Бонан тілі – Қытайдағы моңғол тілдерінің бірі. 8 мыңдай адам сөйлейді, негізінен Ганьсу және Цинхай провинцияларында. Диалектілерге қытай, тибет тілдерінің әсері зор.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік моңғол тілі
Southern Mongolic language
Бонан тілі (айтылуы: , Baonang; қытайша: 保安语, Bǎo'ānyǔ; Амдо тибетше: Dorké), сондай-ақ өзінің атауымен Манискача (тибетше: མ་ནི་སྐད་ཅི; Wylie: Ma ni skad ci) деп те белгілі, Қытайдағы Бонан халқының моңғол тілі. 1985 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 8000 адам сөйлейді, оның ішінде Бонан этносының 75%-ы және Ганьсу мен Цинхай провинцияларындағы көптеген моңғорлар бар. Бірнеше диалектісі бар, оларға түрлі дәрежеде, бірақ әрқашан күшті ықпал етеді қытай және тибет тілдері, ал Вутун тілінде екі тілділік сирек кездеседі. Ең көп зерттелгені – Тонгрен диалектісі. Әдетте сөйлеушілермен жазылмайды, бірақ Амдо айтылуына сәйкес тибет әліпбиін қолданып, Бонан тілін жазудың халықтық дәстүрі бар.
The Bonan language (pronounced , Baonang; Chinese: 保安语, Bǎo'ānyǔ; Amdo Tibetan: Dorké), also known by its endonym Maniskacha (Tibetan: མ་ནི་སྐད་ཅི; Wylie: Ma ni skad ci), is the Mongolic language of the Bonan people of China. As of 1985, it was spoken by about 8,000 people, including about 75% of the total Bonan ethnic population and many ethnic Monguor, in Gansu and Qinghai Provinces. There are several dialects, which are influenced to varying degrees – but always heavily – by Chinese and Tibetan, while bilingualism in Wutun is less common. The most commonly studied is the Tongren dialect. There is not typically written by speakers, though there is a folk practice of writing Bonan with the Tibetan syllabary following Amdo pronunciation.
Морфология
Бонан, басқа монғол тілдері сияқты, агглютинативті тіл. Бонан есімдерінің бес жайылымдық түрі бар: атау, айқындау, меншік, берілген, орналасқан, шығарылған және құралдық. Сөздердің морфологиясы өте күрделі. Дәлелділік индикативті райда "нақты" немесе "нақты емес" деп, арнайы жұрнақтармен немесе көмекші етістіктермен білдіріледі. Нақты қазіргі уақыт табиғи түрде болатын құбылыстарды көрсету үшін қолданылады, ал нақты емес қазіргі уақыт жануарлардың мінез-құлқына сипаттама береді. Нақты емес уақыт ерік-жігерді де білдіруі мүмкін. Болашақ, үздіксіз және толықтырған уақыт жұрнақтары да дәлелділік белгілеріне ие, олар көбінесе жоққа шығаруды білдіру үшін қолданылады.
Bonan, like other Mongolic languages, is agglutinative. There are five case markings for Bonan nouns: Nominative, Accusative Genitive, Dative Locative, Ablative Comparative, and Instrumentative. Verbal morphology is quite complex. Evidentiality is marked in the indicative mood as "definite" or "indefinite" with a specific suffix or with an auxiliary verb. The present definite is used to mark naturally occurring phenomena, while the present indefinite indicates the habits of animals. The indefinite may also mark volition. The future, continuous, and perfective suffixes also possess markers for evidentiality that are often used to mark negation.
Синтаксисі
Бонан тілі негізгі SOV (субъект-объект-глагол) ретімен келеді, бірақ объектіні алға жылжыту жиі кездеседі. Ол ерекше копуланың екі рет белгіленуімен танымал. Моңғол тілінің копулалары, олардың мағыналары әртүрлі, Бонан тілінің SOV сөздерінің ретімен сөйлем соңында тұрады, ал қытай тіліндегі "to be" копуласы копуланың субъектісі мен толықтыруы арасында, қытай тіліндегі SVO сөздерінің реті сияқты қолданылады. Бұл қытай копуласы міндетті емес және субъектіні баса көрсету үшін пайдаланылады. Нақты, бірақ нақты емес копула кейбір шекті етістіктерден кейін қатыстық сөз ретінде де жұмыс істей алады. Мысалы: Моңғол тілдерінің ішінде ғана сын есімдер өзгертетін зат есімнен кейін келеді. Бұл Тибеттің ықпалынан туындаған.
Bonan has a primary SOV (subject–object–verb), but topicalization of an object is common. It is known for its peculiar double marking of the copula. A Mongolic copula, of which there are several with different meanings, comes sentence finally, following Bonan SOV word order, while a copula from Chinese "to be" appears between the copula's subject and complement, as in Chinese SVO word order. This Chinese copula is optional and is used to emphasize the subject. The definite, but not indefinite, copula can also act as a participle following some finite verbs. For example:
Uniquely among Mongolic languages, adjectives follow the noun they modify. This is due to Tibetan influence.