Лайтнер Уитмер: Клиникалық психологияның негізін қалаушысы

Кіріспе

Американдық психолог Лайтнер Витмер (28 маусым 1867 – 19 шілде 1956) – американдық психолог. Ол «клиникалық психология» терминін енгізді және осы саланың негізін қалаушы деп жиі есептеледі. Витмер 1896 жылы Пенсильвания университетінде әлемдегі алғашқы «психологиялық клиниканы» құрды, соның ішінде алғашқы клиникалық психология журналы және 1907 жылы алғашқы клиникалық аурухана мектебі ашылды. Витмер психологияның көптеген саласына үлес қосты, оның ішінде мектеп психологиясы да бар. Ол ерекше білім беру саласына да үлес қосты. Витмердің өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол өзін-өзіне жабық және жеке өмірін сақтайтын адам ретінде сипатталады.

Ерте өмір

Витмер 1867 жылғы 28 маусымда Филадельфияда дүниеге келген. Ол Дэвид Л. Витмер кіші ретінде туған, бірақ 50 жасында есімін Лайтнер деп өзгерткен. Витмердің анасы және әкесі – терең діншіл католиктер: 1862 жылы Филадельфия колледжін бітірген германдық фармацевт Дэвид Витмер және оның туралы көп мәлімет жоқ Кэтрин Хухел. Ол төрт баланың үлкені болды, одан кейін Альберт Ферри, Лили Эвелин және Пол ДеЛанси дүниеге келді. Өмірінің кейінгі жылдарында Витмер Пенсильвания университетінде оқытушы болып жұмыс істеді. Ферри Пенсильвания университетінен физиология ғылымдарының докторы дәрежесін алды, Лили Эвелин Берлинде бактериология саласында медициналық дәреже алды, ал Пол ДеЛанси фармация ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1905 жылдың соңына қарай Витмер мен оның бауырлары әртүрлі салаларда дәрігерлер болып бітірді.

Білім

Жас шағында Витмер Азамат соғысының нәтижесінде туған әлеуметтік мәселелерді көргеннен кейін жақсы болашақ пен жақсы әлемді қалады. 1880 жылы Витмер мен оның інісі Ферри сол кезде Америкадағы ең жақсы мектептердің бірі болған "Филадельфия Епископтық академиясы" дайындық мектебіне түсті. Витмер дайындық мектебінде өзінің интеллектуалдық қабілеттерін және ойлау дағдысын көрсетті. Витмерге және тағы екі балаға өздерінің жұмысын аяқтау үшін қажеттінің бәрімен жабдықталған каноэ жасау тапсырылды. Оның екі сыныптасы кім бірінші каноэ жасасын деп дауласып жатқанда, Витмер ойланып, басқа балаларға: "Мен соңғы болып аяқтағым келеді, себебі басқалардың қателіктерінен үйреніп, ең жақсы каноэ жасарымды білемін", - деді. Бірінші курста ол сынып президенті болып сайланды және өте жақсы оқушы ретінде танылды. Мұғалім болып жұмыс істегеннен кейін Витмер саяси ғылым бойынша жоғары білім алу үшін Пенсильвания университетіне оралуға шешім қабылдады.

Регби академиясы

1888 жылдың күзінде Витмерге Rugby академиясында, ерлер орта мектебінде, оқытушы болып жұмыс ұсынылды. Ол тарих және ағылшын тілінен сабақ берді. Академияда сабақ берген кезде Витмер колледжге түсуді қалаған 14 жасар оқушының дыбыстарды ажыратуда қиындыққа тап болғанын, сондай-ақ қазір дислексия деп аталатын басқа да сөйлеу проблемаларын байқады. Витмер оның бұл қиындығын түзетуге көмектесуге шешті; бала жақсы үлгерім көрсетіп, оқуын жалғастырып, ақырында Пенсильвания университетіне қабылданды. Бұл сәттілік Витмерді оқуда қиындықтары бар балалар қолдаумен, ынтамен және арнайы білім беру арқылы білім алуға қабілетті екеніне сендірді. Келесі жылы Витмер Пенсильвания университетінің аспирантурасына түсуге шешім қабылдады және философия факультетіне қабылданды. Ол заңды оқып, саясаттану бойынша жоғары дәреже алуды жоспарлаған.

Американдық психологиялық қауымдастық

1896 жылы Уитмер, Г. Стэнли Холл, Уильям Джеймс және Джеймс Маккин Кэттелл Америка психологиялық қауымдастығының (АПА) мәжілісінде психология мамандары үшін жаңа қауымдастық құруға келісті. Уитмер және басқа экспериментатор әріптестері АПА-ның тек психологиялық мақалаларды қабылдауын, Америка философиялық қауымдастығынан бөлінуін және жаңа мүшелерді іріктеу үшін тиімді жүйе құруын ұсынды. Бұл ұсыныстар АПА мүшелері арасында пікірталас тудырды, себебі көптеген мүшелер осы саланың философиядан ажыратылуын қаламады. Ұсыныстар қабылданбады, содан кейін Уитмер Холлмен бірлесіп, тек эксперименталды психологтар үшін қауымдастық құруға тырысты, бірақ Холл бас тартты. 1904 жылы Эдвард Б. Титченер психологияны философиядан бөлу туралы Уитмердің ұсынысын қабылдады және АПА қоғамынан шығып, Уитмерге эксперименталды психологтар қоғамын (SEP) құруға көмектесуге келісті. Уитмер Титченерге бұл қауымдастыққа тек ерлерді қабылдау керектігін, ал әйелдердің ғылыми мәселелерді талқылау кезіндегі эмоционалдылығы оларды қабылдамауға негіз болатынын айтты. Кейін ол өз көзқарасын өзгертті, әйел студенттерге сабақ берді, клиникасында әйелдерге жұмыс берді және одан кейін басқарушылық лауазымға әйелді тағайындады. Уитмер АПА үшін мақалалар жазып, жариялады. "Психологиядағы практикалық жұмысты ұйымдастыру" деген мақаласында ол балаларға оқуда көмектесуге деген ниетін білдіріп, ұйымдастырылған білім беру жоспарын сипаттады. Ол мектептердің оқушылардың сабақтары мен бағаларына көбірек араласуын, мектептерде оқу құралдарының жақсаруын және оқытушылардың психологиялық зерттеулерге негізделген оқыту әдістерін меңгеруін ұсынды.

Бірінші психологиялық клиника

1896 жылы Витмер Пенсильвания университетінде алғашқы психологиялық клиниканы ашып, оқу немесе мінез-құлық проблемалары бар балаларды зерттеуді мақсат етті. Витмердің негізгі қатысушылары – Филадельфия және айналасындағы аудандардан мемлекеттік мектептерге барып, мұғалімдері немесе ата-аналары оларды клиникаға әкелген балалар еді. Витмердің клиникасы көптеген адамдар үшін құнды болды, себебі ол психологияны белсенді түрде қолданды. Клиникада Витмер үнемі сөйлеу қиындықтары, ұйқы бұзылыстары, мінез-құлық проблемалары, гипербелсенділік және мектепке барудан бас тарту сияқты мәселелермен айналысты. Әрбір балаға толыққанды психикалық және физикалық тексеру жүргізілді, көбінесе физиологиялық себептер жоққа шығарылды. Психологиялық проблемалары бар балаларды жақсарту үшін Витмер ақпаратты олардың түсінетін деңгейіне дейін бөліп беруді қолданды. Ол нақты проблемаларға назар аударып, сол сала бойынша баламен жұмыс істеді, көбінесе бірнеше мәселені бірден шешеді. 1907 жылы Витмер «Психологиялық клиника» журналын құрды. Оның алғашқы санында «Клиникалық психология» атты мақаласын жариялады, онда оның анықтамасын былай түсіндірді:

Клиникалық психология медицинамен байланысты болғанымен, социология және педагогикамен де тығыз байланысты. Психологтардың қызығушылығы басқа салаға ауғандықтан және құбылыстарды тікелей бақылайтындардың ғылыми тұрғыдан зерттеуге қажетті білімі болмағандықтан, ғылыми зерттеу үшін көптеген материалдар пайдаланылмай қалуда. Мен «клиникалық» сөзін медицинадан алдым, себебі бұл менің жұмысым үшін қажетті әдіс-тәсілді көрсететін ең тиімді термин деп санаймын. Витмердің «Клиникалық психология» еңбегі жарық көргеннен кейін көп назар аударды, себебі ол жеке балаларды зерттеумен айналысты. Мақаласында Витмер барлық балалардың (ақылды немесе ақыл-ой жетілмеген) көмекпен толық әлеуетін дамыта алатынын айтты. Ол артта қалудың анықтамасын екі түрлі терминмен берді: «физиологиялық артта қалу» – бұл өздерінің жасына сәйкес қалыпты дамуға қол жеткізбеген адамдарға қатысты, ал «педагогикалық артта қалу» – ересек болғаннан кейін толыққанды дамымаған балаларға қатысты. «Психологиялық клиника» журналының алғашқы санында Витмер Америкалық психологиялық қауымдастығына ұсынған идеяларын қабылдамаған әріптестері мен олардың бөлімдерін сынады. 1908 жылы журналының келесі санында Витмер Уильям Джеймстің ғылыми емес көзқарасы үшін сынап, оны «Америкалық психологияның сүйкімді баласы» деп атады. Витмер өз ойларын және сенімдерін қорғады, тіпті басқалардың пікірлеріне мән бермегендей көрінді. Осы және басқа да келіспеушіліктер Витмердің әріптестерімен қарым-қатынасын нашарлатты, олар Витмердің жиналыстарына қатысудан бас тартты. Витмер Гарвард университетін де интроспекция теориясын дұрыс қолданбағаны және психологияны дұрыс оқытпағаны үшін сынады, себебі ол интроспекция теориясын қабылдамады және таза эксперименталды психологияға қызығушылық танытпады. Ол сондай-ақ «Ақыл-ой сынақтарын» сынап, студенттеріне оларға сенбеуді ұсынды, себебі олар тек адамның тиімділігін ғана өлшейді деп ойлады. Ол сынақтардың нәтижесіне байланысты адамды қалыпты немесе қалыпсыз деп атауға болмайды, мысалы, жазу мен оқуды білуіне байланысты. Витмер маймылдарды және театрлық қойылымдарға дайындалған шимпанзе, Питерді зерттеді. Ол оларды балаларға қолданатын сынақтармен салыстырды. Питердің дауысты сөйлеу қабілетін зерттегенде, ол тек «мама» деп айта алатынын анықтады, бірақ «а» дауыстысының дұрыс айтылғанына күмәнданды. Питердің бұрандаларды бұра алатынын, темекіні жағып, сөндіре алатынын, кілтпен құлыптарды аша алатынын, шеге қаға алатынын, кранды аша алатынын және тақтаға «W» әрпін жаза алатынын анықтады. Витмердің жеке мінез-құлық зерттеулері дарынды балаларға да қатысты. 1900 жылы «Балалардың жағдайын жақсарту» атты еңбегінде Витмер қылмыстық мінез-құлық тұқым қуалайтынына сенбегенін айтты. Оның орнына, ол қылмыстық мінез-құлықтың себебі қоршаған орта екенін ойлады. 1911 жылы Витмер Пенсильвания штатында ауыр артта қалған адамдарды стерильдеу туралы заң жобасын қолдады, олардың балаларының тууына жол бермеу мақсатымен. 1912 жылы ол Италияға арнайы балалармен жұмыс істеудегі педагогикалық әдістерді зерттеу үшін сапар шекті.

Although clinical psychology is clearly related to medicine, it is quite as closely related to sociology and pedagogy An abundance of material for scientific study fails to be utilized, because the interest of psychologists is elsewhere engaged, and those in constant touch with the actual phenomena do not possess the training necessary to make the experience and observation of scientific value I have borrowed the word "clinical" from medicine because it is the term I can find to indicate the character of the method which I deem necessary for this work. Witmer's "Clinical Psychology" was published and got a lot of attention, because it dealt with the study of individual children. In his article, Witmer presented the idea that all kinds of children (smart or mentally retarded) could reach their full potential with help. He included definitions of retardation using two different terms: "physiological retardation" referred to individuals who had not acquired a normal development for their chronological ages, whereas the other term, "pedagogical retardation", referred to children who did not develop their full capacities when they reached adulthood. In the first issue of The Psychological Clinic, he criticized some of his colleagues and their departments because they had rejected ideas he proposed to the American Psychological Association. In 1908, in a later issue of his journal, he criticized William James for what he felt was his unscientific attitude, calling James "the spoiled child of American Psychology". Witmer always defended his ideas and beliefs, even if it seemed that he did not care about other points of view. This and other disagreements caused Witmer to lose the friendship of his colleagues, who decided not to attend Witmer's meetings. Witmer also attacked Harvard University for using the theory of introspection and teaching psychology incorrectly, since Witmer also refused the idea theory introspection and did not care much for pure experimental psychology. He also criticized "Intelligence Tests" and encouraged his students not to trust them, because he thought those tests only gave a measure of the individual's efficiency, nothing else. He thought that people should not be referred to as normal or abnormal due to the results of such tests, as one could then say that an individual was "normal" or "abnormal", depending on if, for example, he or she knew how to write and read properly. Witmer studied monkeys and a chimpanzee trained for theatre performance called Peter. He compared them with tests he used on children. He investigated Peter's ability to vocalise and found he could only say "mamma" though he doubted whether the "a" vowel was properly pronounced. He found Peter could string beads, light and smoke cigarettes, unlock padocks with keys hammer nails, turn on taps, and write the letter "W" with chalk on a blackboard. Witmer's studies of individual behavior extended to gifted children. In 1900 in his The Restoration of Children of the Slums described Witmer's beliefs that criminal behavior was not hereditary. Instead, he thought criminal behavior was caused due to environmental facts. In 1911 Witmer supported a bill in the state of Pennsylvania to sterilize severely retarded people, with the purpose of minimizing their offspring. In 1912 he traveled to Italy to study pedagogical methods with special children.

Клиникалық психология

1896 жылғы APA-да жариялаған мақаласында Уитмер өзінің жаңа ғылымының төрт негізгі мақсатын белгіледі. Біріншіден, ол статистикалық және клиникалық әдістерді пайдалана отырып, ақыл-ой және интеллектуалдық кемістіктерді зерттеуге баса назар аударды. Екіншіден, клиникалық психологияның міндеті – оқу үлгеріміне әсер ететін зияткерлік кемістіктері немесе физикалық ақаулары бар балаларға арналған психологиялық клиникалар мен ауруханаларды құру еді. Бұл ғылымның тағы бір мақсаты – оқыту, медицина және әлеуметтік жұмыс сияқты басқа салалардағы мамандарға ақыл-ой кемістігі бар және қалыпты балалармен жұмыс істеуге мүмкіндік беру болды. Уитмердің төртінші мақсаты – ақыл-ой және/немесе моральдық тұрғысынан кемтар клиенттермен жұмыс істеуде сарапшылар даярлау үшін психологтарды оқыту еді. Осы мақалада Уитмер клиникалық психологияның басты мәселесін атап көрсетті: бұл ғылым ақыл-ой немесе интеллектуалдық кемістігі бар адамдарды қалпына келтіру және емдеу мақсатында белсенді клиникалық араласуға бағытталған. Уитмердің пікірінше, клиникалық психологияның құнды болуы үшін клиенттердің психикалық денсаулығы мен әл-ауқатын жақсарту қажет. Клиникалық психология – ғылыми психологияның принциптерін диагностикалық және терапиялық емдеуге қолдануға тырысқан психологияның алғашқы саласы болғандықтан, оған өзінің әдістері мен процедуралары қажет болды. Клиникалық психологияның бастапқы әдістемелері өте практикалық және проблемалық сипатта болды және оларды тек Уитмер әзірледі. Оның алғашқы жұмыстарында бақылау мен сұхбаттасуға практикалық көзқарас қолданылды, клиент пен дәрігер арасындағы жеке қарым-қатынасқа ерекше мән берілді. Сонымен қатар, дәрігердің клиенттермен кәсіби, бірақ жеке қарым-қатынас орнату қабілетіне баса назар аударылды. Уитмер әр клиентті жеке тұлға ретінде қарастыру қағидасын атап өтті, оны проблеманың физикалық көрінісі немесе байқалып, түсіндірілетін құбылыс ретінде қарастырмады. Ол әр клиенттің жеке өмір тарихын зерттеудің маңыздылығын айтты, өйткені бұл дәрігерлерге олардың жағдайын жақсырақ түсінуге көмектеседі деп санайды. Ол клиенттің проблемаларының себептерінде қоршаған ортаның да, тұқым қуалайтын факторлардың да болуы мүмкін екенін бірінші болып мойындаған психологтардың бірі болды, сондықтан емдеу клиентті оның физикалық, психикалық немесе моральдық проблемасының пайда болған ортасына қайтарумен аяқталмауы керек екенін атап өтті, егер оны өзгерту үшін шаралар қабылданбаса. Клиникалық психология үшін Уитмер жасаған емдеу бағдарламалары жүйелі болғанымен, клиенттің жағдайы жақсарған немесе проблемалар туындаған сайын олар үнемі қайта қаралып, жаңа емдеу әдістері енгізілді. Емдеу апта сайын клиникаға барудан тұрды және проблема шешілгенше немесе клиент немесе оның ата-анасы/қамқоршысы емдеуді тоқтатуды шешкенше жалғасты. Уитмердің емдеу бағдарламалары клиникамен ғана шектелмеді; ол емдеу сеанстары арасында және емдеу ресми түрде аяқталғаннан кейін де тұрақты оңалтудың маңыздылығын атап өтті. Осы мақсатта Уитмер клиенттерге және олардың күтушілеріне тұрмыс жағдайлары және олардың проблемаларын немесе мүгедектерін жақсарту үшін өмірдің басқа да аспектілері туралы тікелей кеңес пен консультация беруге тырысты. Уитмердің көптеген бастапқы тәсілдері қазіргі заманғы клиникалық психологияда әлі де қолданылуда.

In his 1896 APA paper, cited to be the first instance of his use and explanation of the term "Clinical Psychology," Witmer outlined four main goals for his new discipline. Firstly, it was to focus on the investigation of mental and intellectual disability using statistical and clinical methods. Secondly, clinical psychology as a discipline was to establish more psychological clinics and hospitals specifically for children suffering from intellectual disability or physical defects that impact academic progress. The discipline was to focus on providing opportunities for those in other disciplines, such as teaching, medicine and social work to observe and work with children with intellectual disability and normal children. Witmer's fourth goal was to train more psychologists to become experts in working with mentally and/or morally intellectually disabled clients. In this same paper, Witmer outlined the main concern of clinical psychology: that the discipline focus on active clinical intervention for the purpose of the restoration and treatment of mentally or intellectually disabled individuals. According to Witmer, for clinical psychology to actually be of any worth, it needed to help and improve clients' mental health and well being. As clinical psychology was the first discipline in psychology that attempted to apply the principles of scientific psychology to diagnostic and therapeutic treatment, it required its own techniques and procedures. Clinical psychology's original methodologies were highly practical and problem oriented and were developed solely by Witmer. His early work used a hands on approach to observation and interviews, emphasizing one on one interaction between the client and the clinician. Additionally, emphasis was placed on the ability of the clinician to be able to work with their clients in a professional, yet personal way. Witmer highlighted the concept of treating each client as an individual, and not simply as a physical manifestation of their problem or a phenomenon to be observed and explained. He emphasized examining each client's personal background history, as he believes it would allow clinicians to better and more fully understand their situation. He was one of the first psychologists to recognize that a client's problems could have environmental as well as hereditary factors, and because of this, he emphasized the importance that treatment should not end with returning the client into the environment from which their physical, mental, or moral problem originated unless something had been done to change it. Although the treatment programs Witmer created for clinical psychology were systematic, they were constantly revised and implemented new treatment methods as the client improved or problems arose. Treatment involved weekly visits to the clinic and would continue until either the problem was resolved, or the client, or the client's parent/guardian, decided to end it. Witmer's treatment programs were not limited to the clinic in which they took place; he emphasized the importance of ongoing remediation both in between treatment sessions and after treatment had officially ended. To this end Witmer made a point to provide direct advice and consultation to both the client and their caregivers on their living environment and other aspects of their lives in order to improve their problems or disabilities. Many of Witmer's original approaches still exist in modern day clinical psychology.

Мұра

Уитмер клиникалық психологиядан тыс жерлерде көп танылмады және оның есімі жиі айтылмайды. Бұл пікірге бірнеше фактор әсер еткені айтылады. Олардың бірі – Уитмердің мінезі. Өз саласында ол қарсыласына қарамастан, қатыгез, дауласуға бейім, тікелей сөйлейтін адам болды. Уитмердің сын тақырыбына Америка Психологиялық Ассоциациясы, моноэксперименталистер, психология ғылымы және оның әріптестері кірді. Екінші фактор – оның көптеген теорияларын эмпирикалық жолмен тексеру мүмкін болмады. Уитмер ғылыми әдістердің жақтаушысы болғанымен, теорияларын гипотеза ретінде емес, факт ретінде ұсынды. Содан кейін ол осы теорияларын тексеру үшін әдіс-тәсілдер ұсынбады. Оның көптеген қағидалары, әдістері мен идеялары негізінен оның саласындағы кейінгі дамулармен үйлеседі, бірақ ол оларды ұсынған кезде бағыттан ауытқып кеткен. 1897 жылы жасаған ресми мәлімдемесінде оның клиникалық психологияға қатысты идеялары көптеген адамдардың назарын аударған жоқ. Уитмер өмірі бойында психология мен қоғамдағы көптеген танымал бағыттарды қатаң сынады. Мысалы, ол өз заманындағы көпшілік білім беру әдістеріне тікелей қарсы болды, ол әсіресе жаппай оқытуға баса назар берді. Уитмер білім беру жекелендірілуді және оқушыларға жеке тұлға ретінде көңіл бөлуді талап етеді деп сақты. Ол интеллект емес, тиімділікті өлшейтінін айтқан интеллект сынақтарын қатты сынады. Ол интеллекті тұқым қуалау және қоршаған ортаның әсерінен қалыптасады деп есептеді.

Шығармалары

Үш орындық дауысты буынды тіркестердің ассоциациялық құндылығы. Генетикалық психология журналы 47 (1935): 337–360. «Біз жас ұрпақты тәрбиелеп отырмыз ба?» Білім беру туралы шолу. 37 (1909): 456–467. Психикалық кемістігі бар балалар мен психикалық дамылмаған балалардың айырмашылығы. Психологиялық клиника. 7 (1913): 173–181. Клиникалық психология. Психологиялық клиника. 1 (1907): 1–9. Нормалды мектептер үшін психология курстары. Білім беру туралы шолу 13 (1897): 45–57, 146–162. «Ерекше бала» және ерекше балаларға мұғалімдерді даярлау. Мектеп және қоғам. 2 (1915): 217–229. Эксперименталды психология және психофизикалық зертхана. Университет кеңейтуі (1894): 230–238. «Ақыл-ой – анықтама». Психологиялық клиника. 14 (1922): 65–67. Орындалу және сәттілік: Диагностикалық тестілеу және оқыту үшін психологияның негіздері. Психологиялық клиника 12 (1919): 145–170. Білім беру мүмкіндігінің мәселесі. Психологиялық клиника 12 (1919): 174–178. Өте қабілетті балалар. Психологиялық клиника 13 (1919): 88–96. «Жақындаған жағдай: Пенсильвания университетінде академиялық еркіндіктің кеңес мүшелерінің шешімімен шектелуі», Нью-Йорк: Б. В. Хьюбш, 1915. «Ақыл-ой деген не және ол кімде бар?» Ғылыми айлық 15 (1922): 57–67.