Грозный шайқасы: Бірінші шешен соғысының бастауы (Grozny shaiqasy: Birinshi sheshen soghysynyn бастауы)

Кіріспе

1994–95 ж. Ресейдің Бірінші Чечен соғысы барысында Чечен астанасы Грозныйға жасаған шабуылы

Грозныйдың бірінші шайқасы – Ресей армиясының Чечен астанасы Грозныйға басып кіріп, оны жаулап алуы. Шабуыл 1994 жылдың желтоқсанынан 1995 жылдың наурызына дейін жалғасты, нәтижесінде қала Ресей армиясының әскери оккупациясына түсіп, көптеген чечендер Джохар Дудаев үкіметінің төңірегіне бірікті. Алғашқы шабуыл Ресей армиясы үшін ауыр шығынға және моральдық құлдырауға әкелді. Ресей армиясы Грозныйды басып алу үшін тағы екі ай бойы ауыр шайқастарды жүргізуге және тактикасын өзгертуге мәжбүр болды. Бұл шайқас зор қиратуларға және азаматтық халық арасында көптеген құрбандықтарға әкелді, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Еуропадағы ең ауыр бомбалау кампаниясы болды.

Тактикасы

Чечен бөлімшелері ұрыс топтарына ұйымдастырылды, әдетте жиырмаға жуық адамнан тұрады, одан әрі үш немесе төрт адамнан тұратын от отрядтарына бөлінеді. Әр отрядқа ресейлік RPG-7 немесе RPG-18 қаруларымен қаруланған танкіге қарсы пулеметші, пулеметші және мылтықшы кірді. Грозныйдағы ресейлік бронетранспорт құралдарымен тиімді күресу үшін бірнеше аңшы-құтқарушы от отрядтары өздерінің әрекеттерін жер бетінде, сондай-ақ екінші және үшінші қабаттағы позицияларда және жертөлелерде үйлестірді. Снайперлер мен пулеметшілер қолдайтын жаяу әскерге қарсы от ашты, ал танкіге қарсы пулеметшілер кез келген бронемашиналарға шабуыл жасады. Чечен жауынгерлерінің басым көпшілігі өздерінің басшыларының, көбінесе соғыс әміршілерінің қол астында әрекет ететін тұрақты емес және ортақ жауынгерлер болды. Бұл жағдай Грозный штабының бастығы полковник Аслан Масхадовтың шайқасты тиімді үйлестіруін қиындатты. Шетелдік еріктілер, соның ішінде украин ұлтшылдары да бар чечен күштерінің ауыр қару-жарағына қолжетімділігі шектеулі болды. Олардың тек аз ғана Т-62 және Т-72 танктері болды, ал ауыр қару-жарақтың басым бөлігі тұрақты күштерде пайдаланылды. Соғыстың алғашқы кезеңдерінде ресейлік әскерлер шабуылға ұшыраған кезде, олар чечен жауынгерлік топтарының қатал қарсылығына тап болды. Алғашында қаланы тез басып алуды көздеген бронетанктік колонналар 1944 жылдың соңында болған Будапешт шайқасын еске түсіретін қасіретке ұшырады. Тез арада туындаған қиындықтарды шешу үшін ресейлік әскерлер қысқа мерзімді стратегияны жүзеге асырды, ЗСУ-23-4 және 9К22 «Тунгуска» сияқты өзі жүретін зениттік артиллериялық қондырғыларды қолданысқа енгізді. Бұл зениттік артиллериялық қондырғылар танктердің негізгі қаруларының шектеулілігіне байланысты пайдаланылды, олар чечендік от отрядтарын тиімді түрде шабуылдау үшін жеткілікті көтеруге немесе төмендетуге қабілетсіз болды. Сонымен қатар, бронетранспорт құралдарына орнатылған пулеметтер бірнеше отрядтың бір мезгілде атқан атысын басуда жеткіліксіз болды. Нәтижесінде, ресейлік әскерлер чечен жауынгерлерінің табандылығы мен үйлестірілген қарсылығына қарсы тұру үшін өз тактикасын өзгертуі керек болды. Одан кейін ресейлік әскерлер қалада үйден-үйге қарай үдемелі түрде ілгерілеу үшін жаяу әскерлерін күшейту стратегиясын іске асырды. Ресейлік жаяу әскері аттан түскен соң, операция барысында бронетанктік бөлімшелерге қолдау көрсетті. Артықшылыққа ие болу үшін ресейлік әскерлер өздерін стратегиялық тұрғыдан тұрақтарға орналастырды және чечен жауынгерлерін абайлап ұйымдастырылған тұзақтарға аударды, олардың броньды көліктерін оларға қарай жылжытты. 1945 жылы Берлин шайқасында кеңес танктерінің экипаждарына ұқсас, кейбір ресейлік бронетранспорт құралдары сым торларынан жасалған «далалық тиімді» қақпақтармен жабдықталған. Бұл импровизациялық құрылымдар корпустың броньдан шамамен 30 сантиметр қашықтықта орнатылған, олардың мақсаты – чечендік РПГ-лары қолданатын пішінді зарядтарға қарсы тұру және қосымша қорғаныс қабатын қамтамасыз ету. Ресейлік әскерлер соғыс кезінде 1945 жылғы Берлин шайқасынан гөрі көбірек танктарды жоғалтты.

Chechen units were organized into combat groups, typically composed of around twenty personnel, further divided into three or four person fire teams. Each fire team consisted of an anti tank gunner armed with Russian made RPG 7s or RPG 18s, a machine gunner, and a rifleman. To effectively engage Russian armored vehicles in Grozny, multiple hunter killer fire teams coordinated their actions on the ground level, as well as in second and third story positions and basements. Snipers and machine gunners provided suppressive fire on the supporting infantry, while the anti tank gunners engaged any armored vehicles. The majority of Chechen fighters were irregulars and militia members who operated under the command of their respective leaders, often warlord. This arrangement complicated effective battle coordination for Colonel Aslan Maskhadov, Grozny's Chief of Staff. The Chechen forces, which included foreign volunteers, among them a group of Ukrainian nationalists, had limited access to heavy weapons. They possessed only a small number of T 62 and T 72 tanks, with the bulk of heavy weaponry being utilized by regular forces. During the initial stages of the conflict, the Russian forces were taken by surprise as they encountered fierce resistance from Chechen combat groups. The armored columns, originally intended to swiftly seize the city, found themselves in a devastating battle reminiscent of the historic Battle of Budapest in late 1944. To address the immediate challenges, the Russian military implemented a short term strategy by deploying self propelled anti aircraft guns such as the ZSU 23 4 and 9K22 Tunguska. These anti aircraft guns were utilized due to the limitations of the tanks' main guns, which were unable to elevate or depress sufficiently to effectively engage the Chechen fire teams. Furthermore, the machine guns mounted on the armored vehicles proved inadequate in suppressing the simultaneous firepower unleashed by multiple fire teams. As a result, the Russian forces had to adapt their tactics to counter the determined and coordinated resistance put forth by the Chechen fighters. Subsequently, the Russian forces implemented a strategy that involved reinforcing their infantry presence for a meticulous house to house advance within the city. Dismounted Russian infantry provided support to the armored units throughout the operation. To gain an advantage, the Russians strategically positioned themselves at ambush points and lured the Chechen fighters into carefully orchestrated traps by moving their armored vehicles towards them. In a similar fashion to Soviet tank crews during the Battle in Berlin in 1945, some of the Russian armored vehicles were equipped with 'field expedient' cages made of wire mesh. These improvised structures were mounted approximately 30 centimeters away from the hull armor, aiming to counteract the shaped charges employed by the Chechen RPGs, and provide an additional layer of protection. Russian forces proportionally lost more tanks during the battle than they did during the Battle of Berlin in 1945.

Әуе және артиллериялық бомбалау

1994 жылдың 22 желтоқсанында таңғы сағат 5-те Грозныйды атқылау басталды, бірақ орыс әскерлері 24 желтоқсанда ғана халыққа түсіндіру мақсатындағы жарнама парақшаларын ұшақтан тастай бастады. Осы атқылау мен бомбалау кезінде, кейбір мәліметтерге сәйкес (Мемориал қоғамы, құқық қорғаушы С. Ковалев), бірнеше мың бейбіт тұрғын қаза тапты немесе жарақат алды. Әуе күштері шабуылды Ейск, Крымск, Моздок және Будённовск әуежайларынан бастады. Қоршаған ортаның қолайсыз жағдайына байланысты әуе операцияларының тиімділігі төмен болды. Әуе шабуылымен бірге артиллерия да атыс ашты. 31 желтоқсанның таңында Федералды күштердің біріккен тобы Грозныйға енді. "Грозныйға жаңа жылдық шабуыл" басталды.

Первомайская көшесі (көше)

81-ші полктің екі шабуыл тобының бірі жол бойындағы бір шақырымға созылған Первомайская көшесіне қарай жылжыды. Олар өз бағыттарындағы Нефтянка өзенінің көпіріндегі жарыққоймаларды жойғаннан кейін кешікті. Алғашқы жарақат алған – Маяковское және Хмельницкое көшелерінің қиылысында, Первомайская көшесіне жеткенге дейін барлау взводына қосылған Т-72 танкы. Танктің мергеншісі мен жүргізушісі бірнеше РПГ оқтарынан және ішкі оқ-дәрінің жарылысынан қаза тапты, ал командирі аман қалды. Сонымен қатар, жеңіл қарудан оқ атылып, барлау машинасының біреуі істен шықты. Екіншісі Первомайская көшесінің басындағы мектеп ғимаратынан шабуылға ұшырады, ал үшінші барлау машинасы тасталып кетті. Барлау взводы колоннаға қайтқанда, әскерлердің арасында шатасу туды, себебі оларды бір жүк көлігі ертіп келе жатқан еді, және орыс әскерлеріне тек жауап беруге рұқсат болғандықтан, оған оқ атуға тартынды. Бірақ жүк көлігі жоғары жылдамдықпен алдыңғы танк взводына жақындап келді, сондықтан Тунгуска зымыралық комплексімен жойылды. Күшті жарылыс оның қамытқан бомбалы көлік екенін көрсетті. Мектеп ғимаратының маңына 45 минут бойы артиллериялық оқтар түсті, содан кейін барлық оқ ату тоқтады. Сағат 14:00-де шабуыл тобы Маяковское көшесіне жетті. Бірақ бірінші эшелон артиллериялық оқтарды атқанда, 1-ші эшелон көліктері (81-ші гвардиялық мотоатқыштар полкі) қозғалмай тұрды, бұл екінші эшелонның (131-ші гвардиялық мотоатқыштар бригадасының 2-ші батальоны) алдыңғы көліктерінің олармен араласуына себеп болды, себебі үйлесімсіздік болды. Бұл тәжірибесіздік, тіпті жеке көлік жүргізушілерінің тәжірибесіздігі де Маяковское және Хмельницкое қиылысында шамамен бір сағатқа созылған үлкен көлік кептелісіне әкелді. Бірақ бұл қиылыс операцияның бірінші күніндегі мақсатты білдірді, және екі батальон командирі де өздерінің басқару орталықтарын түнгі қорғаныс позициясына дайындады. Кенеттен Пуликовский оларға шабуылды жалғастыруға бұйырды. 81-ші полктің оқу-жаттығу бөлімінің бастығы, капитан Архангелов, 1-ші мотоатқыштар батальонының 1-ші ротасынан "Мрамор" шақыру белгісімен қалаға шабуыл жасауға бұйрық бергенін хабарлады. Кейбір әскерилер бұл шақыру белгісі Чечен Республикасындағы Біріктірілген Күштер тобының штаб бастығы, генерал Леонти Шевцовқа тиесілі деп ойлады. Осы кезде "Солтүстік" тобының алғы шебі операцияның бірінші күніндегі мақсатына жетті, ал 81-ші гвардиялық мотоатқыштар полкінің екі батальонының колонналары қорғаныс позициясына орналасты. Артиллерияға азаматтардан қорғанып жатқандарға оқ ату тапсырылды. Ресейліктертің сол күні алға жылжу жоспары болмады. "Мрамордан" Президент сарайына қарай шабуылды жалғастыру туралы бұйрық келгеннен кейін, Маяковское және Хмельницкое қиылысындағы жағдайдан туындаған шатасу кезінде шабуылдаушы колонна жылдам құрылды. Бірінші батальонның бөлімдері бірінші болып кетті, бірақ олармен бірге екінші батальонның бөлімдері және қолдау бөлімшелерінің бірнеше көліктері де болды. Осы уақытта жол қиылысына тағы да көліктер келді, олардың көп бөлігі бұрын жолды күзетуге кеткен, соның ішінде бұзылудан кейін жөнделген жеке көліктер де бар еді. Көлік кептелісі "Солтүстік" тобының екінші эшелоны ретінде келген 255-ші гвардиялық мотоатқыштар полкінің бөлімдерімен күшейді. Бұл бірінші эшелонның қозғалысты қайта бастау туралы шешімін қолдады. 255-ші полк Орталық теміржолдың шығысында орналасқан Орталық аурухана кешеніне бағыт алды.

One of the two assault groups of the 81st regiment drove toward Pervomaiskaya Street, stretching along the road for a mile. They were delayed while the advanced detachment removed demolition charges at the River Neftyanka bridge along their route. The first casualty was a T 72 tank attached to the reconnaissance platoon at the crossroads of the Mayakovskogo and Khmel'nitzkogo streets just before the Pervomaiskaya street, with the gunner and driver killed from multiple RPG hits and internal ammunition detonation; the commander survived. Small arms fire was also received, and one of the reconnaissance vehicles was disabled. Another was attacked from the school building at the start of Pervomaiskaya Street, while a third reconnaissance vehicle was abandoned. As the reconnaissance platoon retreated into the column, the troopers were confused because they were followed by a truck, and there was hesitation to fire on it because Russian troopers were ordered only to return fire. However, the truck was approaching the leading tank platoon at high speed, so it was destroyed by the accompanying Tunguska. The huge detonation indicated it was a suicide truck bomb. Accompanying artillery fired into the area around the school building for about 45 minutes, and all incoming fire ceased. At 2 pm, the leading assault group reached the Mayakovskogo street objective. However, while the first echelon was conducting artillery fire, the 1st echelon vehicles (81st Gd MR Regt.) were stationary, and this caused the leading vehicles of the second echelon (2nd Bn., 131st IMR Br.) to mingle with them due to lack of coordination. This lack of experience, including by the individual vehicle drivers, caused a considerable traffic jam at the Mayakovskogo and Khmelnitzkogo intersection for much of an hour. However, that intersection represented the objective for the first day of operation, and both battalion commanders prepared their command for a defensive over night position. Suddenly, Pulikovsky ordered them to resume the advance. Captain Arkhangelov, 81st Regiment's deputy for training with the 1st Company, 1st Motor Rifle Battalion, reported call sign "Mramor" ordering them to advance into the city. In retrospect, some field troopers thought this call sign belonged to General Leonti Shevtsov, Chief of Staff of the Combined Group of Forces in the Chechen Republic. At this point, the advance guard of the "North" Group reached their 'first day of operation' objective, and the columns of the two battalions of the 81st Guards Motor Rifle Regiment arranged into a defensive position. Supporting artillery was tasked with firing into citizen defenders. The Russians had no operational plan for an advance that day. After the order from "Mramor" came to continue the advance toward the Presidential Palace, the advancing column quickly formed during the lingering confusion from the Mayakovskogo and Khmelnitzkogo intersection fiasco. The elements of 1st battalion departed first, but, with them, elements of the 2nd battalion and some vehicles from supporting sub units. Meanwhile, more vehicles arrived in the intersection, mostly stray detachments left to guard the route earlier including single vehicles recovered from break downs. The traffic jam was exacerbated by the elements of the 255th Guards Motor Rifle Regiment arriving as the second echelon of the "North" Group. This supported the decision for the first echelon to re commence movement. The 255th proceeded to the Central Hospital Complex east of the Central Railway.

Дзержинский және Орджоникидзе алаңдары

Маяковское және Хмельницкое қиылысынан 1-ші батальон Дзержинское көшесі арқылы Дзержинское алаңына қарай жылжыды. Олар колоннадағы қиындықтарды азайту үшін параллель көшелерді де пайдаланды. Алғы шептегі бөлімдер түстен кейін теміржол станциясына жетті. Бұл колоннаға 1-ші батальонның 3-ші ротасы кірді, оған полковник Перепелкин басшылық етті. Оларға 2-ші батальонның 4-ші ротасы және 7-ші танк ротасы қосылды. Дзержинское алаңында 7-ші танк ротасына Красник Фронтовиков көшесіндегі көпірді күзету міндеті жүктелді. Бұл колоннаға шамамен 40 БМП, 9-12 танк (соның ішінде бірнеше «жолдан тайғандары») және кем дегенде бір зениттік қондырғы кірді. Содан кейін колонна Орджоникидзе алаңына жетуге тырысты, бірақ чечендердің қарқынды атысына тап болды. 81-ші полк командирі полковник Ярославцев барлық бөлімшелерге күн батқанға дейін Дзержинское алаңына қайтуға бұйрық берді. Орджоникидзе алаңындағы барлық бөлімшелер әртүрлі бағыттардан барлық қару түрлерінен атысқа ұшырады, нәтижесінде бірнеше техника, соның ішінде танктер істен шықты. Полк және батальон радио байланысы «бұзылды», сондықтан алаңдағы екі батальон командирі көліктерін орналастыру және қорғаныс отын үйлестіру үшін аралап жүрді. Ресейлік алдыңғы қатардағы көліктер Президент сарайына жеткенде, оларға көше бойындағы шатырлар мен жертөлелерден чечендердің жеңіл қарулары мен гранататтарынан күшті шабуыл жасалды. Чечендердің шабуылы ресейлік бронетехникалық колонналарды қысып, RPG оқтары колоннаның алдыңғы және соңғы машиналарын жойып, қалған батальондарды арада қамап тастады. Қалалық шайқаста, жаяу әскермен салыстырғанда тиімсіз болған ресейлік танктер ғимараттардың жоғарғы қабаттарына оқ ату үшін жеткілікті биіктікке көтеріле алмады немесе жертөлелерге оқ ату үшін төмендеуге мүмкіндік таппады. Бригаданың оқу жөніндегі орынбасары полковник Станкевич, бөлімнің көп бөлігі жойылғаннан кейін полктің қалғандарының ең ірі тобына басшылық етті; бірнеше десантшылармен бірігіп, олар орыс шебіне қайта шайқасты. 81-ші полктің көп бөлігін жойғаннан кейін, чечендер орыстардан қару-жарақ пен оқ-дәрі жинады. Кешке қарай орыс әскері Грозныйдың орталығында, қаланың басты базарының маңында жиналды, содан кейін негізгі теміржол станциясына қарай жылжи бастады.

From the Mayakovskogo and Khmelnitzkogo intersection, the 1st battalion advanced toward the Dzerzhinskogo square via Dzerzhinskogo Street. They also used parallel streets in an attempt to reduce congestion in the column. Point elements reached the railway station just after noon. This column included the 3rd Company of the 1st Battalion with Colonel Perepelkin commanding. They were joined by the 4th company from the 2nd battalion plus the 7th tank company. At Dzerzhinskogo square, the 7th tank company was tasked with guarding the bridge from Krasnikh Frontovikov street. This column included about 40 BMPs, 9 to 12 tanks (including several 'strays') and at least one anti aircraft vehicle. From there, the column attempted to reach the Ordzhonikidze square, but came under intense fire from the Chechens. Colonel Yaroslavtzev, commanding the 81st Regiment, ordered all units to return to the Dzerzhinskogo square before sundown. All units in the Ordzhonikidze square received fire from all types of weapons from different directions, disabling several vehicles including tanks. The regimental and battalion radio signals were 'jammed', so the two battalion commanders in the square drove around to deploy their vehicles and coordinate defensive fire. As the Russian point vehicles reached the Presidential Palace, they were ambushed by heavy fire from Chechen small arms and rockets from roofs and basements along the street. The Chechen ambush funneled the Russian armored columns, then the RPG gunners disabled the first and last vehicles in the line to trap the rest of the battalions in the middle. Relatively useless in urban combat compared to dismounted fighters, Russian tanks were unable to elevate their cannons high enough to engage the top floors of many buildings, or low enough to fire into the basements. The brigade's deputy commander for training, Colonel Stankevich, took command of the largest group of the regiment's survivors after the bulk of the unit's armor was destroyed in the street; joined by some paratroopers, they eventually fought back to Russian lines. After obliterating most of the 81st, the Chechens foraged the Russians for weapons and ammunition. By the evening, the Russians gathered in the center of Grozny around the city's main marketplace, then moved toward the main train station.

Орталық темір жол вокзалы

Түстен кейін 131-ші ЖМБ-ның бірінші батальоны теміржол вокзалын басып алды. Радио байланысының үзілуіне байланысты, олар 81-ші ЖМР-ның жағдайынан хабарсыз болды. Олар екінші батальоннан жүк стансасы батысқа қарай, ал үшінші батальоннан қала шетінде бөлініп кетті. Бөлім өздерінің танктері мен бронетранспортерлерін станция төңірегіне орналастырып, бұйрық күтті. Осы кезде, бұрынғыда ресейлік командир полковник Иван Алексеевич Савинмен бірге қызмет еткен және екі тараптың да қаны төгілуінен алаңдаған (мүмкін, ескі досының қауіпсіздігі үшін) Чеченстан қауіпсіздік министрі Турпал Али Атгерьев Савинге (Атгерьевтың қысқа хабарламадағы лақабы – Алик) үмітсіз тілеу тастады, Савинге "өзінің әскерін шығарып алып, оның қонағы ретінде келуін" ұсынды. Бірақ, соңғысының соғыс тоқтатуға рұқсаты болмағандықтан, бұл ұсыныстан бас тартуға мәжбүр болды. Біраз уақыттан кейін, бір ресейлік байланыс офицері гарнитурасынан "Тозаққа қош келдіңдер" деген сөзді естіді. Ұзақ өтпей, Чечен қорғаушылары вокзал төңірегіндегі қойма ғимаратында, почта бөлімшесінде және бес қабатты үйден қатты автоматты және танкке қарсы оқтар ашты. Сақталған ресейлік әскерлер станция ішінде жасырынды, ал шешендер оны өртеп, тосқауылды аяқтады. Полковник Савин көмек және артиллерия оғын сұрады, бірақ көмек келмеді. 131-ші бригададан түскен көптеген шақырулар жауапсыз қалды. Бригаданың екінші және үшінші батальондары көмек шақыруға жауап берді, бірақ станцияға жеткенше қабатты тосқауылға түсіп қалды. Екі батальонға да Президенттік сарайдан алыс тұруға бұйрық берілді; бұл бронетехникалық колонналардың көшелерге бұрылуын қиындатты, олар қабатты тосқауылдардың тағы да көп бөлігімен жойылды.

Жаңа жыл қарсаңындағы шайқастың қысқаша мазмұны

Жаңа жыл қарсаңындағы шайқас ресейліктер үшін ауыр соққы болды; бірінші ресейлік бронетехникалық колонна 120 танк пен бронетранспортерінің 105-ін жоғалтты. Майкоп бригадасының толық бірінші батальоны, 81-ші полктің жартысынан астамы және қалған бөлімдерден жүздеген сарбаз қаза тапты. Ресейдің жоғары ранкті бас штаб офицері: «2 қаңтарда біз алдыңғы жасақтарымызбен байланысты үзілді» деді. Масхадовтың мәліметінше, 400-ге жуық ресейлік танк пен бронетранспортері жойылды. Ресейлік генерал Александр Галкин басқынның алғашқы бір жарым айында 225 бронетранспортты құрал, оның ішінде 62 танкты қайта жөндеуге келмейтіндей қираған деп хабарлады. Ресейдің көптеген «арнайы күштері» «тамақсыз, не істеу керектігінен мүлдем хабарсыз үш күн бойы адасқаннан кейін» чечендерге тұтқынға берілді. Телеарналарда тұтқынға алынған ресейлік сарбаздар көрсетілгеннен кейін, олардың аналары ұлдарын босату үшін Грозныйға келіссөздерге барды. Бұл келіссөздер қала орталығында, Ресей үкіметінің өкілдерінсіз және ресейлік артиллерияның оқ жаудыруы астында өтті; тұтқындардың бір бөлігі енді чечендермен соғыспайды деген уәдемен босатылды. Ресейліктерге белгісіз болғандай, Жаңа жылдық басқынға дейін Чечен президенті Джохар Дудаев штаб-пәтерін Грозныйдан оңтүстікке қарай 25 шақырым жердегі Шали қаласына көшірді. Ресейлік күштер көптеген сарбаздарды тастап, кері шегінді. Мораль мөлшері төмендеп, қала сыртындағы Ішкі істер министрлігі мен ОМОН бөлімдері бұйрықсыз кетіп қалды.

Жаңа жыл қарсаңында болған ұрыстан кейін Грозный аймағындағы операциялар

Қаңтардың алғашқы күндері, жойылған орыс бөлімшелерінің қалдықтарымен күреспеген чечен күштері генерал Роклиннің 5000 шамасындағы әскер тобына қарсы шабуыл жасады (сол кезде Грозныйдағы жалғыз ұйымдасқан орыс күштері ретінде, солтүстікке асығыс бекініп алған). Олар қаланы олардан босатуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 4 және 5 қаңтарда чечендер Грозныйдың оңтүстігіндегі ауылдарға бар күштерімен қайта шегінді. Бұл колонналар ресейлік авиацияның шабуылымен бомбаланды. Чечендер шегініп жатқандарына қарамастан, қаланың орталық бөлігінің көп бөлігін бақылауда ұстады. Екі тараптан да күшелендіру келді, оның ішінде Грозныйдың сыртындағы ауылдардан келген чечен еріктілері және Ресей теңіз жаяу әскерлері. Орыстар Грозныйды артиллерия, танк және ракеталық оқтармен бомбалауға кірісті, ал шайқастың қалған бөлігі ресейліктердің қаланың кварталдарын бірінен соң бірін қиратуға бағытталған жаңа тактикаға ауысты. Ресейлік әскерлер ақ фосфор және жанар-жарылғыш "Шмель" ракеталарын қолданды. Олар кейде арнайы жасақтар бастаған шағын топтарды жіберіп, снайперлік топтарды тиімді пайдаланды. Орыс әскері Президент сарайын басып алу үшін екі ұзақ, қымбатқа түсетін және қатал шайқас жүргізді.

Президент сарайы

7 қаңтарда, православиелік Рождество күні, ресейлік әскерлер шабуылдарын Чечен президенттік сарайына – совет заманында жергілікті чечен коммунистік партиясының штаб-пәтері ретінде салынған, ішінде бомбалауға арналған бекінісі бар үлкен бетонды құрылысқа – шоғырландырды. Сарайды 350 кәсіби чечен жауынгері және шамамен 150 жартылай штатты халық милициясы қорғады. Түн ортасына дейін чечен басшылығы үш топқа бөлініп сарайдан шығып кетті, соңғылардың арасында Масхадов та болды. Бұл топтар Сунжа өзенінің оңтүстік жағындағы ауруханаға шегінді, ал ресейлік тікұшақтар қала үстінен айналып, чечендерді қарсылық көрсетуді тоқтатып, бағынуға шақырды, бірақ бұл әрекет нәтижесіз болды.

Оңтүстік Грозный

Келесі екі күн бойы ресейліктер бомбалауды тоқтатып, көшелерден қаза тапқандар мен жараланғандарды жинады. Ресей президенті Борис Ельцин "операцияның әскери кезеңі" аяқталғанын мерзімінен бұрын жариялады. Сарайды басып алған бөлімнің командирі, генерал Лев Рохлинге Ресей Федерациясының Батыры орденімен марапаттау ұсынылды, бірақ ол "өз жерімде соғыс жүргізуде ешқандай даңқ жоқ" деп бас тартты. Грозныйдың солтүстік бөлігін басып алғанда көптеген салдарын жоғалтқаннан кейін, ресейліктер артиллериясын оңтүстік жартысына күшті шоғырландырып, күн сайын 30 000-нан астам снаряд атып жатты. Біраз уақыт бойы жақын арадағы шайқас болған жоқ, чечендер негізінен снайперлік мылтықтарды қолданды. Көптеген көпірлерді жарылқағаннан кейін, чечендер Сунжа өзенін жаңадан құрылған майдан шебі ретінде пайдаланды, себебі Грозныйдың оңтүстік бөлігінен басқа барлық бөлігі Ресейдің бақылауында болды. Алайда, қала 1995 жылдың 22 ақпанына дейін толықтай оқшауланбады, ал чечендер өз күштерін әдетте Шалиден келетін дәліз арқылы қайта толықтырып отырды. Соңында, ресейліктер Масхадовтың штаб-пәтеріне 200 метрге жақындады. Ол барлық қолда бар күштерін, соның ішінде қалған үш танкты де қарсы қойғанымен, шабуылды тоқтатуға қол жеткізе алмады. Осы сәтте олар Сунжа бойындағы позицияларын тастап, Грозныйді айнала қоршаған тау жоталарындағы үшінші қорғаныс шебіне шегінуді шешті.

Оңтүстік шеткі аймақтар мен тазалау

1995 жылғы 25 қаңтарда Чечен жетекшісі Джохар Дудаев, атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғанша, ешқандай ресейлік әскери тұтқын босатылмайтынын айтты. 8 ақпанда бітім туралы жарияланды және қалған чечен күштерінің көп бөлігі, соның ішінде барлық ауыр техникасы, қираған қаладан шығып кетті. Олар штаб-пәтерін Новогрозненск қаласына көшірді, ол бірнеше уақытша астаналардың біріншісі болды. 1995 жылғы 13 ақпанда Ресей және Чечен күштері авиация, артиллерия және минометтерді қолдануды шектейтін, тағы бір атысты тоқтату келісіміне келді (дегенмен, ресейліктер бір аптадан кейін, 21 ақпанда Чечнядағы ауқымды артиллериялық және авиациялық шабуылдарды қайта бастады). Ақпан айының соңына қарай, Шамил Басаев және оның жауынгерлері 6 наурызға дейін толығымен шегінгенге дейін, ұсақ шабуылдар мен қашу тактикасын қолдануға мәжбүр болды.

Шығындар

Әскери құрбандар туралы мәлімет жоқ, бірақ екі тараптан да мыңдаған адамның қаза тапқаны және жараланғаны болжануда. Ресейліктердің ресми жариялаған мәліметтері бойынша 1376 жауынгер қаза тауып, 408 адам із-түссіз жоғалған, бірақ нақты саны одан да көп болуы мүмкін. Азаматтық құрбандардың саны бойынша Ресей Думасының адам құқықтары жөніндегі комиссары Сергей Ковалев пен Ресей президенті Борис Ельциннің адам құқықтары жөніндегі кеңесшісі, соғыс кезінде Грозныйда болған, 5 апталық шайқаста 27 000 адам, олардың көп бөлігі этникалық орыстар, шамамен халықтың 6 пайызы қаза тапты деседі. Тюфтс университетіндегі Әлемдік бейбітшілік қорының мәліметінше, дереккөздер [Бірінші шешен соғысы кезінде] азаматтық адамдардың көп бөлігінің өлімі 1994 жылдың желтоқсаны мен 1995 жылдың наурызы аралығында Грозныйға жасалған шабуыл кезінде болды деп есептейді. Шабуыл басталғаннан ақпан айының ортасына дейін азаматтық адамдардың 25 000-нан 30 000-ға дейін қаза тапқандығы туралы бағалаулар бар. Бұл көрсеткіш соғыстың барлық кезеңіндегі азаматтық құрбандардың көп бөлігінің тек төрт айдың ішінде қаза болғанын көрсетеді. Грозныйға жасалған шабуылда қаза болған 25 000 адамның 18 000-ы қаңтар айының ортасына дейін өлтірілген деп есептеледі. Чечен Республикасының бірінші президенті генерал Дудаевтың сөзіне қарағанда, шабуылда қаза болған азаматтық адамдардың 85 пайызы (шамамен 25 500 адам) этникалық орыстар болған, себебі чечендер астананы бірінші болып эвакуациялаған; бұл бағалау ресейлік адам құқықтары қорғаушысы Сергей Ковалевтің этникалық орыстардың 24 000-ға жуық қаза тапқаны туралы бағалауына жақын. Грозныйда шайқас кезінде болған Анатоль Ливен өзінің «Чечня: Ресей күшінің қабір тасы» атты кітабында азаматтық адамдардың 5000-ге жуық қаза тапқанын, ал шайқасқа дейін жасалған ресейлік авиасоққыларынан тағы 500-ге жуық адамның қаза болғанын айтқан. Human Rights Watch ұйымының баяндамасында ресейлік күштердің азаматтық халыққа қарсы салған бейтараптық бомбалаулары мен оқ жаудырулары, жердегі күштердің азаматтық халықты жүйелі түрде нысанаға алуы, үш аурухана, бір жетім үй және көптеген базар аймақтарының қиратылуы айыпталды. HRW-ның бағалауынша, қақтығыс салдарынан кем дегенде 350 000 адам аймақтан қашуға мәжбүр болды. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының халықаралық бақылаушылары оқиғаны «ұғымы жоқ апат» деп сипаттады, ал Германия канцлері Гельмут Коль бұл оқиғаны «таза ақымақтық» деп атады.

Military casualties are unknown, but are estimated to run into the thousands of killed and wounded on both sides. The officially released figures on the Russian losses were 1,376 killed in action and 408 missing in action, yet the actual figure could be higher. As of the civilian casualties, Sergei Kovalev, the Russian Duma's commissioner for human rights, and Russian President Boris Yeltsin's aide on human rights, who had been in Grozny during part of the fighting, estimated 27,000 people, many of them ethnic Russians, died in five weeks of fighting, about 6% of the population. According to the World Peace Foundation at Tufts University,
sources estimate that a large percentage of civilian fatalities [during the First Chechen War] occurred during the invasion of Grozny between December 1994 and March 1995. From the beginning of the invasion to the middle of February, fatality estimates range from 25,000 to 30,000 civilian deaths. This range indicates that the majority of the civilian fatalities in the entire war occurred during a mere four month window. Of the estimated 25,000 killed in the invasion of Grozny, it is estimated that 18,000 were killed by mid January. According to General Dudayev, the first president of the Chechen Republic, 85 percent of civilians killed in the invasion (approximately 25,500) were ethnic Russians due to the fact that the Chechens were the first to evacuate the capital; this estimate is close to the figure put forward by Russian human rights campaigner Sergei Kovalyov, who estimated the number of ethnic Russian deaths at 24,000. Anatol Lieven, who was also in Grozny during the battle, in his book Chechnya: Tombstone of Russian Power put his estimates lower at about 5,000 killed civilians, with some 500 more killed by the Russian air raids prior to the battle. A report by the Human Rights Watch denounced indiscriminate bombings and shellings by Russian forces carried out against civilian populations, consistent targeting of civilian populations by ground forces and the destruction of three hospitals, one orphanage and numerous market areas. HRW estimates at least 350,000 people were forced to flee the region due to the conflict. International monitors from the Organization for Security and Co operation in Europe described the scenes as "unimaginable catastrophe," while German Chancellor Helmut Kohl described the events as "sheer madness."