Халықаралық құқықта мемлекеттің жауапкершілігі және зиян келтіруге байланысты жауапкершілік

Кіріспе

Үкіметтің халықаралық құқықтағы жауапкершілігі
Үкіметтің делдалдық жауапкершілігі

Мемлекеттік жауапкершілік заңдары – мемлекеттің халықаралық міндеттемелерді бұзуы үшін қашан және қалай жауапты болатынын регламенттейтін қағидалар. Мемлекеттік жауапкершілік ережелері нақты міндеттемелерді белгілеудің орнына, жалпы алғанда, міндеттеме бұзылған кезде және осы бұзушылықтың құқықтық салдарларын анықтайды. Осылайша, олар – жауапкершілік және «бірінші» немесе халықаралық құқықтың мазмұнды ережелерін бұзу үшін қолданылатын шаралар туралы негізгі мәселелерді қарастыратын «екінші» қағидалар, мысалы, қарулы күш қолдану мәселесінде. Осының жалпылығына байланысты, ережелерді негізгі міндеттеме ережелеріне тәуелсіз зерттеуге болады. Олар (1) халықаралық құқыққа қарсы әрекеттердің шарттарын, (2) лауазымды тұлғалардың, жеке тұлғалардың және басқа да ұйымдардың әрекеттерін мемлекетке жатқызуға болатын жағдайларды, (3) жауапкершілікке қатысты жалпы қорғау шараларын және (4) жауапкершіліктің салдарларын белгілейді. Мемлекеттік жауапкершілік заңдарының теориясы бұрын толыққанды дамымаған еді. Бірақ 2001 жылдың тамызында Халықаралық құқық комиссиясы (ХҚК) «Халықаралық құқық бұзушылықтар үшін мемлекеттердің жауапкершілігі туралы баптар жобасын» («Баптар жобасы») қабылдағаннан кейін жағдай өзгерді. Баптар жобасы – кодификация мен прогрессивті дамудың үйлесімі. Олар Халықаралық сотта маңызды дәлел ретінде келтірілген және «соттар мен мамандар оларды мемлекеттік жауапкершіліктің дәстүрлі халықаралық құқығының толық немесе басым бөлігінің нақты кодификациясы деп санайды». Бұл баптар жалпы сипатта болғанымен, барлық жағдайларға қолданылмайды. Тарифтер мен сауда туралы жалпы келісім және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция сияқты арнайы келісімдер өздерінің жауапкершілік ережелерін белгілеген.

Тарих

Дәстүрлі түрде "мемлекеттік жауапкершілік" термині тек шетелдік азаматтарға келтірілген зиян үшін жауапкершілікке қатысты қолданылып келді. Ол "екіншілік" мәселелерді, мысалы, жауапкершіліктің белгіленуі мен өтеу шараларын ғана емес, сонымен қатар мемлекеттердің негізгі құқықтары мен міндеттерін, мысалы, халықаралық деңгейдегі қабылданған емдеу стандартын және дипломатиялық қорғау құқығын да қамтыды. Ұлттар Лигасы мен жекелеген ұйымдардың "мемлекеттік жауапкершілік" ережелерін кодификациялау бойынша жасаған алғашқы тырабыстары шетелдік азаматтарға келтірілген зиян үшін жауапкершілікке дәстүрлі назар аударуын көрсетті. Гаагадағы 1930 жылғы Кодификациялау конференциясында Лига шетелдік азаматтар мен олардың мүлкіне қатысты мазмұнды ережелерге емес, жатқызу сияқты "екіншілік" мәселелерге ғана келісімге қол жеткізе алды. Мемлекеттік жауапкершілік ережелерін кодификациялау және дамыту жөніндегі жұмыстар Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық тарихы бойына жалғасты. Халықаралық құқық комиссиясы мақалалар жобасының толық мәтіні мен түсіндірмелері бойынша келісімге келу үшін шамамен 45 жыл, отыздан астам есеп және бес арнайы баяндамашының көп жұмысын атқарды. Сонымен қатар, шетелдік азаматтарды ұстап алу, оларға физикалық зорлық көрсету және олардың әділ сотқа қатысу құқығы сияқты мәселелерге қатысты мемлекеттік жауапкершіліктің дәстүрлі халықаралық құқығы, халықаралық адам құқықтары заңнамасының дамуымен, ол заңнама шетелдік азаматтар мен мемлекет азаматтарына қарамастан барлық жеке тұлғаларға қолданылады, бұрынғыдан гөрі маңыздылығын жоғалтты. Мемлекеттік жауапкершілік ережелері қабылдаған жалпы құқықтық жауапкершілік жүйесінің түсінігі азаматтық құқық жүйесінің бастамасы болып табылады және бұл түсінік ортақ құқық дәстүріне жат.

Кодификациялау

Мемлекеттік жауапкершілік тақырыбы 1949 жылы Халықаралық құқық комиссиясының (ХҚК) назарына уақытша таңдалған алғашқы 14 саланың бірі болды. ХҚК 1953 жылы кодтауға арналған тақырыптар тізіміне енгізгенде, «мемлекеттік жауапкершілік» халықаралық міндеттемелерді бұзуды қамтитын мемлекеттік жауапкершілікке қатысты көзқарастың күшеюіне байланысты «шет елдіктерге қатысты» жеке тақырыптан ерекшеленді. 1955 жылы тағайындалған ХҚК-нің мемлекеттік жауапкершілік жөніндегі бірінші арнайы баяндамашысы, Куба азаматы Ф.В. Гарсия Амадор: «Осы тақырыптан да артық шатасу мен белгісіздікке толысын табу қиын» деп атап өтті. Гарсия Амадор шет елдіктерге келтірілген зиян үшін жауапкершілікке қатысты дәстүрлі бағытқа оралуға тырысты, бірақ оның жұмысы 1961 жылы оның комиссия мүшелігі аяқталғанда ХҚК тарапынан тоқтатылды. Оның орнын италиялық Роберто Аго басты, ол ХҚК жұмысын негізгі және қосымша ережелерді ажырату тұрғысынан қайта қарастырды және болашақта Баптар жобасы болып қалатын ұйымдық құрылымның негізін қалады. Аго жоғары деңгейдегі абстракциямен сипатталатын жалпы ережелерге назар аударғандықтан, ХҚК жұмыс істей алатын және сол кездегі даулы мәселелерден қашылатын саяси тұрақты орта жасады. 1969 жылдан 1980 жылы Халықаралық сотқа (ХС) сайланғанға дейін Аго мемлекеттік жауапкершіліктің пайда болуына қатысты Баптар жобасының 1-бөлігін аяқтады. Оның өкілеттігі кезінде қабылданған 35 баптың көп бөлігі түпкілікті жобада көрініс тапты. Баптардың қалған бөлігі бойынша жұмыс 1980-жылдар мен 1990-жылдардың басында баяу жүргізілді. 1986 жылға дейін арнайы баяндамашы болған Нидерланд азаматы Виллем Рифаген, белгілі бір негізгі ережелер олардың бұзылуының салдарына қатысты талаптарды нақтылайтынын атап өтті – бұл идея Баптар арқылы lex specialis қағидасын мойындау арқылы жеткізілді. 1988 жылдан бастап арнайы баяндамашы болған Гаэтано Аранжио Руис халықаралық міндеттемелерді бұзудың салдарына қатысты түсінік беруге көмектесті. Келесі сегіз жыл ішінде ХҚК 2- және 3-бөлімдерді бірінші рет қарап шықты. 1995 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Комиссияны мемлекеттік жауапкершілік туралы баптар және басқа да ұзақ мерзімді жобалар бойынша ілгерілеуге шақыратын резолюция қабылдады. 1996 жылы арнайы баяндамашы болып тағайындалған Австралия азаматы Джеймс Кроуфорд бұл міндетке прагматикалық тұрғыдан келді. ХҚК Баптар жобасының екінші оқылуы арқылы жылдам ілгеріледі, келісімге келгенін қабылдады және қалғанын жоққа шығарды, олардың ең маңыздысы – мемлекеттік қылмыстарға қатысты 19-бап және дауларды реттеу бөлімі болды.

The topic of state responsibility was one of the first 14 areas provisionally selected for the ILC's attention in 1949. When the ILC listed the topic for codification in 1953, "state responsibility" was distinguished from a separate topic on the "treatment of aliens", reflecting the growing view that state responsibility encompasses the breach of an international obligation. The ILC's first special rapporteur on state responsibility, F. V. García Amador of Cuba, appointed in 1955 noted, "It would be difficult to find a topic beset with greater confusion and uncertainty." García Amador attempted to return to the traditional focus on responsibility for injury to aliens but his work was essentially abandoned by the ILC when his membership ended in 1961. His successor, Roberto Ago of Italy, reconceptualised the ILC's work in terms of the distinction between primary and secondary rules, and also established the basic organisational structure of what would become the Draft Articles. By focusing on general rules, stated at a high level of abstraction, Ago created a politically safe space within which the ILC could work and largely avoid the contentious debates of the day. From 1969 until his election to the ICJ in 1980, Ago completed work on part 1 of the draft articles, addressing the origin of state responsibility. Most of the thirty five articles adopted during his tenure are reflected in the final draft. Work on the remainder of the articles proceeded slowly throughout the 1980s and early 1990s. Willem Riphagen of the Netherlands, who served as special rapporteur to 1986, stressed that particular primary rules may specify the consequences of their breach an idea conveyed by the articles through the recognition of lex specialis. Gaetano Arangio Ruiz, special rapporteur from 1988, helped clarify the consequences of breaches of international obligations. Over the next eight years, the ILC completed its first reading of parts 2 and 3. In 1995, the United Nations General Assembly adopted a resolution in effect pressing the Commission to make progress on the state responsibility articles and other long pending projects. James Crawford of Australia, appointed as special rapporteur in 1996, approached the task pragmatically. The ILC moved rapidly through a second reading of the draft articles, adopting what it could agree on and jettisoning the rest, most notable of which was Article 19 on state crimes and the section on dispute settlement.

Мақалалар жобалары

2001 жылдың тамызында Халықаралық құқық комиссиясы (ILC) мақалалар жобасының түпкілікті мәтінін қабылдады, бұл Комиссияның ең ұзаққа созылған және ең көп дау тудырған зерттеулерінің бірін аяқтады. 2001 жылдың 12 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы 56/83 қарар қабылдады, онда «бұл баптар болашақта оларды қабылдау немесе басқа да тиісті шаралар қабылдау мәселесіне ешқандай қарамастан, Үкіметтердің назарына ұсынылды» делінген. Кроуфорд ережелердің «қатаң түрде жалпылама сипатта» екенін, олардың барлық халықаралық міндеттемелерді қамтитынын атап өтті.

Атауы

Кез келген іс-әрекет үшін мемлекет жауапты деп танылмас бұрын, зиян мен мемлекеттік акті немесе мемлекеттік міндеттемелерді бұзған деп есептелетін мемлекеттік әрекеттің арасында себеп-салдар байланысы бар екенін дәлелдеу қажет. Бұл қазіргі заманғы маңызды мәселе болып табылады, өйткені Әл-Қаида, көпұлттық корпорациялар және үкіметтік емес ұйымдар сияқты мемлекеттік емес субъектілер халықаралық рөлдерді көбірек атқарады, ал үкіметтер кейбір дәстүрлі функцияларды жекешелендіреді. Мемлекет өзінің лауазымды адамдары мен органдарының барлық іс-әрекеттеріне, тіпті егер орган немесе лауазымды адам формальды түрде тәуелсіз болса да, тіпті егер орган немесе лауазымды адам өкілеттігінен тыс әрекет етсе де, жауапты болады. Мемлекеттік органдар болып саналмаған тұлғалар немесе ұйымдар, егер олар мемлекеттік биліктің элементтерін жүзеге асыруға басқаша өкілетті болса және нақты жағдайда осы құзырмен әрекет етсе, жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Мемлекеттік қызмет атқармайтын тұлғалар немесе ұйымдар, егер олар іс жүзінде мемлекеттің басшылығымен немесе бақылауымен әрекет еткен болса, сондай-ақ жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Әдеттегі мемлекеттік билік пен бақылаудың бұзылуы болған жағдайларда, мысалы, «сәтсіз мемлекеттерде», «үкімет» ретінде әрекет ететіндердің іс-әрекеттері мемлекеттің іс-әрекеттері болып есептеледі. Жаңа мемлекет құрып немесе қолданыстағы мемлекеттің жаңа үкіметі болған «қозғалыстардың» іс-әрекеттері де мемлекетке жатқызылуы мүмкін. Бұл сондай-ақ жеке тұлғалардың мінез-құлқын мемлекет өзінің мінез-құлқы ретінде мойындайтын және қабылдайтын жағдайларда да орын алады. Көрінетін нақтылығына қарамастан, кейбір ережелерде белгіленген стандарттар маңызды түсініксіздіктерге ие және оларды қолдану жиі маңызды фактілерді анықтау мен бағалауды қажет етеді. Жеке тұлғалардың іс-әрекеттеріне қатысты мемлекеттік жауапкершілік көбінесе біріншілік ережелерден туындайды. Мысалы, қоршаған ортаны қорғау және адам құқықтары туралы келісімдер мемлекеттерден жеке тұлғалардың құқық бұзушылықтарын болдырмауды талап етеді.

Қорғау

Егер мемлекеттік жауапкершілікті орнатудың жалпы элементтері дәлелденсе, жауап беретін мемлекетке қолданылуы мүмкін қорғаныс шаралары бар ма деген сұрақ туындайды. Оларға форс-мажор (23-бап), қиындық (24-бап), қажеттілік (25-бап), қарсы шаралар (49-52-баптар), өзін-өзі қорғау (21-бап) және келісім (20-бап) жатады.

Бұзудың салдары

Халықаралық міндеттемелерді бұзу екі түрлі құқықтық салдарға әкеледі. Біріншіден, ол бұзушы мемлекетке жаңа міндеттерді жүктейді, атап айтқанда, тоқтату және қайталамау міндеттері (30-бап) және толық өтеу төлеу міндеті (31-бап). 33-баптың 1-тармағы осы екіншілік міндеттемелерді басқа мемлекеттерге немесе халықаралық қауымдастыққа тиесілі деп сипаттайды. Бұл баптар сонымен қатар, жинақтау шартында мемлекеттердің жеке тұлғалар немесе халықаралық ұйымдар сияқты мемлекеттік емес субъектілерге де екіншілік міндеттемелерді бере алатындығын жанама түрде мойындайды. Екіншіден, баптар зардап шеккен мемлекеттерге жаңа құқықтар береді, негізінен, жауапкершілікті талап ету құқығы (42 және 48-баптар) және қарсы шаралар қолданудың шектеулі құқығы (49 және 53-баптар). Алайда, бұл құқықтар негізінен мемлекеттерге бағытталған және егер құқық иесі жеке тұлға немесе ұйым болса, мемлекеттік жауапкершілікті іске асыру қалай жүзеге асырылатынын қарастырмайды. Бұл саладағы прогрессивті дамудың басты элементі – 48-бап, ол халықаралық міндеттемелердің кейбір бұзылулары халықаралық қауымдастыққа әсер ететінін, сондықтан мемлекеттер мемлекеттік жауапкершілікті осы қауымдастықтың атынан талап ете алатынын көздейді. Бұл ереже Халықаралық соттың «Барселона тракциясы» ісіндегі атақты ұсынысына сәйкес келеді, онда кейбір міндеттемелер бүкіл халықаралық қауымдастыққа – erga omnes қағидасы бойынша тиесілі екендігі айтылған.

Өтемақы

Егер заңсыз әрекеттер жалғаса берсе, мемлекет оларды тоқтатуға міндетті. Мемлекеттің зиянды өтеуге міндеттіліктері де бар, олар реституция, өтемақы немесе қанағаттандыру түрінде болуы мүмкін. Өтемақы шаралары нақты форумға, мысалы Біріккен Ұлттар Ұйымына, Халықаралық сотқа, Дүниежүзілік сауда ұйымына, Теңіз құқығы жөніндегі халықаралық трибуналға, Халықаралық қылмыстық сотқа, сондай-ақ өтемақының мақсатына байланысты болады.