Құдай рөлін сомдау: Этикалық мәселелер мен ғылыми дамулар
Playing God (ethics)
Құдай рөлін ойнау – өмір мен өлімге қатысты шешімдер қабылдау, биотехнологиялар мен көбейткіш технологияларды қолдану сияқты нәрселер. Этиқалық мәселелер талданды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этикалық жағдай
Ethical situation
«Құдайды ойнау» – бұл метафоралық түрде Құдайға ғана тән деп саналатын шешім қабылдау, араласу немесе бақылау билігін өз мойнына алуды білдіреді. «Құдайды ойнау» деп сипатталатын әрекеттерге мысал ретінде, барлығын құтқару мүмкін емес жағдайда кімнің өмірін сақтау керектігін немесе кімнің өлуіне рұқсат ету керектігін шешу, синтетикалық биология және ішкі ұрықтандыру сияқты биотехнологияларды пайдалану мен дамыту жатады. Көбінесе бұл сөз теріс мағынада қолданылып, осы әрекеттерді Құдайға теңеуді сынау немесе оған қарсы пікір білдіру үшін пайдаланылады.
Playing God refers to assuming powers of decision, intervention, or control metaphorically reserved to God. Acts described as playing God may include, for example, deciding who should live or die in a situation where not everyone can be saved, the use and development of biotechnologies such as synthetic biology, and in vitro fertilisation. Usually the expression is used pejoratively and to criticize or argue against the supposedly God like actions.
Сипаттама
Құдайды ойнау – теологиялық және ғылыми тақырыптарды қамтитын кең ұғым. Бұл термин адамдардың зор билік пен құдіретке қол жеткізуге тырысуын білдіру үшін қолданылады. Әдетте, бұл сөз өкілдіксіздік пен мақтандылықты, биліктің дұрыс емеске қолданылуын немесе адамның араласуы тиіс емес мәселелерге қатысуын көрсетеді.
Playing God is a broad concept, which is encompassed by both theological and scientific topics. When the term is used, it can be used to refer to people who try to exercise great authority and power. It is usually pejorative and suggests arrogance, misappropriation of power, or tampering with matters in which humans should not meddle.
Этимология
Құдайды ойнау дегеніміз, әдетте, біреудің өміріне немесе көптеген өмірлердің тағдырына қатысты шешімдер қабылдау үшін өз билігін пайдалануды білдіреді. Теолог Пол Рамзи: "Адамдар адам болуға үйренбейінше Құдайды ойнамауы керек, ал адам болуға үйренгеннен кейін олар енді Құдайды ойнамайды" деген есімді сөздерді айтқан. Осы тұжырымның діни тұрғысынан қарағанда, әр діннің өзіндік құдайы адамзат үшін белгілі бір жоспар құрған, сондықтан адамның мақтаныш сезімі қасиетті өмірге немесе табиғатқа қатысты технологияны тиімсіз пайдалануға алып келуі мүмкін. "Адамдар секілді құдайлар" (Х.Г. Уэллс) және "Сіздер құдай боласыздар" (Эрих Фромм) сияқты танымал әдеби туындылар да адам мен Құдай арасындағы қарым-қатынас туралы айтады. Адамдардағы құдайға лайық білім немесе күш туралы түсінік, кемінде, тыйым салынған жеміс туралы оқиғаға дейін жетеді, оның дәстүрлі ағылшын тіліндегі аудармасында "сіздер құдайлар сияқты боласыздар" деген сөздер кездеседі.
Playing God generally refers to someone using their power to make decisions regarding the fate of another's life or many lives. Theologian Paul Ramsey is noted for saying, "Men ought not to play God before they learn to be men, and after they have learned to be men they will not play God." The religious framework of approach to this phrase refers to said religion's deity having a set plan for mankind, therefore man's hubris may lead to the misuse of technology related to sacred life or nature. Other famous literary texts that allude to a man and God complex include Men Like Gods by H. G. Wells and You Shall Be Gods by Erich Fromm. The notion of god like knowledge or power in humans goes back at least to the story of forbidden fruit in whose traditional English translation includes the words "ye shall be as gods".
Тарих
Тарих бойында көптеген мәдениеттерде өздерін құдай санауына тырысқан тұлғалар туралы әңгімелер мен мифтер кездеседі, бұл әрекет қасақана немесе қасақана емес болуы мүмкін. Ежелгі Грециядағы Прометей мифінде, ол құдайлардан ұрлап халыққа бергендігі айтылады. Ол мәңгілік жазаға кесілгенімен, сонымен қатар халықтың батыры ретінде де құрметке ие болды. Мифологиядан бөлек, көптеген заманауи ойшылдар, ғалымдар мен кітаптар «Құдайды ойнау» мәселесін қолдап не қарсылық білдірді, сондай-ақ адамзаттың осы рөлді қабылдауының қажеттігі немесе қажетсіздігі туралы пікірлер айтты. Жақындағы тарихта, «Құдайды ойнау» әрекеті деп саналған көптеген ғылыми жобалар жүзеге асырылды. Биомедициналық жобалар, мысалы, жасанды сперма жасауға және тірі организмді жасанды түрде құруға жасалған тыраштар, 1900 жылдардағы ғылыми фантастиканы қиял әлемінен шығарып, шындыққа жақындатты. Ғалымдардың басқа да жобаларының қатарында клондау (Долли қойы) және бұрын жоғалып кеткен, бірақ мүмкін болатын жабайы табиғатқа қайта оралған түрлерді қайта жаңғырту әрекеттері бар. ДНК-ның салыстырмалы түрде жақында ашылуы ғалымдарды адам генетикасын өзгерту және жақсарту мүмкіндігі туралы ойларға жетеледі, бірақ бұл әрекет белгісіз және ықтимал қауіпті салдарларға алып келуі мүмкін деген қарсылықтарға ұшырады. Филип Болл «Құдайды ойнау» терминінің теологияда негізсіз, мағынасыз және қауіпті клише екенін айтты. Ол бұл сөздің биоэтикалық «теокон» тарапынан риторикалық қару ретінде қолданылғанын және оның бастауын 1931 жылғы «Франкенштейн» фильмінен алғанын, сондай-ақ журналистердің келіспейтін нәрселерге сілтеме жасау үшін пайдаланғанын мәлімдеді. Александр Эрлер Боллға жауап ретінде, бұл фраза мағынасыз болмаса да, өте тұйық екенін және пікір таласында пайдалы болуы үшін одан әрі нақтылау қажет екенін атап өтті.
Throughout history, many cultures have had stories and mythologies that depict figures that have attempted to deify themselves, whether intentionally or unintentionally. The famous myth of Prometheus in ancient Greece tells the tale of someone who stole from the Gods and gave to the people, and whilst he was punished for eternity, he was also hailed as a champion of the people. Apart from mythology, many contemporary thinkers, scientists, and books have argued for and against the case of playing God, and why it is necessary or unnecessary for the human race to take on the mantle. In more modern history, there have been many scientific projects, which have been considered to be attempted acts of playing God. Biomedical projects such as the attempted creation of artificial sperm and the creation of artificial life itself have brought the sci fi stories of the 1900s out of fantasy and closer to reality. Other projects scientists have attempted include cloning (Dolly the sheep), even bringing back other extinct species that were previously thought to have been lost to time and could possibly be reintroduced to the wild. The fairly recent discovery of DNA has led to scientists toying with the idea that perhaps human genetics could be edited and possibly improved, despite there being opposition regarding unknown and possibly dire consequences. Philip Ball has argued that "playing God" is a meaningless and dangerous cliché that has no basis in theology. He claims that it was adopted as a rhetorical weapon by bioethicist "theocons", and owes its origin as a meme to the 1931 film version of Frankenstein, and has been used by journalists to refer to things they disagree with. Alexandre Erler, in response to Ball, has argued that while the phrase is not meaningless, it is extremely vague and requires further clarification for it to be useful within the context of an argument.
Биоэтика
Қазіргі заманда "Құдайды ойнаудың" ең көп таралған түрі биоэтикамен байланыстырылады. Биоэтика – биологиялық ғылым, медицина және т.б. салаларындағы этикалық мәселелерді қарастырады. Шешімдік емдеу, түсік жасату, гендік инженерия және жасанды ұрықтандыру – синтетикалық көбеюге қатысты маңызды тақырыптардың бірнешесі. Клондау ондаған жылдар бойы "Құдайды ойнау" тақырыбының орталық нүктесі болды және осы себепті ол әлі күнге дейін табу саналатын ғылыми зерттеу болып табылады. Николас Хартсукер 1694 жылы микроскоп арқылы сперманы зерттегенде, адам спермасының басындағы гомункулус деп аталатын схема ұсынды. Ол кішкентай адамның ішінде байқалатынын айтты, бұл Аристотельдің сперманың шынымен қасиетті кішкентай жаратылыс деген ойын жалғастырды. Рабиндер ғасырлар бойы Хартсукердің суретін пайдаланып, эмбрионға немесе тууға жасалған кез келген араласудың адам өлтіру, өмірді жою екенін дәлелдеуге тырысты. Бұл осы күрделі мәселеге қатысты талдаудың тағы бір көзқарасын ұсынады.
The most common form of "playing God" in the modern era is attributed to bioethics. Bioethics refers to ethical issues regarding biological science, medicine etc. IVF treatment, abortion, genetic engineering, and artificial insemination are a few of the major topics regarding synthetic reproduction. Cloning was the centre of the playing God topic for decades and is still a taboo scientific subject due to this. Nicholas Hartsoeker in 1694 studied sperm under a microscope and the diagram he proposed for what sperm was, a homunculus in the head of the human sperm. A very little human was said to be observed, and this continued an Aristotelian thought that the sperm was in fact, a sacred little person. Rabbis continued to use Hartsoeker's image centuries later attempting to prove that artificial interference with an embryo or birth was murder, destruction of life. This provides another angle of analysis that can be offered towards this complicated matter.
Табиғат
Климат пен ауа райы да ғалымдар зерттеп жүрген факторлардың бірі, оны адамдар бақылауға алу мүмкіндігі бар. Жерді түрлендіру және әлемдегі қалаларды бастапқы жобадан жоспарлап салу, географиялық орналасуын ескере отырып салу да осыған қатысты. Геоинженерлік – көптеген адамдар табиғи емес және Құдайға қарсы санайтын, планетаны өзгертудің бір жолы. Ол Жердің теңіздері, аспаны және тіпті атмосферасы сияқты табиғи элементтерін климаттың өзгеруі сияқты экологиялық мәселелерге қарсы күресу үшін кең ауқымда манипуляциялауды қамтиды. Ғалымдар арасындағы пікірталас әлі де жалғасып келеді, олар маңызды мәселелерге назар аударуға және Жердің элементтерін басқаруға қатысты әртүрлі моральдық көзқарастарға жауап беруге тырысады. Климатты өзгерту және Құдай берген маңызды ортаны өзгертуге назар аударғанда, біз, адамдар, климатты өзгертудің болуы мүмкін жағымсыз салдарынан хабардар болуымыз керек. Кез келген жағдайға дайын болуымыз қажет. Әсіресе, осы көрінбейтін салдардан зардап шегуі мүмкін осал адамдар кімдер екенін ойлау керек. Климатты өзгерту мәселесінде адамдар ғаламның ұлы жоспары тұрғысынан қарағанда, адамның рөліне қатысты діни-моральдық сұрақтар туындайды. Климаттың өзгеруі мен геоинженерлік саясат өзгерістеріне байланысты "Құдайды ойнау" деген сын-пікір пайда болады. "Құдайды ойнау" деген сын-тегес адамзаттың әлеммен қарым-қатынасына және оның іс-әрекеттеріне кедергі келтіретіндей планетамызды басқаруға рұқсат етілмеуі керек деген идеяны білдіреді. Жасанды интеллект немесе гендік модификация сияқты көптеген жаңа технологиялық жетістіктер адамдардың "Құдайды ойнау" немесе Құдай мен жерге тиесілі билікті иелену идеясын күшейтеді. Биоэтика мен геоинженерліктен өзгеше, жасанды интеллект табиғат пен оның процестеріне физикалық араласпайды. Интернет пен күрделі есептеу жүйелері мен алгоритмдердің пайда болуынан бері жасанды интеллект үлкен дамуға жетті және қазір күнделікті технологияда қолданылады. "Жасанды интеллект" термині биологиялық организмдер көрсететін табиғи интеллектке қарама-қарсы қойылады. Әлемнің ірі ұйымдары, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымы, жасанды интеллекттің адам өміріне тигізуі мүмкін кері әсерлері туралы пікір білдірді. БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш жасанды интеллект қолданылатын дрондардың адам қатысысыз өмір құрбан етуі мүмкін екенін атап өтті. AI-дың басқа да тәжірибелері IBM-нің шахматта гроссмейстерлерді жеңе алатын Deep Blue сияқты көптеген мәселелерді қамтуы мүмкін.
Climate and weather is also a factor that scientists have been looking into that humans could control, with terraforming and cities around the world that are made from scratch and planned out including their geography. Geo engineering is an example of changing the planet that many deem to be unnatural and against God. It involves large scale manipulation of our Earth's natural elements such as the seas, skies, or even atmosphere to counteract against certain environmental issues such as climate change. The debate among scholars is an ongoing battle, where they seek to bring awareness to critical issues and answer questions that relate to the different morality positions when dealing with the manipulation of earth's elements. When focusing on climate engineering and changing the very critical environment that God has provided, we, humans, need to be aware of the possible negative outcomes that can arise when engineering our climate. We need to be ready for anything. One must think about who the vulnerable people are, that are going to be affected by the unperceived consequences. With climate engineering, people are left to question the religious morality of what the human role is when looking at the grand scheme of the universe. Climate change and geo engineering brings in the concept of the "playing God" critique when dealing with policy changes. The critique on "playing God" refers to the idea that the human species should not be allowed to manipulate our planet, in a way that undermines human's conventional involvement and action with the world around us. Many new technological advances, such as the more recent AI or gene modifications, are just a few examples, that feed on the idea of humans "playing God" or presumably undertaking power that rightfully belongs to both God and the land. Contrary to bioethics and geo engineering, artificial intelligence does not physically intervene in nature and its processes. Since the invention of the Internet and complex computing systems and algorithms, artificial intelligence has exponentially improved and is now used in everyday technology. The term "artificial intelligence" contrasts that of natural intelligence, displayed by biological organisms. Major organisations around the world, including the United Nations, have commented on the relationship between artificial intelligence and the impact it may have on human lives in a negative way. UN Secretary General António Guterres noted that AI drone strikes have the capability to possibly go rogue and take lives without human involvement. Other practices of AI can include many other matters, such as Deep Blue, the IBM supercomputer that is capable of beating grandmasters at chess.
Талқылау
Адамгершілік және ғылымның салдары, сондай-ақ, «Құдайдың орнына өту» мәселесі бойынша қызу пікірталас жүріп жатыр. Гендік өңдеу – ондаған жылдар бойы дау-жанжалдың ортасында болған маңызды тақырып. Көптеген дін өкілдері өмірді Құдайдың құдіретімен жасалған жоспар деп есептейді, оны адам баласы өзгертуге немесе жасанды түрде сыйлауға құқылы емес, ал кейбір ғалымдар адамзат мұны істей алатын болса, онда Құдай осыны қалаған болуы керек деген пікірде.
There is a strong debate regarding morality and the consequences of science and playing God. Gene editing is a big topic that has been the centre of the argument for decades. Many religious figures believe the notion that life is the plan of God and not to be taken away or synthetically given by man, while some scientists argue that if humans are able to do so then God must have meant it to be.
Генетикалық модификация
Тамақ және адам ағзасындағы генетикалық модификацияға қатысты биоэтикалық тартыстарда оған қолдау білдіретіндер де, қарсы шығатындар да көп. Ұлыбританияда туған жарты миллион баланың 4 пайызы өмірлік мәні бар генетикалық кемшіліктермен дүниеге келеді. Бұл ерте өлімге алып келетін генетикалық ауруларды, ұзақ мерзімді психикалық мәселелерді немесе өмір бойы денсаулықтың нашарлауына себеп болатын физикалық қиындықтарды қамтиды. Көптеген ғалымдар мен генетикалық модификацияны жақтаушылар ДНК қасиетті емес, ол тіршілік организмдеріндегі химиялық тізбектердің ғана жиынтығы деп санайды. ДНК микроскоп деңгейінде қарағанда, тірі немесе тірі емес материя сияқты элементтерден құралған атомдардан тұрады. 2016 жылы Пенсильвания университеті генетикалық бауыр ауруы бар тышқандарды пайдаланып, оларды туған кезде генетикалық түрде өңдеп, осы қауіпті аурудан құтқара алды. Бобрдың бөгет салуы табиғи саналып, құстың ұя салуы да табиғи, демек, адамның қызметі де табиғи және автономия мен еркін таңдаудың нәтижесі болып табылады. Google-дың мысыққа қатысты эксперименті компьютерлер желісін қамтыды, ол мысықтың семантикасы мен синтаксисі туралы ешқандай ақпарат берілмесе де, мысық туралы түсінікке ие болды. Семантика мен синтаксис жасанды интеллект саласындағы маңызды факторлар, себебі машиналардың таза синтаксис емес, адамның араласуын қажет ететін алгоритмдер мен кодтардан тұратыны туралы пікірталас бар. Кейбіреулер синтаксистің уақыт өте келе семантикаға айналып, машиналардың адам сияқты сезімдер мен мінез-құлықты үйренуі мүмкін деп қорқады. Эволюцияға қабілетті материя, яғни өлі немесе сезімі жоқ деп саналатын нәрсе тірілуге бейім деген теория бар. Бұл теория көміртекті емес тіршіліктің де адам немесе кез келген организм сияқты эволюцияның бірдей заңдылықтарын ұстануы мүмкін екенін болжайды, бірақ бұл әзірге тек гипотеза болып қана тұр және тексерілген жоқ. Сондай-ақ, жасанды интеллект адам денесін өзгертуге мүмкіндік береді деп қорқатындар да бар, мысалы, жаңа қол немесе аяқ сияқты мүшелерге қолжетімді болуы мүмкін. Алайда, жасанды интеллектті қолдайтындар мұның қоғамға пайдалы екенін, себебі, мысалы, мүшелік аурулары бар адамдар жаңа бүйрек немесе бауыр алмастыруға мүмкіндік алады, ал протездер қазірдің өзінде қолданыста және мүшесі жоқ немесе туа біткен кемшіліктері бар адамдарға көмектеседі. Жасанды интеллектке қарсы тұратынтардың басты пікірі – оның қуаты артқан сайын, оны бақылау мүмкіндігіміз азаяды. Оны жақтаушылар оның бізге көмектесу үшін жасалғанын, адамзаттың ақыл-ойы мен қабілетін басып озуының қажеті жоқ екенін айтады.
The bioethical debate regarding genetic modification in food and humans has many arguments for and against. In the UK, 4% of the half a million children born have life affecting genetic defects. This includes genetic diseases that can lead to early death, long term mental issues, or a lifetime of debilitating physical health problems. Many scientists and supporters of genetic modification argue that DNA is not sacred, and is in fact just chemical sequences in an organism. DNA down to the microscope is just atoms made of elements just like any other living or non living matter. The University of Pennsylvania in 2016 used mice with a genetic liver disease and were able to genetically edit the mice at birth so that they did not have this deadly disease. A beaver building a dam is considered natural, a bird building a nest is also considered natural, so therefore the activities of humans are also natural and a result of autonomy and free will. Google's cat experiment involved a network of computers, which learned the concept of a cat despite the fact it had never been told the semantics of what a cat was nor even syntax. Semantics and syntax are important factors regarding artificial intelligence because there is a debate over whether machines are purely syntax and just inserted algorithms and codes that require human activity for them to work. Some fear that syntax will evolve into semantics over time and that machines will learn to have feelings and behaviours similar to that of a human. There is a theory that evolvable matter something considered dead or without emotions is capable of coming to life. This theory hypothesises that non carbon life could possibly follow the same rules of evolution as humans or any other organism however this has not been tested and is only an idea thus far. There are also many who fear that artificial intelligence will allow for human body modification where parts will be accessible such as a new arm or leg for certain purposes. However, those who support artificial intelligence will argue this is a benefit for society because people with organ diseases, for example, will be able to have a new kidney or liver and prosthetic limbs already exist and are widely used by amputees or people born without a limb. The main consensus amongst the anti artificial intelligence idea is that the more powerful it becomes, the more powerless we are to control it. Those in favour argue that it is there to aid us and it is not necessary for it to eclipse humanity's intelligence and ability.