Кіріспе

Ағылшын құқығының аспектісі

Ағылшын құқығындағы себеп-салдарлық байланыс абайсыздық бойынша құқықтық жауапкершіліктегі алыстау, себептік байланыс және болжау мүмкіндігінің заңдық сынақтарын қамтиды. Бұл ағылшын қылмыстық құқығы мен ағылшын шарттық құқығы үшін де маңызды. Ағылшын абайсыздық заңында себеп-салдарлық байланыс жауапкердің абайсыздығы мен талапкердің зиян келтіруі арасындағы тікелей байланысты дәлелдейді. Осы мақсатта, абайсыздық бойынша жауапкершілік жауапкердің талапкерге қатысты сақтау міндетін бұзуы салдарынан зиян келтірілген және жауапкердің осы зиянды өтеуі орынды деп табылған жағдайда белгіленеді.

Себеп-салдарлық байланыстың нақты сынағы

Себеп-салдарлық байланысты орнатудың негізгі тесті "егер" тесті болып табылады, онда кінәлі тұлға тек талапкердің зияны оның немқұрайлылығы болмағанда тумаған жағдайда ғана жауапкершілікке тартылады. Керісінше, егер зиян оның немқұрайлылығына қарамастан, ықтималдық бойынша олай болған немесе болуы мүмкін болса, кінәлі тұлға жауапкершілікке тартылмайды. Мұны түсіну үшін оқиғаның себебі мен алғы шарты арасында ажырату жасау қажет. Лорд Хоффманның *South Australia Asset Management Corp v York Montague Ltd* ісінде берген классикалық мысалы бар: "Тауға қиын жорыққа шығуға дайындалып жатқан альпинист тізесінің күйіне алаңдайды. Ол дәрігерге жүгінеді, дәрігер беткей қарап тексеріп, тізесінің жақсы екенін айтады. Альпинист жорыққа шығады, егер дәрігер тізесінің нақты жағдайын айтқанда ол шықпаған болар еді. Ол тау жорығынан жарақат алады, бұл жарақаттың себебі тізесі емес, таудың өзі". Дәрігердің немқұрайлылығы альпинистке басқа жағдайда тумаған тәуекелді тудырады, бірақ бұл жауапкершілікке тарту үшін жеткіліксіз. Дәрігердің міндеті – альпинисті тізесінің зардабынан емес, тастан құлаудан болатын жарақаттан қорғау. Жарақаттың алдын ала болжауға болатын болса да, дәрігер жауапты емес. *The Empire Jamaica* (1955) 1 AER 452 ісінде кеме иелері кемесін тиісті лицензиясы жоқ офицерлермен теңізге жіберді. Пилот ұйықтап қалды, соқтығысу орын алды. Пилот сол кезде немқұрайлы болғанымен, жалпы жағдайда білікті болды. Сондықтан сот алдындағы мәселе: кеме иелері кемесін тиісті лицензиясы жоқ офицерлермен теңізге жібергендіктен соқтығысу үшін жауапты ма? Әлде бұл фактілік алғышарт пилоттың біліктілігіне қатысты мәселеге бағынбады ма? Кемені теңізге жіберу соқтығысудың "себебі" болуы мүмкін, бірақ заңдық мәселе – бұл "нақты себеп" пе? Бұл соттар дәлелдер мен аргументтер негізінде объективті түрде қарастыратын мәселе. Харт пен Оноре (1985) заңдық себептілікті орнату процесін оқиғалардың параллель тізбесін құру (қарсы жағдай) деп сипаттайды және былай деп түсіндіреді: "параллель тізбек айыпталушы заңмен сәйкес әрекет еткен жағдайда оқиғалар қалай дамитынын анықтау арқылы құрылады". Сондықтан кеме иелері жауапкершілікке тартылмады. Олар кемені лицензиясы бар офицерлермен (заңды жағдай) емес, лицензиясы жоқ офицерлермен (нақты жағдай) жібергенімен, соқтығысудың себебі қауіпсіз бағытты таба алмауы болды. Пилоттың лицензиясының жоқтығы оның жалпы біліктілігіне әсер етпеді. Басты фактор – пилоттың сол кездегі немқұрайлылығы, ал лицензиясының жоқтығы бұл мәселеге қатысы жоқ. Пилот лицензиялы болғанда да, ұйықтап қалуы мүмкін еді. Лицензия оны оятпаған болар еді. Сондықтан кеме иелері пилоттың лицензиясының болуы немесе болмауы нақты себепке әсер етпегендігіне байланысты босатылды, себебі нақты себеп пилоттың жалпы біліктілігі емес, сол кездегі немқұрайлылығы болды. Сонымен қатар, *Christopher Andrews v Barnett Waddingham LLP and RAJ Waddingham* (2006) EWCA Civ 93 ісінде талапкер "қауіпсіз" жұмыс берушінің зейнетақы схемасынан коммерциялық схемаға қаржылық кеңесшілердің кеңесі бойынша ауысты. Талапкердің кінәліліктерін құрайтын бұзушылық 1975 жылғы Сақтандырушыларды қорғау туралы заңмен "пайдамен" аннуитеттерге берілген қорғау туралы кеңес берумен шектелді, және бұл кінәлілік бірінші сатыдағы судьямен расталды. Талапкер дұрыс кеңес алғанда "Equitable Life with profits annuity" аннуитетін таңдамас еді, бірақ бұл оған аннуитетті сатып алу нәтижесінде келген шығынды өтеуге құқық бермейді. 1975 жылғы заң Equitable Life банкрот болғанда қолданылар еді. Бірақ бұл олай болған жоқ. Шығынның нақты себебі – терминалдық бонус кепілдіксіз болды және Equitable Life-тың қаржылық жағдайының нашарлауынан кері әсер көрді. Сондықтан судья анықтағандай, кінәлілік терминалдық бонус кепілдіксіз болғандығымен байланысты емес.

Үшінші тұлғаның іс-әрекеті

Үшінші тараптың әрекеті себеп-салдар тізбегін бұза ма, жоқ па, бұл араласудың болжауға болатындығына байланысты. Жалпы ереже бойынша, бастапқы кінәлі тұлға үшінші тараптың абайсыздануы салдарынан туындаған зиянға жауапты болады, егер мұндай салдар өте ықтимал болса. Мысалы, егер кінәлі тұлға үшінші тарапты бақыласа немесе үшінші тарап кінәлі тұлғаның тудырған қиын жағдайына тап болса, себеп-салдар тізбегі бұзылмайды және кінәлі тұлға талапкерге келтірілген зиян үшін жауапты болады: Home Office v. Dorset Yacht Co Ltd. [1970] AC 1004. Жалғасып жатқан жауапкершілік тек бастапқы абайсыздық үшінші тараптың зиянын болжауға мүмкіндік бергендіктен ғана емес, сонымен қатар кінәлі тұлғаның абайсыздығы үшінші тараптың талапкерге зиян келтіруінің өте ықтимал ететін жағдайда қолданылады: Lamb v. Camden LBC [1981] QB 625. Дегенмен, практикада үшінші тараптың араласуы әдетте тізбекті бұзады және кем дегенде, зиянды толық көлемде өтеу міндеті екі немесе одан да көп кінәлі тұлғалар арасында бөлінеді. Мысалы, егер А В-ге жарақат келтірсе, жедел жәрдем шақырылуы, фельдшерлердің В-ні көтеріп тасуы және ауруханаға қайтаруы болжамды. Бұл араласу ауруханада жалғасады. В-ге қатысты осы әрекеттердің ешқайсысы бастапқы абайсыздық болмағанда болмас еді, сондықтан А жауапты болып қалады, егер және үшінші тараптан күтпеген В араласпаса (мысалы, жүргізуші абайсызда көлігін тікелей жедел жәрдемге соқтығысады) немесе фельдшер немесе аурухана қызметкерінің абайсыздығы жаңа кінәлілік тудырса.

Мүмкіндіктің жоғалуы

Мүмкіндік жоғалту туралы істерде сот, талапкерге немесе үшінші тарапқа қатысты болжамдық нәтижелерді бағалауға шақырылады, егер жауапкердің немсездігі талапкерді пайдаға ие болу немесе зиянды болдырмау мүмкіндігінен айырған болса. Медициналық немсездік істерінде бұл қағида көбінесе нәтиже бермесе де, жалпы кәсіби немсездік жағдайларында өтемақы алуға мүмкіндік береді.

Құқық жоғалту

Соңғы медициналық қателіктердің жағдайлары зиянды өтеуге құқықтық көзқарас қабылданып келе жатыр екенін көрсетеді.