Кіріспе
Шисиан күнтізбесіне дейінгі уақыт есебі – Қытайда 1628 жылы Цинь династиясының басында Шисиан күнтізбесі енгізілгенге дейін күнді бөлуге қолданылған уақыт стандарттары. Бұл стандарттар тәулік бойынша сағат 06:00-ден 20:00-ге дейінгі уақыт аралығына сәйкес келеді.
Traditional Chinese timekeeping refers to the time standards for divisions of the day used in China until the introduction of the Shixian calendar in 1628 at the beginning of the Qing dynasty. These correspond to each hour from 06:00 to 20:00 on the 24 hour clock.
Күндіз: shí-kè
Ши-ке жүйесі күннің орналасуына негізделген.
Екі сағат: shí
Әр shí бір түн ортасы мен келесі түннің арасындағы уақыттың 1/12 бөлігін құрады, kè сөзбе-сөз "белгі" немесе "қазба" дегенді білдіреді, бұл уақытты дұрыс есептеуге көмектесетін күн сағаттары мен су сағаттарына жасалған белгілерге сілтеме жасайды. Кэ-нің бір тәуліктің 1/100 бөлігі ретіндегі анықтамасын қолдансақ, әр кэ 0,24 сағатқа, 14,4 минутқа немесе 14 минут 24 секундқа тең болады. Әр shí 81/3 кэ-ден тұрады, оның ішінде 7 немесе 8 толық кэ және жартылай басталатын немесе аяқталатын кэ болады. Бұл бөлшек кэ-лер 1/6 кэ-нің, яғни 2 минут 24 секундтың еселігі. Әр shí-дегі 7 немесе 8 толық кэ "үлкен кэ" деп аталды. Кэ-нің 1/6 бөлігі "кішкентай кэ" деп аталды.
Шун және ниан
Әр фен шунға, ал шун нианға бөлінді. Махасамгика, қытай тіліне Мохесенжи Лун (Таишо Трипитакасы 1425) деп аударылғанда, шун немесе шункың және ниан сияқты бірнеше уақыт бірліктерін сипаттайды. Осы мәтінге сәйкес, ниан – 18 миллисекундқа тең уақыттың ең кішкентай бірлігі, ал шун – 360 миллисекунд. Сонымен қатар, ол 7,2 секундтық танчжи, 2 минут 24 секундтық луоюй және 48 минуттық, күндің 1/30 бөлігін құрайтын сююй сияқты ірі уақыт бірліктерін де сипаттайды.
The Mahāsāṃghika, translated into Chinese as the Móhēsēngzhī Lǜ (Taishō Tripiṭaka 1425) describes several units of time, including shùn or shùnqǐng and niàn. According to this text, niàn is the smallest unit of time at 18 milliseconds and a shùn is 360 milliseconds. It also describes larger units of time, including a tánzhǐ which is 7.2 seconds long, a luóyù which is 2 minutes 24 seconds long, and a xūyú , which is 1/30 of a day at 48 minutes long.
Түнде: гэн-динь жүйесі
Gēng diǎn (–) жүйесі түнгі уақытты белгілеу үшін алдын ала анықталған сигналдарды пайдаланады.
Күннің оннан бір бөлігі: гэнг
Гэн – барабан немесе гонг арқылы берілетін уақыт сигналы. Қала орталықтарында барабан мұнарасы, ал басқа жерлерде түнгі күзетшілер гонгқа соғып осы сигналды берген. «Гэн» таңбасының сөзбе-сөз мағынасы – «айналу» немесе «күзеттеу», ол осы сигналдарды беру үшін кезек тізбесімен жұмыс істейтін күзетшілердің айналысынан шыққан. Бірінші гэн теориялық тұрғыдан күн батқанда келеді, бірақ ол yǒu shí орталық 1 kè, яғни 19:12-де бастауға стандартталған. Әр гэн арасындағы уақыт күндің 1/10 бөлігіне тең, сондықтан бір гэн 2,4 сағат, яғни 2 сағат 24 минутқа созылады. Түнгі 5 гэн біріншіден бесіншіге дейін нөмірленеді: yì gēng (кейде chū gēng – «алғашқы күзет» деп те аталады); èr gēng; sān gēng; sì gēng; және wǔ gēng. Күндізгі 5 гэннің атаулары Суй кітабында көрсетілген күннің уақыттарына сәйкес келеді, онда сары император күн мен түнді он тең бөлікке бөлгендігі айтылады. Олар – таң, ортаңғы таң, түс, бесін, және кеш. 10 бөліктен тұратын жүйе ретінде гэн 10 аспан сабағымен тығыз байланысты, әсіресе, қытай әдебиетінде түнде гэн санын санау үшін осы сабақтар қолданылады. 102 жылы енгізілген Ся күнтізбесі, күн бұрынғы орнынан солтүстікке немесе оңтүстікке 2,5° жылған сайын, түннің басына бір kè қосып немесе алып тастаған.
As a 10 part system, the gēng are strongly associated with the 10 celestial stems, especially since the stems are used to count off the gēng during the night in Chinese literature. The Xia Calendar , introduced in 102 AD, added or subtracted a kè to the start of night whenever the sun moved 2.5° north or south from its previous position.
Қазіргі заманғы қолдану
Қытайлар уақытты сипаттау үшін әлі де осы жүйелердің таңбаларын қолданады, тіпті Қытай UTC стандарттарына – сағат, минут және секундқа ауысқан болса да. shí әлі күнге дейін сағатты көрсету үшін қолданылады. Шатасудың алдын алу үшін, xiǎoshí («кіші сағат» деген мағынада) кейде 24 сағаттық циклда сағатты білдіру үшін, ал shíchen – 12 сағаттық циклда сағатты білдіру үшін қолданылады. Diǎn да сағатты білдіру үшін shíмен алмастыра қолданылады. Ол сағатты нақты көрсету үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, 8 сағат – 8 diǎn.
Fēn is also used for minutes. To avoid confusion, sometimes the word fēnzhōng is used to clarify that one is talking about modern minutes. The time 09:45 can thus be written as "9 shí, 45 fēn" or "9 diǎn, 45 fēn"
kè has been defined as 1/96 of a day since 1628, so the modern kè equals 15 minutes and each double hour contains exactly 8 kè. Since then, kè has been used as shorthand to talk about time in 1/8 of a double hour or 1/4 of a single hour. Their usage is similar to using "quarter hour" for 15 minutes or "half an hour" for 30 minutes in English. For example, 6:45 can be written as "6 diǎn, 3 kè"
Miǎo is now the standard term for a second. Like fēn, it is sometimes written as miǎozhōng to clarify that someone is talking about modern seconds.
Fēn минуттарды көрсету үшін де қолданылады. Аң-таңдықты болдырмау үшін кейде fēnzhōng сөзі қазіргі заманғы минутты білдіру үшін қолданылады. Сондықтан, 09:45 уақытын «9 shí, 45 fēn» немесе «9 diǎn, 45 fēn» деп жазуға болады.
Fēn is also used for minutes. To avoid confusion, sometimes the word fēnzhōng is used to clarify that one is talking about modern minutes. The time 09:45 can thus be written as "9 shí, 45 fēn" or "9 diǎn, 45 fēn"
kè has been defined as 1/96 of a day since 1628, so the modern kè equals 15 minutes and each double hour contains exactly 8 kè. Since then, kè has been used as shorthand to talk about time in 1/8 of a double hour or 1/4 of a single hour. Their usage is similar to using "quarter hour" for 15 minutes or "half an hour" for 30 minutes in English. For example, 6:45 can be written as "6 diǎn, 3 kè"
Miǎo is now the standard term for a second. Like fēn, it is sometimes written as miǎozhōng to clarify that someone is talking about modern seconds.
kè 1628 жылдан бері күндіктің 1/96 бөлігі ретінде анықталған, сондықтан қазіргі kè 15 минутқа тең, ал әрбір қос сағатта дәл 8 kè бар. Осыдан бері kè екі сағаттың 1/8 бөлігін немесе бір сағаттың 1/4 бөлігін көрсету үшін жиырмақ сөз ретінде қолданылады. Бұл ағылшын тіліндегі «15 минут» үшін «quarter hour» немесе «30 минут» үшін «half an hour» қолдануға ұқсас. Мысалы, 6:45 уақытын «6 diǎn, 3 kè» деп жазуға болады.
Fēn is also used for minutes. To avoid confusion, sometimes the word fēnzhōng is used to clarify that one is talking about modern minutes. The time 09:45 can thus be written as "9 shí, 45 fēn" or "9 diǎn, 45 fēn"
kè has been defined as 1/96 of a day since 1628, so the modern kè equals 15 minutes and each double hour contains exactly 8 kè. Since then, kè has been used as shorthand to talk about time in 1/8 of a double hour or 1/4 of a single hour. Their usage is similar to using "quarter hour" for 15 minutes or "half an hour" for 30 minutes in English. For example, 6:45 can be written as "6 diǎn, 3 kè"
Miǎo is now the standard term for a second. Like fēn, it is sometimes written as miǎozhōng to clarify that someone is talking about modern seconds.
Miǎo қазіргі уақытта секундты білдіретін стандартты термин. Fēn сияқты, оны да кейде miǎozhōng деп жазады, бұл сөйлеушінің қазіргі секундтар туралы айтып отырғанын нақтылау үшін.
Fēn is also used for minutes. To avoid confusion, sometimes the word fēnzhōng is used to clarify that one is talking about modern minutes. The time 09:45 can thus be written as "9 shí, 45 fēn" or "9 diǎn, 45 fēn"
kè has been defined as 1/96 of a day since 1628, so the modern kè equals 15 minutes and each double hour contains exactly 8 kè. Since then, kè has been used as shorthand to talk about time in 1/8 of a double hour or 1/4 of a single hour. Their usage is similar to using "quarter hour" for 15 minutes or "half an hour" for 30 minutes in English. For example, 6:45 can be written as "6 diǎn, 3 kè"
Miǎo is now the standard term for a second. Like fēn, it is sometimes written as miǎozhōng to clarify that someone is talking about modern seconds.