Ливан әмірі Башир Шихаб II (Ливан әмірі Башир Шихаб Екінші)

Кіріспе

Ливан әмірі (1767–1850)

Башир Шиһаб II (بشير الثاني الشهابي, Bachir Chehab II; 2 қаңтар 1767–1850) – 19 ғасырдың бірінші жартысында Ливан тауының әмірлігін басқарған ливандық әмір. Бұрынғы Шиһаб әмірлерінің діні болған сунниттік исламнан бас тартып, Шиһаб әулетінің бір тармағында туған ол Ливан тауы әмірлігінің жалғыз маронит билеушісі болды.

Жас шағы мен отбасы

Башир 1767 жылы Ливан тауының Кесерван аймағындағы Ғазир ауылында дүниеге келді. Ол Касим ибн Омар ибн Хайдар ибн Хусейн Шихабтың Шихаб әулетінің ұлы болды. 1697 жылы олардың друздар туыстары Маан әулеті мұрагерсіз қайтыс болғанда, Ливан тауының басқа друздар абыройлылары Ливан тауының аса ірі салық жинау құқығына сайланды. Шихаб әулеті сүнни мұсылман болғанымен, әулеттің кейбір мүшелері маронит католик шіркеуіне көшкен. Башир әулетінің алғашқы христиан дінін қабылдаған мүшелерінің бірі болды. 1768 жылы, Башир әлі нәресте болғанда, оның әкесі Қасым қайтыс болды, ол Баширді әмірлік тағына отырғызуға тырысты. Жумблат шейхтері бұл мәселе бойынша сұрақ қойғанда, Башир келіссөздерге ашық есік қалдырды, бірақ нақты жауап бермеді; оның тартыншақтығы қаржылық қиындықтарының нәтижесі болды. Ол Наджм Шихабтың ұлы, Хасбаядағы сүнни мұсылмандық тармақтың басшысы еді. Шамсқа үйленуі арқасында Башир II айтарлықтай байлыққа ие болды. Кейін, Сидоннан келген Баширдің досы Ибрахим әл-Жаухари Баширге жаңа әйел табуға кірісті. Әл-Жаухари Истанбулда Хисан Жихан есімді черкес құл қызын білген. Жихан мұсылман болғандықтан, Башир оны үйленбес бұрын маронит шіркеуіне аударды. Замандас тарихшылардың айтуынша, Жихан усақ-түйекке көңіл бөлмейтін, толық хиджаппен ғана үйден шығатын, Баширге деген сүйіспеншілігімен, оған зор ықпалымен және Ливан тауының халқына жасаған қайырымдылықтарымен танымал болды. Бұл дау кезінде Башир Әмір Исмаил мен Сәйід Ахмад Шихабты Әмір Юсуфқа қарсы қолдады, ол соңында Сидонның қуатты Осман губернаторы Ахмад Паша әл-Жаззар Юсуф оған 1,000,000 қирш пара бергеннен кейін Ливан тауының салық жинау құқығын растады. Башир 1789 жылдың қыркүйегінде Ливан тауының салық жинау құқығын ресми түрде алған Акрадағы әл-Жаззардың штаб-пәтеріне сапар шекті. Біраз уақыттан кейін Жиржи Баз, Юсуфтың ұлдары Хусейн мен Саад ад-Диннің мудаббирі (басқарушысы), Қадан мен Хайдарды Юсуфтың ұлдарына Жубайлдің салық жинау құқығын беруге көндірді.

Bashir was born in 1767 in Ghazir, a village in the Keserwan region of Mount Lebanon. He was the son of Qasim ibn Umar ibn Haydar ibn Husayn Shihab of the Shihab dynasty, which had been elected to the super tax farm of Mount Lebanon by other Druze nobility, also known as the Mount Lebanon Emirate, when their Druze kinsmen, the Ma'an dynasty died heirless in 1697. Although the Shihab family was ostensibly Sunni Muslim, some members of the family had converted to the Maronite Catholic Church. Bashir was among the first members of his extended family to be born a Christian. In 1768, when Bashir was still an infant, his father Qasim died. who sought to install Bashir at the head of the emirate. When probed on the subject by the Jumblatt sheikhs, Bashir was noncommittal but left room for negotiations; his hesitance was a result of his financial destitution. the son of Najm Shihab, leader of the Sunni Muslim, Hasbaya based branch of the clan. As a result of his marriage to Shams, Bashir II gained considerable wealth. Afterward, a friend of Bashir from Sidon named Ibrahim al Jawhari set out to find a new wife for Bashir. Al Jawhari already knew a Circassian slave girl named Hisn Jihan in Istanbul. Jihan was a Muslim and Bashir had her convert to the Maronite Church before the marriage. According to contemporary chroniclers of the time, Jihan was seclusive and only left her residence fully veiled, was a loving wife to Bashir, wielded significant influence over him and was reputed for her enchantment and charitable efforts with Mount Lebanon's inhabitants. In that dispute, Bashir backed emirs Isma'il and Sayyid Ahmad Shihab against Emir Yusuf, who ultimately prevailed when the powerful Ottoman governor of Sidon, Ahmad Pasha al Jazzar, confirmed his control of the Mount Lebanon tax farms after Yusuf promised him a bribe of 1,000,000 qirsh. Bashir traveled to al Jazzar's headquarters in Acre, where he was officially transferred the Mount Lebanon tax farms in September 1789. Not long after, Jirji Baz, the mudabbir (manager) of Yusuf's sons Husayn and Sa'ad ad Din, persuaded Qa'dan and Haydar to grant Yusuf's sons the tax farm of Jubail.

Әл-Жазармен қақтығыс

1797 жылы Баз әл-Жаззармен жақсы қарым-қатынас орнатты, оған Юсуфтың ұлдарын құрмет көрсету үшін әкелді. Әл-Жаззар Юсуфтың ұлдарына деген әлеуетті қолдауын Баширді көбірек салық төлеуге немесе Ливан тауындағы салық фермаларын жоғалту қаупіне итермелеу үшін пайдаланды. Сонымен қатар, Әмір Башир өзінің қарсыластары Аби Накадты жоюға шешім қабылдады және осы мақсатта ол Джумблаттар мен Имадтармен сырласқан. Бір замандағы дереккөзге сәйкес, бұл қастандық «накад есімі жойылды» дегенді білдірді. Ол кейіннен Баширді Дейр әл-Қамардан қуғынға салу үшін Базға көмектесуге экспедициялық күш жіберді, соның салдарынан Башир Ливан тауынан кетуге мәжбүр болды. Баз Баширмен жасырын кездесуге келісті және екеуі әл-Жаззардың білімісіз келісімге келді: Башир Ливан тауының друздық аймақтарын және марониттер басымдығымен Кесерванды басқарады, ал Юсуфтың ұлдары солтүстік аймақтарды, мысалы, Джубайл мен Батрунды басқарады. Башир келісімді орындауға уәде берді, Құран мен Інжілге ант берді. Башир Базды өзінің мудаббирі етіп тағайындады, дәстүрлі мудаббирлерді қамтамасыз етуші марониттік Дахда кланын алмастырды. Баз Ливан тауындағы ықпалын арттырып, Баширдің билігін елемей, көбінесе келіспей әрекет етті. 1810 жылы Сүлеймен Паша Баширге Шоуф және Кесерван салық аудандарына өмір бойына жалға берді. Бұдан әрі Сүлеймен Паша Баширге хаттарында «асыл княздардың мақтанышы, ұлы иелердің билігі, біздің асыл ұлымыз, Әмір Башир әл Шихаби» деген құрметті атақпен жүгінетін болды. Маронит шаруалары қосымша салықтар салғандықтан Әмір Баширге наразылық білдірді, ал маронит шіркеуі Әмір Баширдің маронит католик дінін жасырғанына ашуланды. Башир мұны Абдулланың өзі мен Ливан тауының тұрғындары арасында қақтығыс тудыруға тырысуы деп түсінді және Абдулла Пашамен арадағы шиеленісті жоюға тырысты. Антелиаста шаруалар Баширдің қосымша жүктемелерін қабылдамауға келісті және өздерінің мүдделерін білдіру үшін әр ауылдарынан уакилдерді (делегаттар; жекеше – уәкіл) тағайындады. Язбаки фракциясы Абдулла Пашаның батасымен 1819 жылдың 14 сәуірінде Шиһаб кланының Рашая тармағынан екі сунни мұсылман әмірін, Хасан мен Салманды Әмір Баширдің мұрагері етіп тағайындады. 1820 жылы Осман империясы Ресеймен соғысқа кіріп, Мореядағы гректердің көтерілісін басуға тырысты, бұл Ұлы Портаны (Осман императорлық үкіметін) Абдулла Пашаға Сирияның жағалау қалаларын бекініп, оның провинциясындағы христиандарды қарусыздануға бұйрық беруге итермеледі. Жоғары Порт Абдулла Паша мен Әмір Баширдің Дамаскқа қарсы әрекеттерінен алаңдап, Алеппо аймағының губернаторы Мұстафа Пашаны Дервиш Пашаны нығайтып, Абдулла Пашаны жеңуге көмектесу үшін жіберді. Сол жерден шейх Башир Әмір Баширмен соғысқа дайындық бастады. Патриарх Юсуф Хубайш жоғарыда аталған оқиғаларды қуанышпен қарсы алды. Шын мәнінде, марониттік өмірдің діни және зайырлы аспектілеріне ұзақ уақыт бойы үстемдік еткен маронит діндарлары, бұрын Башир мен оның Шихабилік алдыңғылары қолдаған дрюздер мукатаджилерінің артықшылықтарына ие болды. Соңғысы Стамбулдың муфтиінен Мұхаммед Әлиді имансыз деп жариялаған фатва (исламдық жарлық) шығарды, ал Мұхаммед Әли Мекке шарифінен Махмуд II-ді шариғатты бұзғаны үшін айыптаған және Мұхаммед Әлиді Исламның құтқарушысы ретінде жариялаған фатва шығарды, соның салдарынан Мысыр мен Стамбул арасында соғысқа жол ашылды. Мұхаммед Әлидің ұлы Ибрагим Пашаның басшылығымен Египет әскерлері Сирияны жаулап алуды 1831 жылдың 1 қазанында бастады, 11 қарашада Акрада Абдулла Пашаны қоршауға алудан бұрын Палестинаның көп бөлігін басып алды. Осы арада Жоғарғы Порттың бұйрығы бойынша Бейрут пен Сидонның мутасаллимдері және Триполи мен Алеппоның валилері Абдулла Пашаның жағында болды және Ливан тауының беделділеріне де солай етуді ескертті. Оның орнына олар Сераскер (бас қолбасшы) Мехмед Иззет Пашаның басшылығымен Дамаскіде жұмылдырылған Осман әскеріне қосылды. Дрюздердің ірі кландарының Осман империясымен бірігуі Баширді өзінің өсіп келе жатқан марониттік қуат базасына көбірек сүйенуге мәжбүр етті. Алайда, Мұхаммед Әлимен тығыз одақтасып, Сирияның қалған бөлігінде билікті орталықтандырған Мысыр бюрократиясына бағынбауға мүмкіндік берді. Солтүстік салық ауданы Кура және Сидон мен Бейрут порт қалалары. Осылайша, ол Халилді Шахарға, Касимді Шоуфқа, Әминді Джубайлға, Хасанның ұлы Абдулланы Кесерванға, оның ағайындысы Баширді Тюффаға және оның серіктесі Хайдар Әбул Ламаны Матнға тағайындады. Мұхаммед Әли Баширге Сафадқа қарсы жорық жасауға бұйрық берген кезде, ол соғысқа дайындық жүргізіп жатқанда. Сәйкесінше, Башир әскерлерін қалаға жете алмай тұрып, көтерілісшілерге қарсы талап қойды. 1834 және 1835 жылдары Баширдің Халил мен оның туыстары басқарған әскерлері Аккар, Сафита, Шевальелер қамалы және Латакия таулы аймағындағы алауыттар көтерілісін басуға қатысты. Әртүрлі көтерілістер басылғаннан кейін, Мұхаммед Әли әкімшілігінің қарусыздануы мен әскерге шақыруына қарсылық бірнеше жылға басылды. Башир Ибрагим Пашаның талабына келісіп, оның немересі Махмуд басшылығымен күш ұйымдастырды, ол кейін Хасбаядағы Ахмад пен Сад ад-Динге көмектесу үшін жіберілді. Баширдің әскерлері Рашаядан келген Шихаб әмірлері Башир Касим мен Әли басқарған дрюздер күштерінің шабуылына ұшырады. Баширдің Ливан тауындағы дрюз және христиан қарсыластары мен оның үкіметіне наразылары британдық Сыртқы істер министрі лорд Палмерстонның бастамасымен қолдауға алынып, қаруландырылды. Британ-Осман қолдауымен Ливан тауындағы шейхтердің одағы, оның ішінде Абу Накад, Әбул Лама, Хазен, Шихаб, Хубайш және Дахда кландары, Ханжар әл-Харфуш, Ахмад Дагир, Юсуф әл-Шантири және Абу Самра Ганим 1840 жылдың 27 мамырында Башир мен Ибрагим Пашаға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілістің басында көптеген дрюздер қатыспады, себебі оның басшылығы Матан, Кесерван және Сахилдегі марониттерге немесе христиандарға бағытталған. 13 шілдеге дейін Башир Египет билігіне көтеріліс басылғанын хабарлады және Хайдар Әбул Лама мен Франсис әл-Хазен сияқты көтерілістің 57 басшысы мен қатысушыларын Мысырдың Жоғарғы бөлігіне жер аударып жіберді. Бұл Османдықтар Ливан тауының мәселелерін реттеуге жауапкершілікті алған Вуд Патриарх Хубайшті Османдықтар Ливан тауындағы маронит шіркеуінің артықшылықтарын сақтайтынына кепілдік бергеннен кейін жеңіп алғаннан кейін болды. Абу Самра және Батрун, Джубайл, Бшарри және Кура марониттері де Османдықтардан бас тартысты. Ибрагим Паша қашқан, ал Башир 11 қазанда Османдықтарға бағынды. Башир Османдықтарға Францияға жер аударылуы үшін төрт миллион пиастр ұсынды, бірақ оның ұсынысы қабылданбады. Оның орнына, оған Мальтада немесе Лондонда жер аударуға рұхсат берілді. Башир Ливан тауындағы билеу жүйесін дрюздер мен маронит мукатаджилерінің феодалдық билігін жою арқылы өзгертіп, Башир Джумblattты жою және дрюздер мукатаджилерін ауыстыру үшін маронит діндарларын жаңа күштік база ретінде қолдану арқылы өзгертіп, Ливан тауындағы билеу жүйесін өзгертіп, дрюздер мен маронит мукатаджилерінің феодалдық билігін жойды. Тарихшы Уильям Харрис Баширдің қазіргі Ливан мемлекетінің құрылуына үлес қосқанын айтады: «Жақсы немесе жаман болсын, және оның жеке жауапкершілігіне қарамастан, Башир II-нің жарты ғасыры қазіргі Ливанның бастауын сыйлады. Оларға автономды Ливандық ұғымы, жергілікті лордтарға қарағанда діни қауымдастыққа адалдық, халықтық қауымдық саяси өкілдік және діни шиеленістер кірді». Тарихшы Цезар Е. Фарах былай мәлімдейді: «Баширдің ішкі схемалары болмағанда, Сирияны египеттік оккупацияға жеңілдеткен, Ливан 1840 жылы ұлы державалардың аренасына айналмаған болар еді».

In 1797, Baz reestablished good offices with al Jazzar, bringing him Yusuf's sons to pay their respects. Al Jazzar wielded his potential support for Yusuf's sons as a way to leverage Bashir into paying more taxes or risk losing his Mount Lebanon tax farms. At the same time, Emir Bashir decided to eliminate his Abi Nakad opponents and to that end, he conspired with the Jumblatts and Imads. According to a contemporary source, the killings effectively meant that the "Nakad name was obliterated". He subsequently forced Bashir to depart Mount Lebanon by sending an expeditionary force to help Baz oust Bashir from Deir al Qamar. Baz agreed to meet Bashir in secret and the two reached a deal without al Jazzar's knowledge, whereby Bashir would control the Druze areas of Mount Lebanon and Maronite dominated Keserwan, while Yusuf's sons would control the northern areas, such as Jubail and Batroun. Bashir promised to uphold the agreement, swearing an oath on both the Quran and the Gospel. Bashir also hired Baz to be his mudabbir, replacing the Maronite Dahdah clan as his traditional provider of mudabbirs. Baz, meanwhile, had been asserting his influence in Mount Lebanon and often acted out of concert with Bashir, bypassing the latter's authority. In 1810, Sulayman Pasha gave Bashir a leasehold for life over the Chouf and Keserwan tax districts, Moreover, Sulayman Pasha would thereafter address Bashir in their correspondence with the honorary title of "pride of noble princes, authority over great lords, our noble son, Emir Bashir al Shihabi". The Maronite peasantry became frustrated with Emir Bashir because of the additional taxes imposed on them, while the Maronite Church was becoming increasingly angry at Emir Bashir's concealment of his Maronite Catholic faith. Bashir understood this to be an attempt by Abdullah to foment a conflict between him and the inhabitants of Mount Lebanon, and he sought to defuse tensions with Abdullah Pasha. At Antelias, the peasants agreed to reject Bashir's additional impositions, and appointed wukala (delegates; sing. wakil) from each of their villages to represent their interests. The Yazbaki faction, with Abdullah Pasha's blessing, proceeded to appoint two Sunni Muslim emirs from the Rashayya branch of the Shihab clan, Hasan and Salman, as Emir Bashir's successors on 14 April 1819. By 1820, the Ottoman Empire was entering into war with Russia and attempting to quell a Greek uprising in Morea, prompting the Sublime Porte (Ottoman imperial government) to issue orders to Abdullah Pasha to fortify Syria's coastal cities and disarm Christians in his province. The Sublime Porte was troubled by Abdullah Pasha and Emir Bashir's actions against Damascus, and dispatched Mustafa Pasha, the governor of Aleppo Eyalet, to reinforce Dervish Pasha and help him defeat Abdullah Pasha. From there, Sheikh Bashir began preparations for war with Emir Bashir. Patriarch Yusuf Hubaysh greatly welcomed the aforementioned developments. In effect, Maronite clergymen, who had long dominated the religious and secular aspects of Maronite life, acquired the privileges that the Druze muqata'jis had previously maintained with Bashir and his Shihabi predecessors. The latter had the mufti of Istanbul issue a fatwa (Islamic edict) that declared Muhammad Ali an infidel, while Muhammad Ali had the Sharif of Mecca issue a fatwa that condemned Mahmud II for violating the Sharia and promoted Muhammad Ali as Islam's savior, subsequently setting the stage for war between Egypt and Istanbul. Under the command of Muhammad Ali's son Ibrahim Pasha, Egyptian forces began their conquest of Syria on 1 October 1831, capturing much of Palestine before besieging Abdullah Pasha in Acre on 11 November. Meanwhile, under the Sublime Porte's orders, the mutasallims of Beirut and Sidon and the walis of Tripoli and Aleppo stood by Abdullah Pasha, and issued warnings to Mount Lebanon's notables to do likewise. Instead, they joined the Ottoman army mobilizing in Damascus under the command of the serasker (commander in chief), Mehmed Izzet Pasha. The alignment of the major Druze clans with the Ottomans compelled Bashir to further rely on his growing Maronite power base. However, through his close alliance with Muhammad Ali, preventing it from being subject to the Egyptian bureaucracy that centralized power in the rest of Syria. the northern tax district of Koura and the port cities of Sidon and Beirut. As such, he appointed Khalil to Shahhar, Qasim to Chouf, Amin in Jubail, his brother Hasan's son Abdullah in Keserwan, his cousin Bashir in Tuffah and his associate Haydar Abu'l Lama in Matn. during which Muhammad Ali sent orders to Bashir to advance against Safad, one of the centers of the rebellion. Accordingly, Bashir led his troops toward the town, but before reaching it, he issued an ultimatum to the rebels demanding their surrender. Between 1834 and 1835, Bashir's forces commanded by Khalil and his relatives also participated in the suppression of revolts in Akkar, Safita, the Krak des Chevaliers and an Alawite revolt in the mountainous region of Latakia. With the various rebellions quelled, resistance to disarmament and conscription by Muhammad Ali's administration was stifled for a few years. Bashir acceded to Ibrahim Pasha's levy request, organizing a force under the leadership of his grandson Mahmud, which subsequently was sent to reinforce Ahmad and Sa'd ad Din in Hasbaya. Bashir's troops were ambushed by Druze forces commanded by rival Shihab emirs, Bashir Qasim and Ali of Rashaya. Bashir's Druze and Christian rivals and dissidents to his rule in Mount Lebanon were courted and armed in an initiative by the British Foreign Secretary, Lord Palmerston. With British Ottoman support, an alliance of sheikhs in Mount Lebanon, including the Abu Nakad, Abu'l Lama, Khazen, Shihab, Hubaysh and Dahdah clans, Khanjar al Harfush, Ahmad Daghir, Yusuf al Shantiri and Abu Samra Ghanim, launched a rebellion against Bashir and Ibrahim Pasha on 27 May 1840. Most Druze did not join the revolt in its early stage due to its mostly Maronite or pro Christian leadership based in Matn, Keserwan and the Sahil. By 13 July, Bashir informed the Egyptian authorities that the revolt was suppressed, and handed over 57 of the revolt's leaders and participants, including Haydar Abu'l Lama and Fransis al Khazen, who were exiled to Upper Egypt. This was after Wood, who had been accorded responsibility over settling Mount Lebanon's affairs by the Ottomans, had won over Patriarch Hubaysh with guarantees that the Ottomans would respect the privileges of the Maronite Church in Mount Lebanon. Abu Samra and the Maronites of Batroun, Jubail, Bsharri and Koura also defected from the Ottomans. Ibrahim Pasha fled, while Bashir surrendered to the Ottomans on 11 October. Bashir offered the Ottomans four million piasters to be exiled to France, but his offer was rejected. Instead, he was given the choice between exile in Malta or London. Bashir overturned the traditional system of governance in Mount Lebanon by nearly eliminating the feudal authority of the Druze and Maronite muqata'jis, and/or with Bashir's elimination of Bashir Jumblatt and subsequent cultivation of the Maronite clergy as a new power base to replace the mostly Druze muqata'jis. Historian William Harris summarizes that Bashir contributed to the creation of the modern state of Lebanon, writing: <blockquote>For good or bad, and whatever his personal responsibility, Bashir II's half century bequeathed the beginnings of modern Lebanon. These included the idea of an autonomous Lebanese entity, popular identification with sectarian community above loyalty to local lords, popular communal political representation, and sectarian tensions. Historian Caesar E. Farah asserts, <blockquote>Without the domestic schemes of Bashir, which facilitated the Egyptian occupation of Syria, the Lebanon presumably would not have become in 1840 the cockpit of the great powers. While he may not have created the question, Bashir did convert the country into the fulcrum for the disruption of Ottoman rule in the Syrian provinces. He not only ended the primacy of his house, but also prepared the country to be the apple of discord cast to the nations of the West. The third president of the Lebanese Republic, Fuad Chehab, was a member of the family, descending from the Ghazir based, Maronite line of Hasan, Bashir II's brother, as was former Prime Minister Khaled Chehab, who descended from the Hasbaya based, Sunni Muslim branch of the family. Direct descendants of Bashir II live in Turkey and are known as the Paksoy family due to Turkish restrictions on non Turkish surnames.

Ескерткіштер

Баширдің ең таңғажайып ескерткіштерінің бірі – Бейт-эд-Диндегі Бейт-эд-Дин сарайы. Оны ол 1788 жылы билікке келгеннен кейін дереу салуға кірісті. Аңыз бойынша, Башир сарайын ешқайсысына ұқсамайтын етіп сақтау үшін сәулетшіге жаза ретінде қолын кесіп тастаған екен.