Кіріспе

Б.з.д. мыңжылдықтарынан ерте орта ғасырға дейін болған тарихи Балтық этносы.

Днепр балттары – Днепр өзенінің алабында мыңжылдықтар бойы өмір сүрген балттардың бір тобы. Олар орта ғасырдың соңына дейін, 13 ғасырға қарай, жартылай жойылды, жартылай славяндарға сіңіп кетті. Днепр балттарының солтүстігінде және солтүстік-шығысында Волга финдері, ал оңтүстік-шығысында және оңтүстігінде ежелгі ирандықтар, скифтер мекен еткен. Днепр балттарын көптеген зерттеушілер зерттеді, олардың ішінде литвалық тіл білімі маманы Казимерас Буга, неміс тіл білімі маманы Макс Васмер, сондай-ақ орыс тіл білімі мамандары Владимир Топоров және Олег Трубачёв бар.

Тарих

XX ғасырдың басында литвалық тіл білімі маманы Казимерас Буга жоғарғы Немуна мен Днепрдің жоғарғы бассейндеріндегі атаулардың көп бөлігі Балтық тілдеріне тән екенін көрсетті. 1962 жылы орыс тіл білімі мамандары Владимир Топоров пен Олег Трубачёв "Жоғарғы Днепр аймағы гидронимдерінің тілдік талдауы" (Lang ru) еңбегінде Днепр алабындағы мыңнан астам атаудың морфологиясы мен этимологиясы бойынша Балтық текті екенін дәлелдеді. Днепр бассейнінің бұрын Балтықтармен заселенгендігін көптеген археологиялық жағдайлармен, сондай-ақ гидронимдермен растауға болады. Мысалы, Топоровтың сөзіне сәйкес, Яуза, Химка [ru] және Мәскеу гидронимдері Балтық тілдерінен шыққан. Қола дәуірінің соңында Балтықтар қазіргі Польшаның батыс шекарасынан Урал тауларына дейінгі аумақтарда қоныстанды. Дегенмен, кейбіреулер Балтықтардың қоныс аумағының батыстағы Висладан шығыстағы Мәскеуге дейін, ал оңтүстікте Киевке дейін созылғанын ұсынады.

Ежелгі тарих

Түрлі археологиялық ескерткіштер мен Балтық гидронимдерінің кең таралғандығы неолит кезеңінің соңында (б.з.д. 3-2 мыңжылдықтар шамасында) Орталық және Шығыс Еуропада бірнеше тығыз байланысты, кемінде гипотетикалық Балтық мәдениеттері болғанын көрсетеді, олар Памарай, (кейінгі) Нарва және (кейінгі) Немунас мәдениеттері еді. Олардың ең ертесі – Балтық теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауының тар бөлігін ғана қамтыған Памарай мәдениеті. Бронза (б.з.д. 2-1 мыңжылдықтар шамасында) және Темір (б.з.д. 1 мыңжылдықтан б.з. 1 мыңжылдыққа дейін) дәуірлерінде, қазіргі Литва мен Латвияның шығысы мен оңтүстігінде Балтық (кейінгі) Нарва және щеткамен өңделген қыш мәдениеттері (осы екі мәдениеттің аймақтары қазіргі Литва мен Латвияның шығысын қамтыды), Днепр-Даугава мәдениеті [lt], Милоград, Юхнов мәдениеті [lt] және кейінгі Дяково мәдениеттері болды. Біздің заманымыздың 3 және 5 ғасырларында Днепр, Даугава және Ока бассейндеріндегі аталған Балтық мәдениеттері Колочин, Тушемлия мәдениеті [lt] және Мощинь мәдениеттеріне айналды, олар 8-10 ғасырларға дейін өмір сүрді. Бұл трансформация Батыс Балтық мәдениетінің (Зарубинци мәдениетінің) күшті ықпалына байланысты болды, ол б.з.д. 2 және 1 ғасырларда қазіргі Польша аумағынан Днепр бассейнінің тереңіне көшті. Мощинь мәдениеті – Мәскеу маңындағы және Протва өзені алабындағы жерлерде өмір сүрген Шығыс Галиндиандардың ата-тегі саналады.

Славяндар шапқыншылығы

І мыңжылдықтың ортасында славяндар Днепр және оның салалары бойымен Днепр балттарының Балтық аймағына шабуылдарын бастады. VII ғасырда, бұрын тек оң жағалау Украинасында ғана өмір сүрген славяндар, Днепрдің шығыс алабындағы Балтық жерлеріне шабуылдауды бастады. VII және VIII ғасырлардан бастап, Рутенияда тұратын көптілді тайпалардың Шығыс православиесіне өтуі Днепр балттарының тілдік және мәдени славяндануын жеделдетті. 9 ғасырдың басында, тек аздаған славяндар ғана Жоғарғы Днепрге қоныс аударды, ал көпшілігі әлі де балттар болды, славяндар көбінесе Гнездово маңына қоныстанды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, 988 жылы Киев Русінің христиан қабылдауынан кейін, Днепр балттарының бір бөлігі батысқа шегініп, ақырында литвалықтар мен латгалиялықтарға қосылды. 9-10 ғасырларда, Днепрдің жағалауында солтүстікке қарай жылжыған славян мигранттарының арқасында Днепр балттарының көпшілігі батыстағы басқа балттардан оқшауланды. 11-12 ғасырларда, Днепр балттарының ішінде шығыс славяндары тарапынан жойылмаған жалғыз шығыс галинділер ғана қалды. Литвалық профессор Зигмас Зинкевичюс былай деп жазады: Днепр балттары, қазіргі Литва мен Латвияның шығысында тұратын басқа балттар сияқты, осы жерлерге көшіп келген славяндарға және Шығыс славян тілдік тобының қалыптасуына маңызды ықпал еткен деп есептеледі.

Дін

Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Днепр балтықтарының ежелгі дінінде аю басы бейнеленген тіреулерге табыну болған.