Христиан дінінде бейнелерге табынуға тыйым салу

Кіріспе

Аниконизм – түрлі мәдениеттердегі табиғи және құдайлық әлемнің материалдық бейнелерінің болмауы. Христиан дінінің көптеген конфессиялары аниконизмді, яғни осы сияқты бейнелерді болдырмау немесе тыйым салуды, тіпті ерте христиан өнері мен архитектурасынан бастап қалыпты жағдай еткен жоқ. Дінге сенушілердің көбі сурет салу және христиандық медиа жасаудың белсенді дәстүрін сақтап келеді; Құдайды, Исаны, Киелі Рухты, қасиеттілер мен пайғамбарлар сияқты діни тұлғаларды, сондай-ақ Троица мен Manus Dei сияқты теологияның басқа да аспектілерін бейнелейтін туындылар жасайды. Дегенмен, христиан тарихында аниконизм кезеңдері болды, ең бастысы – VIII ғасырдағы Византиялық иконоборшылық және 16 ғасырдағы протестанттық реформация кезінде кальвинизм шіркеулердегі барлық бейнелерді қабылдамады. Бұл практика бүгінгі күні де кейбір реформаланған (кальвинистік) шіркеулерде және фундаменталистік христиандықтың кейбір түрлерінде сақталуда. Католик шіркеуі әрқашан киелі бейнелерді шіркеулерде, қасиетті орындарда және үйлерде пайдалануды қолдап, оларды құрметтеуге шақырып, бірақ оларды құдай сияқты санағандарды айыптайды. Діни иконалар мен бейнелерді қолдануды лютеран, англо-католик және рим-католик сияқты ірі христиан конфессияларының діни басшылары үздіксіз қолдап келеді. Елизавета I, сондай-ақ құдайға табыну қаупі мен шіркеулерді артық безендіруге қарсы уағыздар, Оксфорд қозғалысының және кейіннен англо-католицизмнің ықпалымен басқа да англикандықтар өз шіркеулеріне бейнелерді ғибадат ету үшін қайта енгізді. Христиан аниконизмі исламдағы аниконизмге қарағанда, жалпыға ортақ дүниелік бейнелерді сирек қамтиды; амиш сияқты анабаптист топтары мұндағы сирек ерекшеліктер болып табылады.

Константиннен кейін

Дегенмен, христиан діні басқа ұлттар арасында діни бейнелер дәстүрімен кеңінен тараған сайын, әсіресе Константиннің (шамамен 312 ж.) дінге өтуінен кейін, христиан дінінің заңдастырылуынан соң және сол ғасырдың соңында Рим империясының мемлекеттік діні ретінде орнатылуынан кейін, көптеген жаңа адамдар жаңа, ірі қоғамдық шіркеулерге келе бастады. Бұл шіркеулер императорлық және пұтқа табынушылық бейнелеріне сіңген бейнелермен әсемделді: «Мәсіхтің сот тағында отырған Құдіретті Ие ретіндегі бейнесі Зевстің суреттеріне ұқсас болды. Құдай анасының суреттері де ежелгі, құрметтелген ана-құдайлар дәстүрінен толыққанды бөлініп шыққан жоқ. Халық санасында әулиелер бұрын батырлар мен құдайлар атқарған рөлді иеленді». Христиан өнері дін қызметкерлерінің иерархиясынан қарсылық көріп, төменнен туған қозғалыс болуы мүмкін деген пікір, осы иерархияның ықпалымен императорлық қолдаумен салынған ірі шіркеулерде жоғалып кетті. Бейнелерге жасалған проскинездің алғашқы жазбаша дәлелдері 6 ғасырдың бірінші жартысынан басталады, бірақ 4 ғасырдың соңында айқыш белгісіне дейін бұл кең таралған еді. Бейнелер алдында шам жағу және шамдар мен май шамдарын жағу (тек оларды көру үшін қажетті мөлшерден артық) туралы мәліметтер 6 ғасырлық дереккөздерде кездеседі.

Юстинианнан иконаны жою кезеңіне дейін

Юстинианның (527–565) билігінен кейінгі кезеңде бейнелерді қолдану көлемі де, сапасы да едәуір артты, сонымен қатар иконаға қарсы реакция күшейді. Китцингердің сөзінше, "алтыншы және жетінші ғасырлардың соңында бейнелерге табыну амалдары кеңінен таралып, күшті әсерге ие болды". Бұдан өзге, осы кезеңде бейнелер христиан үйлерінде жиі кездесетін болды, ал "бір рет олар сол салаға енгізілгеннен кейін, оларды қолдану мен теріс пайдалануды тоқтату мүмкін емес еді". Христиан бейнелері туралы әдеби деректер қасиетті жерлерге саяхатшылардың баяндамаларында, тарихи еңбектерде және әулиелердің өмірбаяндарында көбейді; сонымен бірге, олардың кейбіреулері бейнелерге қарсы иконоборлық әрекеттер туралы айта бастады. Материалдың соңғы екі түрінің көп бөлігінің аңызға айналғаны анық, бірақ осы әңгімелер бейнелерге байланысты амалдар мен бейнелердің қандай мүмкіндіктерге ие екендігі туралы сенімдердің куәсі болып табылады. Осы кезеңде бейнелерге рухани инаят немесе құдайлық күшті алу, тарату немесе көрсету қабілеті тағайындалуы әдебиетте жиі кездесетін мотивке айналды. Көптеген керемет оқиғаларда "бейне мен түпнұсқа арасындағы шекараны бұзуға бейімділік" байқалады, сондықтан "бейне адамнан күтілетіндей әрекет етеді немесе мінез-құлық танытады. Ол тілектерін білдіреді, жақсы жаңалықтың үйретімдерін іске асырады, шабуылға ұшырағанда қан төгіп, кейде өзін сенімсіздерден күшпен қорғайды". Бейнелер уәде береді, басқалардың уәделерін орындауын талап етеді, шабуылға төтеп береді және көбінесе "жақтастарына қандай да бір материалдық пайда" сыйлайды. Бұған ең танымал мысал – 544 жылы қаланы парсылар қоршағанда Эдесса бейнесінің (немесе Мандильонның) атқарған рөлі. Прокопий бұл оқиға туралы жазғанда бейне туралы ештеңе айтпаған, бірақ ол алғаш рет 593 жылы Евагрий Схоластик тарихында қоршаудың сәтсіздігіне себепкер болып көрінеді. Көбінесе бейнелер қандай да бір делдал арқылы әрекет ететіні айтылса да, кейде тікелей физикалық байланыс пайда әкеледі, мысалы, иконаны шелекке түсіргенде толған құрғақ құдық немесе судағы фрескадан алынған жабынның ұнтағын ішуден туындаған емдік әсер. VI ғасырда Атрамитийдің Юлианы мүсінге қарсы болды, бірақ суреттерге қарсы емес, бұл православиелік позицияның қазіргі күнге дейінгі түрі, кішкентай туындыларды қоспағанда.

The period after the reign of Justinian (527–565) evidently saw a huge increase in the use of images, both in volume and quality, and a gathering aniconic reaction. According to Kitzinger, "during the late sixth and seventh centuries devotional practices in front of images became elaborate, common, and intense". In addition it was in this period that images seem to have become common in Christian homes, and "Once admitted to that sphere their use and abuse was beyond control". Literary mentions of Christian images greatly increase, in the accounts of pilgrims to the Holy Land, in works of history, and in popular accounts of the lives of saints; at the same time some of these begin to mention acts of iconoclasm against images. The legendary nature of much of the last two types of material is clear, but the stories remain evidence of practices around images and beliefs as to what images were capable of. It is this period that the attribution to individual images of the potential to achieve, channel or display various forms of spiritual grace or divine power becomes a regular motif in literature. In the many miracle stories, there is a "tendency to break down the barrier between image and prototype", so that "the image acts or behaves as the subject itself is expected to act or behave. It makes known its wishes It enacts evangelical teachings, When attacked it bleeds, [and] In some cases it defends itself against infidels with physical force ". Images make promises, and demand that promises made by others are kept, are immune to attack, and most commonly of all, images bestow "some kind of material benefit upon votaries". The most famous example of this is the role ascribed to the Image of Edessa (or Mandylion) in the failure of the Persian siege of the city in 544. The image is not mentioned in the account of Procopius, writing soon after the event, but first appears as the agent of the failure in the history of Evagrius Scholasticus of about 593. Though most often images are described as acting through some kind of intermediary, sometimes direct physical contact produces the benefit, as with a dry well that refilled when an icon was lowered in the bucket, or medical benefit ascribed to drinking some ground up plaster from a fresco in water. In the 6th century Julian of Atramytion objected to sculpture, but not paintings, which is effectively the Orthodox position to the present day, except for small works.

Византиялық иконақорлық

Византия империясында VIII ғасырдың ортасы мен IX ғасырдың басында екі рет бейнелерді қорлау, яғни бейнелерді жою кезеңдері болды. Иконоборшылардың аргументтері әлі де түсініксіз болып қалады, өйткені олардың жазбаларының көбі «Православие жеңісінен» кейін жойылған. Бейнелерге табыну – олардың басты себебі болған сияқты көрінеді; Мұса заңындағы бейнелерге табынуға тыйым салуға және шіркеу әулиелерінің кейбір сөздеріне сілтеме жасалды, олардың бір бөлігі қазір жоғалып кеткен болуы мүмкін. Теологиялық тартыс Исаның екі табиғаты төңірегінде болды. Иконоборшылар иконалар Мессияның құдайлық және адамдық табиғатын бір уақытта емес, жеке-жеке бейнелей алады деп сенді. Себебі, Исаны тек денелік тұрғыдан бейнелейтін икона – несториандық, ал Оны адам да, құдай да ретінде көрсету екі табиғатты біріктіріп, араластырылған жаңа табиғатқа айналдырады, яғни монофизитшілік болады. Сондықтан, барлық иконалар еретикалық деп есептелді. Конфликттің саяси жақтары күрделі, Византия императорлары, православие шіркеу кеңестері және Папа арасындағы қарым-қатынасқа тікелей байланысты. Исламдағы бейне жасаудан бас тартудың (аниконизмнің) иконоборшыларға тигізген ықпалы туралы көптеген ғылыми пікірталас жүрді, бұл дін бір ғасырдан астам уақыттан бері өмір сүріп, Византияға алдыңғы онжылдықтарда ауыр жеңілістер сыйлаған. Көптеген ғалымдар тікелей діни ықпалды жоққа шығарады, бірақ көптегендері Исламнан күйрегеннен туған дағдарыс сезімі иконоборшылық қозғалысқа үлкен үлес қосты деп санайды. Крест және әдеттегі екі өлшемді бейнелер де қабылдауға лайық болды, тіпті екі танымал мысалда діни бейнелерді алмастыру үшін қолданылды. Византиялық иконоборшылықтың жеңілісі соншалықты айқын болды, бұл мәселе православиеде қайтадан туындаған жоқ. Шын мәнінде, иконоборшылық даудың толық аяқталуы және православие шіркеуінде бейнелерді тұрақты пайдалану жыл сайын Ұлы оразада Православие мерекесінде тойланады.

Иконаны қорлаудан кейін

Фигуралы монументалды мүсіндер Батыста Шарль заманына дейін, шамамен 800 жылға дейін жасалмай келді; франктарда мүсіндерді культтық бейнелермен байланыс болған жоқ, ал Аахендегі Палатин капелласында болғандығы мәлім өмірлік мөлшердегі айқыш (corpus) ірі мүсіндерді еркін қолдануға жол ашқан маңызды туынды болды. Бұл Византиялық иконоборшылықпен бір кезеңде болды (төменде қараңыз). Діни мүсіндер, әсіресе ірі және жеке тұрғандары, Шығыс христиандығында әрқашан өте сирек кездесетін. Батыс шіркеуі бейнелерді жын-сыйынудан ажыратуға тырысып, Каролингтердің Libri Carolini еңбегінде өз теологиялық позициясын белгіледі, бұл позиция Шығыс шіркеуінің иконоборшылық эпизодынан кейін білдірген ұстанымдарымен ұқсас, бірақ сәл өзгеше болды. 1007 мен 1020 жылдар аралығында Овернь аймағынан саяхат еткен Анжелік Бернар дінқызы үш өлшемді корпусы бар ірі айқыштарды және басқа да діни мүсіндерді бастапқыда жақтырмады, бірақ кейін қабылдады. Жеро айқышы, сақталған ең ерте өмірлік мөлшердегі айқыш бейнесі, шамамен 960 жылға датылады.

Құдай Әке

Құдай Әкенің суретке түсірілуі ұзақ уақыт бойы қабылданбай келді; ол әдетте Исаның ерекшеліктерімен ғана бейнеленген, бұл 6-ғасырда Едем бағы сияқты сахналарда қалыпты жағдайға айналды. Мұның себебі – бұрыннан бар Мәсіх немесе Логос доктринасы, ол Мәсіх уақыттың басынан бері бар деп санайды. Қысқасы, үш тұлғадан тұратын Қасиетті Үштік құрамындағы бір мүше ретінде, Құдайды бейнелеу үшін Исаны Логос ретінде көрсетуге болады, бірақ Иса мен Құдай Әкені бөлек көрсету қажет болған жағдайларды қоспағанда, мысалы, Исаның шомылу сахналарында. Басқа жағдайда Құдай Әке тек Құдайдың қолы арқылы бейнеленген, бұл, әдетте, грек-иудейлік мәдениеттен христиан өнеріне келген, өйткені ол Сириядағы 3-ғасырға жататын Дура-Европос синагогының қабырға суреттерінде кеңінен кездеседі. Құдай Әкені, негізінен, Ескі өсиеттегі Күндердің Ежелгісі ретінде бейнелеу Батыста шамамен 1200 жылдан бастап ғана кең тарады және Шығыс Православиесінде әлі де дау тудырады, мысалы, Ресей Православие шіркеуі оны әлі күнге дейін тыйым салады (онда Күндердің Ежелгісінің суреттері де тыйым салынған және Мәсіхті бейнелейді). Православие шіркеулері бос тұрған монументалды мүсіндерден де қашып жүреді, ал рельефтер, әсіресе үлкендері, сирек кездеседі. Алайда, иконалар Православиеде сәл өзге теологиялық мәні бар және Рим католик шіркеуінен гөрі, тіпті протестант шіркеулерінен де діни өмірде маңызды рөл атқарады.

Бернард Клерволық

Бернард Клерво (1090–1153) – ықпалды цистерциандық монах, ол монастырь аясында бейнелерді шамадан тыс пайдалануға қарсы жазған және цистерциандық сәулет өнерінің әшекейсіз стиліне үлкен үлес қосып, жауапкершілік жүктеген. Бірақ оның сын-қарысы көбінесе оның заманындағы романдық діни өнердегі, монахтарды діни өмірден алаңдататын, маңызсыз деп есептеген элементтерге бағытталған. Дегенмен, ол ақшаны үнемдеу және "сезімдерді шатырлатудан" сақтану үшін діни бейнелерді де құрбан етуге дайын болды. Ассириялық Шығыс шіркеуіне қарасты құдай үйлері әдетте қарапайым болады. Үйлерінде Ассириялық Шығыс шіркеуінің мүшелері негізгі бөлменің шығыс қабырғасына қарапайым христиан кресін іледі.

Реформация және контрреформация

Діни бейнелерге қарсылық Англиядағы лоллардтар сияқты протестанттық қозғалыстардың бір ерекшелігі болды. Реформация протестанттық христиан дінінің екі негізгі тармағын тудырды: бірі – Мартин Лютердің (1483–1546) ілімдерін ұстанатын евангелистік лютерандық шіркеулер, екіншісі – Джон Кальвиннің (1509–1564) және Гульдрих Цвинглидің (1484–1531) идеяларын ұстанатын реформаланған шіркеулер. Осы тармақтардан үш негізгі секта өркендеді: лютерандық дәстүр, сондай-ақ Континенттік реформаланған және англикандық дәстүрлер. Соңғы екеуі реформаланған (кальвинистік) сенімге жақын болды. Лютерандар мен реформаланған христиандардың діни бейнелерге қатысты көзқарастары әртүрлі болды, кем дегенде уақытша. Лютерандық құдай қызметі безендірілген шіркеулерде өтті, ол лютерандардың Евхаристияға деген құрметін көрсетеді. Лютерандық құрбандық алтарьлары, мысалы, Лукас Кранах Ұлының «Соңғы кешкі ас» (1472–1553) суреті тапсырыс бойынша жасалды, бірақ олар енді екі мақсатқа қызмет етті: құдай туралы ойларға жетелеу және лютерандық ілімді үйрету. Веймардағы Санкт-Петер және Пауль шіркеуінің құрбандық алтарінде Лютер мен Кранахтың «Жақияның айқыш ағашының түбінде» бейнеленгені қасиеттілер қауымдастығының ілімін көрсетеді. Лютерандар реформаланған жақтастардың иконаға қарсы науқандарына қарсы болды. Андреас Карлштадт (1486–1541) ең алғашқы радикалды иконаға қарсы шыққан, одан кейін Гульдрих Цвингли мен Джон Кальвин ілесті. Реформаланған (кальвинистік) шіркеулер (оның ішінде англикандық, пуритандық/конгрегациялық және реформаланған баптистік шіркеулер) діни бейнелерді көрсетуге толық тыйым салды. Франциск Турретин, Теодор Беза, Вестминстер Ассамблеясының дін қызметкерлері, кейін Роберт Дабни және Джон Мюррей сияқты реформаланған теологтар Мәсіхті бейнелеуге келіспеді, екінші өсиеттен алынған аргументтерді, сондай-ақ ерте шіркеу жазбаларын пайдаланды, византиялық иконаға қарсылардың бірдей мәтіндері мен аргументтерін қолданды. 1647 жылғы кальвинистік Вестминстер үлкен катехизисінде 109-сұрақ: «Екінші өсиетте қандай күнәлар тыйым салынған?» – делінген. Жауап: «Екінші өсиетте тыйым салынған күнәлар – Құдайдың өзі орнатпаған кез келген діни құлшылықты ойлап табу, кеңес беру, бұйыру, пайдалану және кез келген жағдайда мақұлдау; жалған дінге төзімділік; Құдайды, немесе үш тұлғаның кез келгенін ішкі ойымызда немесе сыртқы түрде кез келген сурет немесе жаратылыстың ұқсастығы арқылы бейнелеу». Пуритан Томас Уотсон (1620–1686) былай мәлімдеді: «Римдіктер Құдай Әкенің бейнелерін жасайды, оны шіркеу терезелерінде қарт адам ретінде суреттейді және айқышқа шегеленген Мәсіхтің бейнесін салады. Олар бұл өсиеттің сөзіне қайшы келетіні үшін оны өздерінің катехизисінен алып тастайды және он бірінші өсиетті екіге бөледі». Өнерді ресми түрде жоюдан басқа, 1566 жылы Төмен елдердегі Бельден даулы сияқты кальвинистік иконаға қарсылықтың шақырулары болды. Осы уақытта ертедегі англикандықтар, реформаланған дәстүрге сәйкес келіп, шіркеулерден көптеген діни бейнелер мен нышандарды алып тастады және оларды жеке пайдалануға тыйым салды. Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы Англияның Елизавета I-і англикандықтардың арасында біршама қайшылықты ұстанымдарды көрсетті, ол бекіткен заңға қарсы болған кезде оның шіркеуіне айқышқа шегеленген бейне орнатуға бұйрық берді және Сент-Полс деканы патшалық орындығына «фәрештәлер мен әулиелерге ұқсайтын кесулер, тіпті, ақымақтық, қасиетті Үштікке ұқсайтын суреттер» бар қызмет кітабын қойған кезде қатты қарсылық білдірді. Жалпы алғанда, реформаланған шіркеулер қазіргі уақытта діни өнер мен нышандарды қолдануға реформа кезеңіндегіден гөрі көбірек бейімделген, бірақ көптеген конфессиялар шіркеулердегі бейнелерден аулақ және Киелі кітап мәтіндерін символикалық тұрғыда түсіндіруге тыйым салады. Англикан шіркеуінде құрбандық алтарьларындағы айқыштар мен айқыштарды қолдану сияқты мәселелер қатты сезімдер тудыруы мүмкін. Алайда, ертедегі англикандықтар әулиелердің портреттерін жойған кезде, қазіргі заманғы адамдардың, соның ішінде шіркеу басшыларының портреттері проблемалық деп саналмайды және көптеп кездеседі. Реформаланған христиандар Жаңа өсиеттен алынған эпизодтардың кішкентай діни бейнелерін, әсіресе балаларға арналған суреттерді, кітаптардағы иллюстрацияларды және протестантизмде кеңінен қолданылған, әлі де қолданылып келе жатқан суреттерді қарсы алмады. 17 ғасырда тіпті «қарапайым пуритан да суреттері бар Киелі кітаптан ләззат алды». Протестанттардың бейнелерге қарсы күресіне тап болған католиктік қарсы реформация (шамамен 1545–1648 жж.) теологиялық тұрғыдан негізделмеген орта ғасырлық бейнелердің кейбір түрлерін тыйым салып, христиандық хабарламаны насихаттау үшін өнер мен бейнелерді пайдалануға деген міндеттемесін күшейтті, бірақ бейнелердің егжей-тегжейлі мазмұнына қатаң бақылау қойды. Реформаланған Еуропаның бөліктеріндегі діни суреттерді өндірудің дерлік тоқтауы өнер өндірісін секулярлық тақырыптарға, әсіресе 17 ғасырдың голланд алтын ғасырындағы голланд суреттеріне бағыттады. Католиктік Еуропа әлі де көптеген барокко алтарьларын өндіріп жатқанда, Нидерланды жанрлық сахналарды (көбінесе рухани емес мінез-құлықты бейнелейтін), натюрморттарды, портреттерді және пейзаждарды жасады. Мұндай суреттерге көбінесе моральдық хабарламалар тіркелген, бірақ тақырып көбінесе олармен күреседі. Протестанттық діни өнер, негізінен Киелі кітап оқиғаларының иллюстрациялары түрінде, гравюрада және кітап иллюстрацияларында жалғасты, мысалы, Рембрандттың (1606–1669) гравюраларында, ол сондай-ақ Киелі кітап сюжеттерін суреттеді. Реформацияның басында протестанттардың насихатшылары өз қарсыластарын сатиралық бейнелейтін суреттерді белсенді пайдаланды.

Opposition to religious imagery was a feature of proto Protestant movements such as the Lollards in England. The Reformation produced two main branches of Protestant Christianity; one was the Evangelical Lutheran churches, which followed the teachings of Martin Luther (1483–1546), and the other the Reformed Churches, which followed the ideas of John Calvin (1509–1564) and of Huldrych Zwingli (1484–1531). Out of these branches grew three main sects, the Lutheran tradition, as well as the Continental Reformed and Anglican traditions, the latter two broadly following the Reformed (Calvinist) faith. Lutherans and Reformed Christians had different views regarding religious imagery. at least temporarily. The Lutheran Divine Service occurred in ornate churches, reflecting Lutherans' exalted view of the Eucharist. Lutheran altarpieces, such as Last Supper by Lucas Cranach the Elder (c. 1472–1553), were commissioned, although they now served a dual purpose of exciting the mind to thoughts of the Divine, as well as serving to teach Lutheran doctrine. The altarpiece in St. Peter und Paul in Weimar exemplified the doctrine of the communion of saints by showing Luther and Cranach "alongside John the Baptist at the foot of the cross". Lutherans strongly opposed the iconoclastic campaigns of the Reformed partisans. Andreas Karlstadt (1486–1541) was the earliest extreme iconoclast, to be followed by Huldrych Zwingli and John Calvin. The Reformed (Calvinist) churches (including the Anglican, Puritan/Congregational and Reformed Baptist Churches) completely prohibited the display of religious images. Reformed theologians such as Francis Turretin, Theodore Beza, the Divines of the Westminster Assembly, and later Robert Dabney and John Murray, explicitly reject the depiction of Christ, citing arguments drawn from the second commandment, as well as from writings of the early church, using the same texts and arguments as Byzantine iconoclasts. The Calvinist Westminster Larger Catechism of 1647 asks in Question 109: 'What are the sins forbidden in the second commandment?Answer: The sins forbidden in the second commandment are, all devising, counseling, commanding, using, and anywise approving, any religious worship not instituted by God himself; tolerating a false religion; the making any representation of God, of all or of any of the three persons, either inwardly in our mind, or outwardly in any kind of image or likeness of any creature'. The Puritan Thomas Watson (c. 1620–1686) declared:

Romanists make images of God the Father, painting him in their church windows as an old man; and an image of Christ on the crucifix; and, because it is against the letter of this commandment, they sacrilegiously blot it out of their catechism, and divide the tenth commandment into two. Apart from official destruction of art, there were outbreaks of violent Calvinist iconoclasm – such as the Beeldenstorm in the Low Countries in 1566. During this time, early Anglicanism, falling with the broader Reformed tradition, also removed most religious images and symbols from churches and discouraged their private use. Elizabeth I of England , the Supreme Governor of the Church of England, was one of many Anglicans to exhibit somewhat contradictory attitudes, both ordering a crucifix for her chapel when they were against a law she had approved, and objecting forcefully when the Dean of St Paul's put in the royal pew a service book with "cuts resembling angels and saints, nay, grosser absurdities, pictures resembling the Holy Trinity". Generally, Reformed churches are now more relaxed over the use of religious art and symbols than they were in the Reformation period, though many denominations avoid images in churches and may discourage the interpretation of Biblical texts in symbolic terms. In the Anglican Church matters such as the use of altar crosses and crucifixes can arouse strong feelings. However while early Anglicans destroyed portraits of saints, portraits of contemporary individuals, including church leaders, were not considered problematic, and exist in large numbers. Reformed Christians did not object to small religious images, typically of episodes from the New Testament, in the form of prints; Bible illustrations or picture books, especially those intended for children, were and continue to be widely used in Protestantism, so that in the 17th century, even "the ordinary Puritan enjoyed a Bible with pictures". Faced with the Protestant challenge to imagery, then far more virulent than it usually is in the 21st century, the Catholic Counter Reformation (c. 1545 – c. 1648) reacted by quietly removing some types of medieval imagery that could not be justified theologically, but otherwise by strengthening its commitment to the use of art and images to promote the Christian message, though tightening up on the detailed content of imagery, which the church brought under stricter control. The virtual end of the production of religious painting in Reformed parts of Europe had the effect of diverting artistic production into secular subjects, especially in Dutch Golden Age painting of the 17th century. While Catholic Europe was still producing Baroque altarpieces in large numbers, the Netherlands produced genre scenes (very often depicting ungodly behavior), still lifes, portraits and landscapes. Moralistic messages were often attached to these, though the subject matter often fights somewhat with them. Protestant religious art, mainly in the form of illustrations of biblical events, continued in printmaking and in book illustrations, for example in the etchings of Rembrandt (1606–1669), who also painted biblical subjects. In the early stages of the Reformation, Protestant propagandists made vigorous use of images satirizing their opponents.

Бүгіндегі мәсіхшілер арасында

Лютеран шіркеулері киелі өнерге қатысты әшекейлі болып қала береді: авторлары – Деклан Мармион, Сальвадор Райан және Геза Е. Тиссен. «Реформацияны еске алу: Мартин Лютер және католик теологиясы» еңбегінен алынған мәлімет. Кальвинистік бейне жасаудан бас тарту, әсіресе баспа материалдарында және витраждарда, көбінесе әлсірегені байқалады, бірақ қолданылатын бейнелердің көлемі мен контексі католик, лютеран және англикан шіркеулерінің кейбір бөлімдеріне қарағанда әлдеқайда шектеулі, соңғысы Оксфорд қозғалысынан кейін көптеген жоғары дәрежелі шіркеу тәжірибелерін қабылдады. Методист және Пятидесятник дәстүрлері, сондай-ақ басқа Уэслиандық Арминиялық евангелистік шіркеулер кальвинистік емес, моравиялық дәстүрден шабыт алады, сондықтан олар дәстүрлі католицизм немесе лютерандықтардағыдай көп емес, бірақ үлкен кресттер мен басқа бейнелерді пайдалануға көбірек дайын. Мысалы, Огайо штатындағы 52 фут биіктіктегі «Lux Mundi» мүсіні. Протестант фундаментализмінің негізгі өкілі Боб Джонс университетінде Контрреформация хабарын жариялайтын барокко стиліндегі католик шеберлерінің ескі алтарьлық суреттерінің үлкен жинағы бар, бірақ олар шіркеуде емес, галереяда орналасқан. Амиш және басқа да меннониттердің кейбір топтары фотосуреттерден немесе адамдардың бейнелерінен қашып жүреді; олардың балаларының қуыршақтарында көбінесе беті бос болады. Анабаптизмнің тағы бір тармағы – «Христиандардың бауырлары» 20 ғасырдың ортасына дейін фотосуретке рұқсат бермейтін. Iglesia ni Cristo (Мәсіх шіркеуі) және Филиппин негізделген Құдайдың халықаралық шіркеуі мүшелері, қалпына келтірушілік сияқты сенімдері бар секталар, кез келген діни бейнелерді, оның ішінде айқышқа ілінген бейнені пайдалануға тыйым салады. Лютеран, англикан, методист және католиктер сияқты христиан конфессияларында Исаның бейнелері мен иконаларын пайдалану жалғасуда. 2003 жылғы «Мәсіх иконаларымен дұға ету» кітабында Кентербери архиепискобы Роуэн Уильямс 2 Қорынттықтарға 4:6 аятты: «Иса Мәсіхтің бетіндегі Құдайдың даңқының білімін жарық» деп атады және Мәсіхтің иконалары туралы ойлар «барлық нәрсені жаңаша көруге күш береді» деді. Уильямс Мәсіхтің бейнелерін пайдалануды қолдаушылардың аргументтері христиандар арасында бейнелерге қарсылықты жеңіп шыққанын айтады, өйткені иконаларды пайдалану «христиандардың Иса Мәсіх туралы ең маңызды сенімдерімен тығыз байланысты». 1997 жылдың 29 қазанындағы жалпы аудиенцияда Папа Иоанн Павел II Lumen gentium, 67-тараудың: «Мәсіхтің, Құдіретті Марияның және әулиелердің бейнелерін құрметпен құрметтеу керек» деген мәлімдемесін қайталады. 2009 жылдың 6 мамырындағы жалпы аудиенцияда Папа Бенедикт XVI Иоанн Дамаскиннің: «Бұрынғы дәуірлерде Құдай бейнелерде бейнеленбеген, ол денесіз және бетсіз болған. Бірақ енді Құдай етке кіріп, адамдармен бірге өмір сүргендіктен, мен Құдайдың көзге көрінетін бөлігін бейнелеймін. Мен затты емес, заттың Жаратушысын құрметтеймін» деген ойын келтірді және бұл бейнелерге құрмет көрсетудің теологиялық негізінің бір бөлігін құрайды деп мәлімдеді. Католиктер арасында Исаның маңызды бейнелерін пайдалану жалғасуда, мысалы, 2008 жылы Филиппиндегі Минданаода шіркеу мүшелері 50 футтық Иса мүсініне қаржы бөлді.

Lutheran churches continue to be ornate, with respect to sacred art:|author=Declan Marmion, Salvador Ryan and Gesa E. Thiessen|title=Remembering the Reformation: Martin Luther and Catholic Theology|source=page 169

Calvinist aniconism, especially in printed material, and stained glass, can generally be said to have weakened in force, although the range and context of images used are much more restricted than in Catholicism, Lutheranism, or parts of Anglicanism, the latter of which also incorporated many high church practices after the Oxford Movement. The Methodist and Pentecostal traditions, as well as other Wesleyan Arminian Evangelical churches, are inspired by the Moravian rather than Calvinist tradition, and are therefore readier to use large crosses and other images, though not with the profusion of traditional Catholicism or Lutheranism. Hence works like the 52 ft tall Lux Mundi statue in Ohio. Bob Jones University, a standard bearer for Protestant Fundamentalism, has a major collection of Baroque old master Catholic altarpieces proclaiming the Counter Reformation message, though these are in a gallery, rather than in a church. The Amish and some other Mennonite groups continue to avoid photographs or any depictions of people; their children's dolls usually have blank faces. The Brethren in Christ, another branch of Anabaptism, rejected all use of photography until the mid 20th century. The Iglesia ni Cristo (Church of Christ) and Members Church of God International, Philippines based sects with Restorationist like beliefs, also explicitly forbid the use of any religious image, including the crucifix. The use of icons and images of Jesus continues to employed in Christian denominations such as Lutherans, Anglicans, Methodists and Catholics. In his 2003 book on praying with icons of Christ, Archbishop of Canterbury, Rowan Williams referred to 2 Corinthians 4.6: "the light of the knowledge of the glory of God in the face of Jesus Christ" and wrote that meditation on the icons of Christ "gives us the power to see all things freshly". Williams states that the arguments in favor of the use of images of Christ eventually won over iconoclasm among Christians at large because the use of icons is "so closely connected with the most essential beliefs of Christians about Jesus Christ himself". In his 29 October 1997 general audience, Pope John Paul II reiterated the statement of Lumen gentium, 67 that: "the veneration of images of Christ, the Blessed Virgin and the saints, be religiously observed". In his 6 May 2009 general audience Pope Benedict XVI referred to the reasoning used by John of Damascus who wrote: "In other ages God had not been represented in images, being incorporate and faceless. But since God has now been seen in the flesh, and lived among men, I represent that part of God which is visible. I do not venerate matter, but the Creator of matter" and stated that it forms part of the theological basis for the veneration of images. The use of significant representations of Jesus has continued among Catholics, e. g. with the 2008 parishioner funded 50 foot statue of Jesus in Mindanao, Philippines.