймақта орналасуы қызу судың болуымен үйлеседі. Аталмо мен Тангаиттер тек "Monumentum Adulitanum" еңбегінде ғана кездеседі, басқа ешбір деректе жоқ. Византиялық елші Ноннос патшалыққа келгенде "Ауа" қаласының Ақсум мен Адулис арасында орналасқандығын айтқан. Бұл қала Адва болуы мүмкін. "Эфиопия" атауы Нубияға сілтеме жасайды, грек-римдік әлемде осылай аталған. Ақсумиттер "эфиопиялықтар" деген атты Езананың билігі тұсында, көп ұзамай өздеріне қабылдады. 3-ғасырлық жазуда "Атагаус" (мүмкін, ʿАд Агаудан) деп аталатын халық туралы айтылған Агау туралы алғашқы мәлімет болуы мүмкін. Сондай-ақ, аталмаған патшаның Нилден арғы тауларға жасаған жорылысы кезінде әскерлерінің тізелеріне дейін қарға батқаны жазылған. Бұл Симиен таулары деп жорамалданады. Симиен таулары тропикалық Африкада қардың үнемі жауатын сирек орындардың бірі болып ерекшеленеді. Косма Индикоплевстің еңбегінде Симиен таулары Ақсумит патшасының бұйрығымен жер аударылғандардың жері болғандығы айтылады. Басқа жорықтар көбінесе Адулистен оңтүстікке қарай, Сомалидің солтүстігіне дейінгі жазықтар мен жағалау аймақтарына бағытталған деп есептеледі. Сомали ежелден-ақ Оңтүстік Арабиядағы Хадрамаут және Дхофармен бірге ладан өндіруімен танымал болған. Соңында жазуда Арабия түбегіндегі Кинайдокольпиттер мен Арабиттерге қарсы жасалған жаулап алулар туралы айтылған. "Арабиттер" жағалаудағы бедуиндермен теңестірілуі мүмкін, ал Кинайдокольпиттер тайпасының аты Птолемейдің Географиясында 2-ғасырда кездеседі және олар Кинана тайпасы деп саналады. Жазу патшаның жоғарыда аталған халықтардың барлығын бағындырғанын және тағын Зевске (немесе семит құдайы Астартеге ұқсас Астар құдайына), Бехермен байланысты Посейдон құдайына және соңында Махремге теңестірілген Арес құдайына арнағанын мәлімдейді. Бұл мәтін грек тілінде жазылған және Птолемей III Евэргетес патшаның Азияны жаулап алуы туралы жазуға сәйкес келеді, сондықтан Косма Индикоплевст Ақсумит жазуын Птолемейдің жазуының жалғасы деп қате түсінген. Птолемейге қатысты мәтіннің бөлігі "Monumentum Adulitanum II" деп аталады. Бұл патшаның кім екені көп жылдар бойы дау тудырды, кейбіреулер оның Ақсумит патшасы емес, Гимьярит патшасы болғанын айтты, бірақ бұл пікір ешқашан қолдау тапқан жоқ. Жазудың басы Косма жазғанға дейін зақымдалған. Глен Боверсок бұл Гадарат немесе Сембрут болуы мүмкін деп болжайды. Юзо Шитоми бұл сөздің "ДхБХ" [орысталған "Адбеха" немесе "Асбеха"] болғанын айтады.