Конголық соғыс қылмыскері Томас Лубанга Дйіло

Кіріспе

Конголық соғыс қылмыскері Томас Лубанга Дило (29 желтоқсан 1960 жылы туған) – Конго Демократиялық Республикасының (КДР) сотталған соғыс қылмыскері және Халықаралық қылмыстық соттың (ХҚС) соттаған алғашқы адамы. Ол Конго патриоттарының одағын (UPC) құрып, басшылық етті және Итури қақтығысында (1999–2007) маңызды рөл атқарды. Оның басқаруындағы көтерілісшілер этникалық тұқымдастыру, кісі өлтіру, азаптау, зорлау, мүгедектендіру және балаларды күштеп әскери қызметке алу сияқты ауқымды адам құқықтарын бұзуда айыпталады. Оның соты "он бес жасқа дейінгі балаларды әскери қызметке шақырып, оларды жауынгерлік қимылдарға белсенді қатыстыру" соғыс қылмысы бойынша өтті және ол 2012 жылдың 14 наурызында кінәлі деп танылды. Сондай-ақ, Лубанганың 2006 жылы ХҚС-қа тапсырылғаннан бастап үкім шығарылған күнге дейінгі мерзімі 14 жылдық жазасынан есепке алынып, ол 6 жылға аз уақыт түрмеде отырды. 2020 жылы түрмеден босатылды.

Жас шағы мен отбасы

Лубанга 1960 жылдың 29 желтоқсанында дүниеге келген. Ол Хема Гегере этностық тобынан шыққан. Кисангани университетінде оқып, психология саласы бойынша диплом алған.

Итури қақтығысы

Екінші Конго соғысы кезінде Лубанга Уганданы қолдаған Конго Демократиялық Азаттық Қозғалысы (РДК) әскери қолбасшысы және «қорғаныс министрі» болды. 2001 жылдың шілдесінде ол Конго Патриоттарының Одағы (UPC) атты тағы бір көтерілісшіл топты құрды. 2002 жылдың қыркүйегінде ол UPC президенті болды.

Лубанга басшылығымен, негізінен хема тайпасынан құралған Лубанга 2002 жылдың 13 маусымында Киншасаға сапар барысында тұтқындалды, бірақ он аптадан кейін ұсталған үкімет министрімен айырбастау жасалып босатылды. 2002 жылдың қарашасы мен 2003 жылдың маусымы аралығында UPC алтын кенетін Монгбвалу аймағында этникалық белгісі бойынша 800 азаматты өлтірді деген айып тағылды. Адам құқықтары ұйымдары Лубанганың бір кезде 8 мен 15 жас аралығындағы 3000 баладан әскери жасақ құрғанын мәлімдейді. Ол өзінің бақылауындағы аумақтағы әрбір отбасынан соғысқа көмектесу үшін ақша, мал немесе бала беруді талап еткен. 2003 жылдың наурызында Уганда армиясы UPC-ні Буниядан ығыстырды, бірақ 2005 жылдың 25 ақпанында Итуриде тоғыз бангладештік БҰҰ бейбітшілік сақшыларын өлтірумен байланысты 2005 жылдың 19 наурызында тұтқындалды. Алғашқыда ол Киншасадағы ең сәнді қонақүйлердің бірінде ұсталды, бірақ бірнеше айдан кейін Киншасаның орталық түрмесіне ауыстырылды.

Сот

2004 жылдың наурыз айында Конго үкіметі Халықаралық қылмыстық сотты (ХҚС) «Ром статутының 2002 жылдың 1 шілдесінде күшіне енгеннен бері Конго Демократиялық Республикасының аумағында жасалған деп саналатын, Соттың қарауына жататын қылмыстарды» тергеп-тексеруге және соттауға уәкілеттік берді. 2006 жылдың 10 ақпанында ХҚС-тің сотқа дейінгі палатасы Любанганың «он бес жасқа толмаған балаларды әскери қызметке алу және оларды жаулық әрекеттерге белсенді түрде қатыстыру» соғыс қылмысы үшін жеке қылмыстық жауапкершілікке тартуға жеткілікті негіз бар екенін анықтады және оны қамауға ордер шығарды. Ол Гаагаға жеткізілді, онда 2006 жылдың 17 наурызынан бастап ХҚС ұстау орталығында қамауда болды. Ұшаққа отырғанда Любанга ашықтан-ашық жылады. 2009 жылдың қаңтарында ол ХҚС-де қамауда отырған төрт адамның бірі болды, соның ішінде Итури қақтығысында Любангаға қарсы күрескен екі көтерілісші: Джермен Катанга және Матье Нгуджоло Чуи. Оның соты 2009 жылдың 26 қаңтарында басталды. Бұл үкім – тұрақты халықаралық қылмыстық соттың алғашқы үкімі болды, ол жақында 10 жылдығын тойлады. Бас судья Адриан Фулфорд Любанганың Гаагадағы соттың ұстау орталығында өткізген уақыты ескерілетінін, яғни оның жазасы тағы 8 жылға созылатынын айтты. 2015 жылдың қазан айында Любанга ХҚС судьяларынан мерзімінен бұрын босатуды сұрады, келісімге қол жеткізуге уәде берді және «барлық құрбандарға олар шеккен азап үшін шын ниетпен кешірім сұрады». 2015 жылдың қыркүйегінде судьялар Любанганың мерзімінен бұрын босатылуына негіз жоқ деп шешім қабылдады және оның жазасын қысқартудан бас тартты. Олар оның қылмыстарынан шынайы түрде бас тартқанына ешқандай дәлел таппады, сондай-ақ Любанга оның қылмыстарының құрбандарына ешқандай маңызды көмек көрсетпегенін анықтады. Екінші қарау шешімінде судьялар Любанганың сотпен ынтымақтастығында немесе оның құрбандарға көмек көрсету әрекеттерінде ешқандай өзгеріс болмағанын мәлімдеді. 2015 жылдың желтоқсанында Любанга қалған жазасын өтеу үшін Конго Демократиялық Республикасына қайтарылды. 2017 жылдың қарашасында ХҚС судьялары Сильвия Фернандес де Гурменди, Говард Моррисон және Пётр Хофманский Любанганың жазасын қысқартудан бас тартты, өйткені екі жыл бұрынғы алғашқы қараудан бері оның мерзімінен бұрын босатылуына негіз болатын жағдайларда ешқандай маңызды өзгеріс болған жоқ. Соттар Любанганың жазасын қайта қарау қажеттігіне де себеп жоқ екенін мәлімдеді. 2020 жылдың 15 наурызында Любанга 14 жылдық жазасын өтегеннен кейін босатылды.

In March 2004, the Congolese government authorised the International Criminal Court (ICC) to investigate and prosecute "crimes within the jurisdiction of the Court allegedly committed anywhere in the territory of the DRC since the entry into force of the Rome Statute, on 1 July 2002." On 10 February 2006, a Pre Trial Chamber of the ICC found that there were reasonable grounds to believe that Lubanga bore individual criminal responsibility for the war crime of "conscripting and enlisting children under the age of fifteen years and using them to participate actively in hostilities", and issued a sealed warrant for his arrest. He was flown to the Hague, where he was held in the ICC detention centre since 17 March 2006. Before embarking the plane, Lubanga wept openly. As of January 2009, he is one of four people being detained by the ICC, including two rebels who fought against Lubanga in the Ituri conflict: Germain Katanga and Mathieu Ngudjolo Chui. His trial opened on 26 January 2009. The sentencing was a landmark for the first permanent international criminal court, which recently celebrated its 10th anniversary. Presiding judge Adrian Fulford said the time Lubanga had spent in the court's detention centre in The Hague would be taken into account, meaning his sentence has only 8 more years to run. During the first review in October 2015, Lubanga pleaded with ICC judges to grant him early release, promising to promote reconciliation and offering "sincere apologies for all victims for the suffering they endured". In September 2015, judges decided not to reduce Lubanga’s sentence after finding that there were no factors in favor of his early release. They found no evidence that he had genuinely dissociated from his crimes and also determined that Lubanga had not taken any significant action for the benefit of victims of his crimes. In the second review decision, judges ruled that there had been no changes in Lubanga’s cooperation with the court or in his actions to benefit victims. In December 2015, Lubanga was transferred to the DRC to serve the rest of his sentence from his home country’s Makala prison. In November 2017, ICC judges Silvia Fernández de Gurmendi, Howard Morrison, and Piotr Hofmańsk declined to reduce Lubanga’s sentence, after determining that since the initial review of the sentence two years earlier, there had been no significant change in circumstances to warrant his early release. The judges also stated that they saw no reason to schedule a further review of Lubanga’s sentence. On 15 March 2020, Lubanga was released after serving the 14 year sentence.