Кіріспе

"Воевода", "воевода" және т.б. терминдердің басқа қолданылуы. Польша-Литва одақтастығының воеводалары Польша Сенатында отыратын ең жоғары дәрежелі лауазымды тұлғалардың бірі болды. Олар Польша-Литва одақтастығының воеводтықтарын (облыстар/палатинаттар) басқарумен жауапты болды. Бұл лауазым алғаш рет патшадан кейінгі ең жоғары мәртебеге ие болған палатин (Palatinus) ретінде пайда болды. Польша жеке княздықтарға бөлінген кезде, әр князь өзінің сарайына және өз палатиніне ие болды. Патшалық (ішінара) қайта біріктірілген кезде, палатиндер бұрынғы княздықтардың басшылары болды, олар кейіннен палатинаттарға айналды. Осылайша, палатиндер Король Кеңесінің (comites palatini) құрамына кірді. Бұл атақ поляк воеводасымен немесе воеводасымен (славян тілінде Woi woda /вои вода (кириллица), екі функциясы бар: әскерде немесе соғыста, және «жетекші» немесе директор ретінде, латынша Dux Exercituum және герцогтың лексикалық және институционалдық эквиваленті, неміс тілінде герцог деп белгілі, екеуі де «әскер басшысы» деген мағынаны білдіреді) бірікті. Воевода мен герцогтің арасындағы айырмашылық – герцог монархтың тағайындауымен бастапқы мәртебе алып, кейіннен мұрагерлік құрмет атағына айналса, воевода өмір бойы тағайындалып, воеводалар да старосталарға мәртебесін жоғалтқанға дейін ресми билігін сақтап келді. Дегенмен, поляк тарихшылары палатин (Palatyn) және воевода (Wojewoda) терминдерін синоним ретінде қолданады.

Құзыреті

Воеводалардың өкілеттігі тарихи алғышарттармен, әр воеводалықтың ерекшеліктеріне сәйкес анықталды. Галич-Русьте (Русь Галицька) олардың өкілеттігі ең шектеулі болды, ал Корольдік Пруссияда (Пруссия Королевские) патшаға ғана жауап беретін вассалдардың өкілеттігі ең жоғары болды. Бұл өкілеттіктер уақыт өте келе өзгеріп отырды. Воевода лауазымы Польша Корольдігінде Пиаст әулеті тұсында құрылып, 1569 жылдан кейін Польша Корольдігінің Тажынан Литва Ұлы Герцогтігіне тарады. Лауазым иесі воеводалығының әкімшілігін қадағалап, басшылық етті. Алайда, осы лауазымның тиімділігі мен нақты өкілеттігі төмендеді, сондықтан Ягеллон әулеті тұсында Польша Корольдігінде оның маңызы айтарлықтай азайды. Әскери саласында воеводалық тек халықтық жасақтың (посполитое рушение) басшысының рөлін сақтап қалды. Әкімшілік өкілеттіктер Сеймнің маршалы лауазымымен шектелді, бірақ ол да мемлекеттік бірлестік кезінде жойылды. Воеводалардың қалаларды басқаруы көбінесе құрметпен байланысты болды, себебі бұл функция формальды түрде старостаның құзырында болды. Воеводалар тарих бойы сақтап келген сирек өкілеттіктердің бірі – баға белгілеу және оны қадағалау құқығы (бірақ бұл міндет іс жүзінде субвоеводаға (podwojewoda) жүктелді). Краков, Познань, Вильнюс, Тракай, Сандомирж және Калиш воеводалары (сондай-ақ Краков кастеляны) Вавельдегі Король қазынасының (скарбец коронный) кілттерін сақтады. 1775 жылға дейін воеводаларды патша тағайындайтын, ал содан кейін оларды тағайындау құқығы Тұрақты Кеңеске (Rada Nieustająca) берілді. Бұл ереженің ерекшелігі – Полоцк және Вильнюс воеводалары, оларды тиісті аймақтардағы szlachta (әлеуметтік топ) сайлап тағайындаған (бірақ оларды патша бекітуі қажет еді). Мемлекеттік бірлестіктегі барлық лауазымды тұлғалар сияқты, воевода лауазымын тек szlachta мүшелері ғана иелене алатын. 1565 жылдан бастап, «үйлеспеушілік» принципі воеводалар мен кастелянға министр лауазымын қосымша иеленуге тыйым салды (гетман лауазымынан басқа), сондай-ақ өз воеводалықтарындағы староста гродовый лауазымын да иеленуге болмады. Шетелдік құрметті мұрагерлік атақтарға тыйым салынған мемлекеттік бірлестікте, лауазымдармен байланысты өмір бойына берілетін атақтар заңды деп есептелді. Сонымен қатар, билеушінің әйелдері мен балалары да оның атағының өзіндік формаларын пайдаланды. Сондықтан воеводаның өкілеттігі салыстырмалы түрде шағын болғанымен, ол ақсүйектердің құрмет тұтатын лауазымы болды. Осылайша, воеводалық отбасылар (rodziny wojewodzinskie) бүгінгі Польша аристократиясының ең жоғары сатыларының бірі болып табылады, мұрагерлік князьдерден кейін орналасады. Көптеген жеке воеводалар мемлекеттік бірлестікте маңызды билікке ие болғанымен, бұл олардың лауазымының емес, байлығы мен ықпалының нәтижесі болды, бұл оларға воеводаның беделді атағын әкелді. Демек, атаққа лайық болған – атақ емес.