Кіріспе

Антверпен манерлілігі – 16 ғасырдың алғашқы үш онжылдығында Оңтүстік Нидерландыда және негізінен Антверпенде жұмыс істеген, көбінесе авторсыз суретшілер тобының стиліне берілген атау. Бұл қозғалыс ерте Нидерланд суретшілігінің аяқталуын және голланд және фламанд Ренессанс суретшілігінің бастапқы кезеңін көрсетеді. Бұл стиль итальян манерлілігімен байланыссыз, тіпті одан бірнеше жыл бұрын пайда болды. Алайда, атауы оның ерте фламанд суретшілерінің «классикалық» стиліне реакция болғанын көрсетеді, дәл итальян манершілері жоғары Ренессанс өнерінің классицизміне қарсы шығып, одан асып түсуге тырысқандай. Антверпен манершілерінің стилі сөзсіз «әдепті» және «жасанды әсемдікпен сипатталады». Олардың суреттерінде көбінесе созылған, қиялдағы кейіпкерлер, түрлі-түсті сәнді киімдер, желбіреген маталар, итальяндық архитектура, әшекейлермен безендірілген және көптеген адамдар бейнеленген. Жозеф Кернер «Антверпен өнерінде ерекшелік пен таңғажайыптық сезімі, тақырыбы мен тәсіліндегі экзотикалық атмосфера бар екенін» атап өтті, бұл «нақты орналасқан жерден тыс кеңістікке» ұқсайды. Әсіресе қасиетті үш патшаның табынуы тақырыбы танымал болды, өйткені ол суретшілерге әшекейлеуге, сәнді өнімдерді бейнелеуге және имитациялауға кең мүмкіндік берді. Киелі үш патша саяхатшылар мен саудагерлердің де қасиетті қамқорлары саналды, бұл 1501 жылдан кейін «көтеріліс кезеңінде» Еуропаның халықаралық сауда орталығы болған суретшілердің клиенттері үшін маңызды болды, сол кезде португалдық кемелер алғашқы азиялық жүктерін жеткізді. Әлемнің алыс және экзотикалық аймақтарынан келген бай тауарлар тақырыбы Антверпен саудагерлеріне, олардың көпшілігі шетелдіктерге, қатты ұнады. Нидерландының және одан да алыс аймақтардан көптеген суретшілер осы өркендеуден пайда көру үшін қалаға көшіп келді, нәтижесінде «жинау желісіне» айналған үлкен шеберханалар пайда болды, сонымен қатар өндірілген өнердің саны артып, сапасы төмендеді, бұл осы терминмен топтастырылған екінші дәрежелі суретшілер арасында ерекше байқалды. Көптеген кішкентай жұмыстар жеке тапсырыссыз, дүкендердің терезелерінен, жәрмеңкелерде немесе дилерлерге сату үшін жасалды, бұл Нидерланд суретшілігіндегі өсіп келе жатқан тенденцияны көрсетеді. Антверпен жәрмеңкесі алты аптаға созылған сауда жәрмеңкесі болды, онда көптеген суретшілер өз туындыларын сатты, ал соңғы идеялар алмасылды және таратылды. «Антверпен манерлілігі» кейде «16 ғасырдың басындағы Солтүстік манерлілігінің» бөлігі ретінде қарастырылса да, бұл қозғалысты итальян манерлілігінен дамыған, ғасырдың соңындағы Солтүстік манерлілігінен жақсырақ ажыратуға болады. Екі арасында үлкен байланыс болған жоқ, ал нағыз Солтүстік манерлілігі Антверпен манерлілігі 1530 жылдары төмендегеннен кейін шамамен елу жыл өткен соң және итальяндық суреттен күшті әсер алған романтизмнің келесі толқынынан кейін Нидерландыда дамыды, мысалы, Госсарттың кейінгі туындыларында көрінеді.

Атауы

Антверпен маниеристтері терминін алғаш рет 1915 жылы Макс Якоб Фридландер өзінің "Die Antwerpener Manieristen von 1520" еңбегінде қолданды. Онда ол Нидерландтан шыққан, "жалған Эрри де Блес" деген атаумен тізімделген, көбейіп бара жатқан туындылардың ретін келтіруге алғашқы қадам жасады (қазір көбінесе "Псевдо Блес" немесе "Псевдо Блезий" деп аталады). Фридландер осы жерде "Антверпен стилі" синонимі ретінде Антверпен манерлілігі терминін пайдаланды. Суретшілерді атау үшін "Антверпен" деген жерді қосып, оларды 1520 жылға жатқызғанмен, Фридландер бұл топты Антверпенмен және 1520 жылмен ғана шектеуді көздемегенін, тіпті "Псевдо Блес" туындыларының көп бөлігі Антверпен мен Антверпен шеберханаларында жасалған деген пікірге қарамастан, оларды 1520 жылға дейінгі мерзімге шектеу ниеті болмағанын нақты айтты. Фридландер осы топқа жатқызылатын туындыларды 1500 мен 1530 жылдар аралығындағы кезеңге орналастырды. Антверпен манерлілігі деп аталғанына қарамастан, бұл стиль Антверпенмен ғана шектелмеді. Ол Францияның солтүстігінде және Солтүстік Нидерландыда да кездесті.

Суретшілер

Бұл қозғалыстың жеке суретшілерін анықтауға әрекеттер жасалғанымен, көптеген картиналар авторлық қолтаңбасы болмағандықтан белгісіз шеберлерге жатқызылады. Осы анонимділік олардың туындылары туралы білімнің немесе танымалдығының жетіспеуіне себеп болды. Шығармалардың аз ғана бөлігі ғана анықталған. Алтарьлық кескіндерді жасағандарға жұмыстағы жазу, бұрынғы иесі, сақтау орны немесе дата сияқты сыртқы мәліметтерге негізделген шартты есімдер берілген. Мысалы, Псевдо Блес, Фон Грооте ғибадат етуінің шебері, Амиен шебері, Антверпен ғибадат етуінің шебері және 1518 жылғы шебер олардың қатарында. Аталған шеберге тікелей жатқызу мүмкін емес туындылар Анонимді Антверпен манершісіне жатқызылады. Лилль ғибадатханасының шебері 1995 жылы алғаш рет ұсынылған жаңа тұлға. Кейбір шеберханаларда еңбек бөлінісі дамығандығы мәлім, онда суретшілер фигуралар, пейзаж немесе сәулеттік фондарға маманданған, ал нақты картина бойынша жұмысты бөлісіп орындаған, ал әртүрлі шеберханалар бір немесе екі тақырыпқа маманданған. Композициялар көбінесе көшіріліп, қайталанып немесе бейімделген; мысалы, Жос ван Клев және оның шеберханасына жататын "Солтүстік патшаларға табыну" триптихының кем дегенде алты нұсқасы белгілі, бірақ олардың мөлшері айтарлықтай өзгеше, орталық панельдің ені 56-дан 93 см-ге дейін жетеді. Кейбір суретшілерді анықтау мүмкін болды. Ян де Бер, 1518 жылғы шебер (мүмкін Ян Мертенс немесе Ян ван Дорнике) және Адриан ван Овербеке Антверпен манершілері саналатын белгілі суретшілер. Суреттер ерте Голланд және Солтүстік Ренессанс стильдерін біріктіреді, сонымен қатар фламанд және итальяндық дәстүрлерді бірдей композицияларға енгізеді. Антверпен 1566 жылы болған Бельден даулында қатты зардап шекті, онда шіркеулердегі алтарьлық кескіндердің көп бөлігі иконаға қарсы көтерілісшілермен жойылды. Олардың кейбіреулері құжатталған және көптегендері қол қойылған болуы мүмкін, бұл сақталған, көбінесе кішкентай суреттерді анықтауға көмектесер еді; олар, әрине, жеке үйлерде болған. 1576 жылы Антверпенді басып алу немесе "испандық ашу-ызасы" төленбеген испан әскерлерінің салдарынан одан әрі қиратуға әкелді. Нидерландының басқа жерлерінде Лейдендегі Корнелис Энгебрехтцтің үлкен шеберханасындағы суретшілер өздерінің теріс көзқарасын білдірген шеберлерін манерлік бағытта ынталандырған сияқты, кем дегенде, экстравагантты киімдер мен сәулеттік орнатулар Делфт шеберінің және Харлемдегі Ян Мостерттің басқа да берік жұмыстарында көрінеді. Антверпендегі Жоос ван Клев (әдетте неміс) шеберханасы да осы стильде жұмыс істей алды, басқалар да осылай істеген.

Тақырыбы мен стилі

Антверпен манершілері көбінесе діни тақырыптарды бейнелейтін, оларды бұрынғы ғасырлардағы фламанд суретшілерінен гөрі көбінесе үстірт түсіндіретін, бірақ осы арқылы сұйық форма мен мұқият жазылған егжей-тегжейлі мәліметтерге толы суреттер жасауға мүмкіндік беретін. Бір ғалым Фридландердің анықтамасын «стильдік нұсқау ретінде толығымен тиімсіз» деп сипаттағанымен, олардың арасында ортақ белгілер бар. Олардың «негізінен соңғы готикалық стилі каллиграфиялық тұрғыдан күрделі композициялармен сипатталады, олар ұзын, театрлық киім киген, қисынсыз позалар мен қайталамалы қимылдармен жандырылған тұлғалармен толтырылған». Джеймс Снайдердің айтуынша, «Антверпен суретінің стилін ерекшелендіретін нәрсе – жаңалық емес, қабылдауға дайындық. Осының нәтижесінде стильдердің араласуына ұшырайтын, жіктеуге қиын жағдай туындайды. Бірақ белгілі бір күш-жігермен негізгі тенденцияларды анықтауға болады, оларға стиль тұрғысынан таңдамалы эклектизм мен архаизм, дәм таңдауында маниризм және тақырып бойынша мамандану кіреді». Композицияларға көбінесе архитектуралық қиратулар кіреді. Архитектура бастапқыда готикалық, бірақ кейіннен Ренессанс мотивтері басым болады. «Көне» стиль суреттерде пайда болады, олардың көптегісі Төмен елдерде салынған мысалдарының өзі болмаған, тіпті римдік архитектураның қираған орындары да болмаған. Манерист суретшілері Италияға барғандығына (Ян Госсарт 1508–09 жылдары барған) көп дәлелдер жоқ, ал олардың alla antica стилі туралы түсініктері итальяндық гравюралар мен кейде суреттерден алынған болуы керек. Осы кезеңде суретшілер немесе басқа шеберлер ғимараттардың, әсіресе олардың әшекейлерінің әдеттегі дизайнерлері болды, ал 1543 жылы Утрехттегі сот ісіне дейін гильдиялық шектеулер бойынша шеберлерге мұны жасауға тыйым салынды. Көптеген кейіпкерлердің киетін фантастикалық және экзотикалық костюмдер бұрынғы ғасырлардағы ерте Нидерланд суретінің ерекшелігі болды, ал Киелі кітаптағы үш патша және олардың серіктері осыған ең типикалық жағдайды ұсынды. Олар көрінетіндей, театрлық контекстен алынған, мысалы, патшалық салтанаттардағы және басқа да шерулердегі суретшілерге дизайн жасауды сұрайтын көріністер. Тағы бір ықпал – 1438 жылы Флоренция кеңесі кезінде Феррара сахнасына Византия императоры Иоанн VIII Палеологтың және оның 700 серігінің келгені. Оларды Пизанелло және басқалар суреттеген, ал суреттер бүкіл Еуропаға көшірілді. Императордың әсем шапаны, алдында ұзын тік қыры бар, Иоанн VIII Палеологтың медалінде бейнеленген, әсіресе танымал болды, ал оның нұсқалары үш патшаның суреттерінің көп бөлігінде кездеседі (осында суреттелгендей). Үлкен костюмдер суретшілердің фигуралық суретіндегі кемшіліктерді жасыруға да көмектесті, олар күрделі позалардың әшкерелейтінін болды. Суретшілер Италияда сәнге айналған «хроматикалық» түстерді және маталардағы түстердің өзгеруін ұнатты, жібекті еліктеді (Италияда cangiante деп аталды). Композициялық элементтер, әсіресе фигуралар, көбінесе сыртқы көздерден, әсіресе гравюралардан, сондай-ақ шеберханалар ішінде және арасында айналымда болған суреттерден алынған: «Осылайша, фондық топтар үздіріссіз қайталанады, бір репоссоар фигуралары бос бұрыштардың әртүрлілігін толтырады, ал стандартты позалар көптеген талаптарға жауап береді». Альбрехт Дюрердің гравюралары ең көп таралған, анықтауға оңай көз болды. Ағаш кескіндеме стилі де арнайы фотосурет арқылы ашылған суреттің түріне әсер етті, «өте егжей-тегжейлі сурет, қарапайым көлеңкелеу жүйесі (шығу және қиылысу) және кең, иіліс контур сызықтары». Бұл кейде «ағаш кесу конвенциясын» қолдану немесе «ағаш кесу көрінісіне» ие болу ретінде сипатталады. «Ағаш кесу әдісімен жасалған егжей-тегжейлі сызбалар көп еңбек талап ететін сияқты көрінсе де, олар өндірісті жеңілдетіп, шығынды азайтады». Магияшыларды құрметтеуден басқа, Антверпен манершілері жасаған көптеген панельдер немесе триптихтар Мәсіхтің өміріндегі маңызды оқиғаларды, соның ішінде Туу мен айқышқа шегеленуді бейнелейді. Шіркеулер үшін үлкен триптихтік құрбандық алтарьларында шарбақты қанаттардың арт жағында бірнеше кішкентай көріністер болуы мүмкін, бұл «жабық көрініс» береді, ол көбінесе көрсетіледі, қанаттар тек жексенбі немесе мейрам күндері (немесе сакрарианға шағын төлем жасаған келушілер үшін) ашылады.

Суреттер мен миниатюралар

Антверпен стиліне тән, жоғары сапалы бірнеше суреттер, бәлкім картиналардың көшірмелері, Францияда, шамамен Турс аймағындағы "1520 жылдар шеберханасы" деп аталатын орында жасалған сағат кітаптарының нұрлы қолжазбаларындағы миниатюралардың негізі ретінде пайдаланылғаны анықталды. Сонымен қатар, Гент-Брюгге стилінің француз қолжазбаларына тигізген әсері аз болды.