Кіріспе

"Жақындар машинасы", немесе "La Machine Infernale" – француз драматургы Жан Коктоның Едіп туралы ежелгі грек мифіне негізделген пьесасы. Пьеса алғаш рет 1934 жылғы 10 сәуірде Париждегі Луи Жуве театрында, Луи Жуве режиссерлігімен, костюмдері мен сахна безендіруі Кристиан Берард жасаған қойылымда көрсетілді. Альберт Бермель аударған "Жақындар машинасы" 1958 жылғы 3 ақпанда Нью-Йорктегі Феникс театрында Герберт Бергхоф режиссерлігімен, Минг Чо Лидің декорацияларымен, Альвин Колттың костюмдерімен және Тарон Муссердің жарық дизайнымен алғаш рет сахналанды.

Алдын ала сөз

"Дауыс" пьесасының қысқаша шақыруы мен пьесадағы оқиғалардан бұрын болған оқиғалар туралы мәлімет береді. "Дауыс" бір нәресте тау бетіне тасталып кеткенін айтады. Нәресте, Эдип, Коринф патшасымен асыралып алынады. Эдип Дельфи құдайына сұрақ қояды, ол оның әкесін өлтіріп, анасына үйленеді деп айтады. Бір тоғысқан жерде Эдип басқа жолаушылармен қақтығысады және білмей тұрып әкесі Лайды, Фив патшасын өлтіреді. Сфинксті жеңгеннен кейін Эдип Фивке кіріп, королева Иокастаға үйлену сыйлығын иеленеді. Ол тағы да құдайдың болжамын орындайды және королеваға үйлену арқылы анасына үйленеді. Анасымен төрт бала туғаннан кейін, бәрі жарыққа шығады. Иокаста өз-өзіне қол жұмсайды, ал Эдип анасының брошкасымен көзін жояды. "Дауыс" соңында: "Алдыңызда толыққанды керілген машина тұр. Оның серпімі адам өмірінің барлық мерзімін ақырындап ашады. Бұл – тәңірлер ойлап тапқан, өлімді математикалық жоюға арналған ең жетілген машиналардың бірі".

Бірінші акт: Жілек

Фива қабырғаларын күзетіп тұрған екі сарбаз Сфинкс туралы және ол не болуы мүмкін екені туралы әңгімелеседі. Олар Лай патшаның көрінісін көруге асығып, сол кезде офицер келіп жетеді. Офицер олардан осы көрініс туралы сұрақ қойып, оларды қызметтеріне қайтарады. Тирезиас пен Иокаста кіріп, сарбаздардан да осы көрініс туралы сұрайды. Иокаста көрініске көбірек сене бастағанда, Лай патшаның шайытқысы пайда болады. Ол әйеліне шақырып бағанамен, бірақ оны ешкім көре де, ести де алмайды. Таң атқанда, әтеш айқайлағаннан кейін Тирезиас пен Иокаста кетеді. Екеуі сахнадан кеткен соң, Лай патшаның шайытқысы естіліп, екі сарбазға көрінеді. Лай, көрінетіндей, құдайларға қарсы күресіп, сарбаздарды Эдип пен Иокастаның алдағы қасіреті туралы ескертуге тырысады, бірақ ескертуді жеткізуге үлкермей жоғалып кетеді.

ІІ акт: Сфинкс

Дауыс бізге екінші актідегі оқиғалардың бірінші актідегі оқиғалармен бір уақытта болатынын айтады. Сфинкс әдемі қыз кейпінде, ал Анубис Фива қаласының шетінде отырып, бірінші немесе екінші кернейдің үнін естіген-естімегенін, яғни қала қақпаларының жабылу белгісін естіген-естімегенін талқылайды. Сфинкс енді ешкімді өлтіргісі келмейтінін мәлімдейді, бірақ Анубис олардың құдайларға бағынуға тиіс екенін ескертеді. Анасы мен екі баласы Анубис жасырынғанда Сфинкстің жолынан өтеді. Сфинкс пен хабарсыз ана Фивадағы Сфинкске байланысты ахуалды талқылайды, сондай-ақ кейбіреулер Сфинксті қаладағы мәселелердің айыптысы ретінде ойлап тапқан аңыз деп санайды. Ананың тағы бір ұлы болғаны және оның Сфинкс тарапынан өлтірілгені белгілі болады. Анасы мен балалары кетіп бара жатқанда екінші керней соғылады. Анубис Сфинкстің үшінші кернейдің үніне дейін күтіп тұруы керектігін айтады. Осы кезде Эдип кіріп келеді, ал Анубис тағы да жасырынады. Сфинкс пен Эдип Сфинкс пен Эдиптің осы уақытқа дейінгі саяхатын талқылайды. Сфинкс Эдипке өзін ашады және оған жұмбақ сұрамас бұрын, оның жауабын айтады. Сфинкс Эдиптен жұмбақты ресми түрде сұрайды, ол дұрыс жауап береді, нәтижесінде Сфинкс өледі. Жеңісінің куәсі ретінде Эдип Анубистің балқыған басын және Сфинкстің денесін Тебаға алып барып, сыйлығын талап етеді.

ІІІ акт: Үйлену тойының түні

"Голос" бізге Эдип пен Иокаста үйленгенін және енді олардың той бөлмесінде жалғыз екенін айтады. Эдип пен Иокастаның екеуі де той кешінен шаршап қалған. Той толыққаннан бұрын Тирезий Эдипке осы некеге қатысты алаңдаушылық білдіреді. Эдип ашуланып, Тирезийді мойнынан ұстайды. Ол жоғары жұбайшының көзіне қарап, Иокастамен болашағының зор денсаулық пен бақытқа толы екенін көреді. Одан әрі көрер алдында, ол құдайлардың құдіретімен уақытша соқыр болып қалады. Эдип қайтадан көзін ашып, Тирезийден кешірім сұрайды және ол Коринфтік Полиб пен Меропаның жалғыз ұлы екенін жариялайды. Тирезий кеткен соң Иокаста кіреді, және олар Иокастаның патша Лайдың көшкен арбасын зерттеген түнін талқылайды. Эдипке Анубис шабуыл жасаған қорқынышты түс көрінеді, ал Иокаста оны ерекше аналық сезіммен жұбатады.

IV акт: Патша

Қорынттан келген хабаршы Эдипке оның әкесі, король Полиб қайтыс болғанын, ал анасы, королева Меропаның есі дұрыс емес екенін, түсінуге шамасы жетпейтінін айтады. Хабаршы Эдипке өзінің асырап алынғанын хабарлайды, ал Эдип көп жыл бұрын жолда адам өлтіргенін мойындайды. Эдиптің асырап алынғанын естіген Йокаста шығып кетеді, ал Эдип жаңа ақпаратты ойластырады. Әйелімен сөйлесу үшін кеткенде, ол Йокастаның өз-өзіне қол жұмсағанын көреді. Эдиптің Лай мен Йокастаның ұлы екені белгілі болады. Антигона кіріп, анасының қайтыс болғанын және әкесінің өз көзін жарақаттағанын айтады. Эдип Йокастаның көрінісін көреді, ол Эдипті сахнадан тысқа шығарып жібереді.

Софоклден шығу

The New York Times газетінде "The Infernal Machine" романы туралы "грек трагедиясынан таныс кейіпкерлерді олардың пьедесталынан түсіріп, Софоклдің сюжетіне адал болып, оларды әжуалай бейнелеген" деп жазылған. Эдип трагедиялық батыр емес, керісінше, өршіл, таза жас жігіт, оның мақтандығы зор наивтігімен тең. Эдип пен Жокастаның қарым-қатынасы созылған Фрейд әзілі ретінде бейнеленген. Өзінің жасы ұлғайғанына алаңдайтын, көңілсіз әйел Жокаста сұлу жас жігіттерге көңіл бөледі, ал Эдип оны балаша күтіммен қарайтын үлкен әйелдерге тартылады.

Гамлетпен байланысы

Альберта Э. Фейнман "Адамзаттық машина, Гамлет және Эрнест Джонс" атты заманауи драма мақаласында Кокто Софоклдің түпнұсқа мәтінін ғана емес, Уильям Шекспирдің "Гамлетін" де пайдаланғанын айтады. Фейнман былай дейді: "Бұл жаңа нұсқаны құрастыруда Кокто негізінен, бірақ толығымен емес, түпнұсқа мифке сүйенді. Ол Эдип мифін тағы бір ұлы трагедиялық кейіпкер – Гамлет мифімен біріктірді". Екі пьесаның арасында бірнеше параллельдер бар, мысалы, екеуі де қала қабырғаларында басталады, сондай-ақ Тирезий мен Полоний кейіпкерлерінің арасындағы көзге түсетін ұқсастықтар бар. Эрнест Джонстың "Гамлет пен Эдип" еңбегінде айтылғандай, "Кокто мен Шекспир екеуі де Эдип кешенінің механизмімен жетелерілген басты кейіпкерлерді бейнелейді".