Кіріспе

Нораванк монастыры (әрм. Noravank) – Арменияның Егегнадзор қаласына жақын, Амағу өзенінің тар шатқалында орналасқан, Ереваннан 122 км қашықтықтағы 13 ғасырлық армян монастыры. Шатқал монастырдың тіке қарсысындағы биік, тік, қызыл кірпіш түсті жартастарымен әйгілі. Монастыр ең әйгілісі екі қабатты Сурб Аствацацин (Құдай анасы) шіркеуімен танымал, оған ғимараттың қабырғасынан шығып тұратын тас баспақыш арқылы екінші қабатқа өтуге болады. Монастыр кейде Амағудағы Нораванк деп аталады, Амағу – шатқалдың үстіндегі кішкентай және қазіргі кезде тасталып кеткен ауылдың аты, оны Горис маңындағы Бгэно Нораванктан ажырату үшін. 13-14 ғасырларда монастырь Сюник епископтарының резиденциясы болды, нәтижесінде Арменияның маңызды діни және кейіннен мәдени орталығына айналды, ол көптеген жергілікті білім ошақтарымен, әсіресе Глазордың танымал университеті мен кітапханасымен тығыз байланысты болды.

Тарих

Нораванк 1105 жылы Сиуник облысының қазіргі Капан қаласына жақын орналасқан Ваханаванк монастырының бұрынғы аббаты, епископ Ованнес құрған. Монастырлық кешенге С. Карапет шіркеуі, күмбезді залы бар С. Григор шағын шіркеуі және С. Аствацацин (Құдай ана) шіркеуі кіреді. Қоршау қабырғаларының ішінде де, сыртында да түрлі азаматтық ғимараттардың және хачкарлардың қираған қалдықтары табылады. Нораванк Орбелян әулетінің резиденциясы болған. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында архитектор Сиран және миниатюра суретшісі, сонымен қатар мүсінші Момик осы жерде жұмыс істеді.

Нораванк кешені

Кешенді қоршап тұрған қамал қабырғалары 17-18 ғасырларда салынған.

Сурб Ащытассын шіркеуі

Ең үлкен құрылысы – Сурб Аствацацин (Құдайдың қасиетті Анасы), қаржыландырушысы ханзада Бюрт Орбелянның құрметіне Бюртлашен (Бюртлдің салған құрылысы) деп те аталады. Ол Сурб Карапет шіркеуінен оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Сурб Аствацацин 1339 жылы аяқталды, талантты мүсінші және миниатюрист Момиктің шедеврі және оның соңғы туындысы болды. Шіркеудің жанында сол жылы орнатылған, қарапайым әрі шағын безендірілген қабір хачкары бар. Соңғы кездес құлаған шатыры қарапайым төбемен жабылған. 1997 жылы барабаны мен конустық шатыры, сақталған фрагменттерге сүйене отырып, қайта жаңартылды. Бірақ, бұл "фантастикалық реконструкция" деп сынға ұшырады. Бірінші қабатта Бюрт пен оның отбасының әсем қабірлері орналасқан. Батыс фасадынан төмен түсетін тар баспалдақтар шіркеуге/ораторияға кіреберіске жетелейді. Кіреберістің үстінде Петір мен Пауылдың екі жағында Мәсіхтің бейнесі салынған. Бюртлашен – Армениядағы христиандықтың алғашқы жылдарындағы мұнара тәрізді жерлеу құрылыстарын еске түсіретін өте көркем ескерткіш. Бұл – естелік шіркеуі. Төртбұрышты бірінші қабаты отбасылық жерлеу мазары болса, жоғарғы қабаты, крест пішіндес жоспарымен, көп бағаналы ротондамен жабылған естелік ғибадатхана болды. Бюртлашен – Нораванктың ең ірі құрылысы. Ғимараттың бастапқы үш қабатты композициясы қабаттардың биіктігінің артуына және ауыр төменгі бөлігінің, бөлінген ортаңғы бөлігімен және жартылай ашық жоғарғы бөлігімен үйлесімді болуына негізделген. Сәйкесінше, төменгі бөлігінде безендіру қарапайым, ал жоғарғы бөлігінде бай. Декоративтік элементтер ретінде бағаналар, кішкентай аркалар, түрлі пішіндердегі айқыштарды құрайтын профильді тіректер, медальондар, терезелер мен есіктердің айналасына өрнектелген жолақтар қолданылған. Батыс порталы ерекше әсемдікпен безендірілген. Оның безендірілуінде жоғары қабатқа апаратын, баспалдақтарында профильді тіректері бар конфигурацияланған баспалдақтар маңызды рөл атқарады. Есіктер кең тікбұрышты жақтаулармен, жоғарғы бөлігінде шығыршықтармен, бағаналармен, филелермен және әр түрлі, көбінесе геометриялық, ұсақ және күрделі өрнектермен қоршалған. Сыртқы жақтау мен аркалық шеңбердің арасында әйелдердің тәжді бастары бар көгершіндер мен сиреналар бейнеленген. Мұндай рельефтер XIV ғасырдағы армян өнерінде және одан бұрын сәулет өнерінде, миниатюраларда және қолданбалы өнер туындыларында, түрлі ыдыстар мен табақтарда кеңінен қолданылған. Кіреберіс бөлігінің барабандары төменгі бөлігінде Баласымен бірге Құдай Анасы мен Архангел Гавриил және Михаилдың бейнесі, ал жоғарғы бөлігінде Мәсіхтің жартылай ұзындығы мен елшілер Петір мен Пауылдың суреттерімен безендірілген. Нораванктың киім бөлмесіндегі рельефтерден айырмашылығы, бұл рельефтер тегіс бетке қашалған, бұл оларға көбірек дербестік береді. Фигуралар формасының пластикалық болуымен, модельдеудің жұмсақтығымен және киімнің кейбір бөлшектерінің ерекшеленуімен ерекшеленеді. Бюртлашеннің негізін қалаушылар тобы оның батыс бөлігіндегі үш бағанда бейнеленген. Суретте таққа отырған Баласымен бірге Құдай Анасы, бай киім киген екі ер адам, олардың біреуі ғибадатхананың моделін ұстап тұрған бейнесі бар.

Сурб-Карапет шіркеуі

Екінші шіркеу – Сурб Карапет, 1216–1227 жылдары салынған, жер сілкінісі кезінде қираған алғашқы Сурб Карапеттің қираған орындарының солтүстігінде орналасқан. Шіркеу Липарит Орбелян князінің жарлығымен салынған. 1340 жылы жер сілкінісі шіркеудің күмбезіне зақым келтірді, ол 1361 жылы сәулетші Сираньес қайта жаңартып берді. 1931 жылы күмбез тағы бір жер сілкінісі кезінде зақымдалды. 1949 жылы шіркеудің шатыры мен қабырғалары жөнделді. 1998 жылы армян-канадтық отбасының көмегімен шатыр мен барабаны қайтадан салынды. Батыс жақтағы кіреберісте 1261 жылы салынған, көркем хачкарлармен әшекейленген және еденінде жазулы қабір тастары бар әсерлі гавит орналасқан. Сыртқы жағындағы әйгілі ою-өрнектерге назар аударыңыз. Шіркеуде князь Смбат Орбелянның мазары орналасқан. Гавит, бәлкім, төрт бағаналы болған. 1321 жылы жер сілкінісінен зақымданған ғимарат жаңа шатырмен жабылған, ол көлденең бөліктері бар үлкен тас шатыр сияқты, хазарашен типіндегі шаруа үйінің ағаш шатырын еліктеген. Бұл құрылысты басқа армян ескерткіштерінен ерекшелендірді. Төбесінде төрт қатардағы тіреулер бар, олар стелактитті күмбезді құрайды, ал жоғарғы жағында төртбұрышты жарық тесігі бар. Жартылай бағаналардың үстіндегі кең, шығыңқы шеңбер, хачкарлармен безендірілген терең ойыстар және әшекейсіз, төменгі шатыр тәрізді төбе жарығы аз интерьерге көңілсіз көрініс береді. Сыртқы безендіру негізінен ғимараттың кіреберісі орналасқан батыс қасбетіне шоғырланған. Екі қатарда үшбұрыштар мен жазулармен безендірілген есіктің жартылай дөңгелек тимпаны әшекеймен және кілемге отырған, екі қасиетті адамның қасында тұрған Қасиетті Мариямның бейнесімен толтырылған. Орнаментте жапырақтар мен гүлдермен өрілген үлкен әріптер де бар. Қасиетті Мариям баласымен шығысша отырған. Кілемнің өрнегі төменгі жағында салбыраған мақтаны бар. XIII-XIV ғасырлардағы Сюник шіркеулерінде Қасиетті Мариямға табыну кеңінен таралған. Ол рельефте бейнеленген, ал көптеген шіркеулер оған арналған. Есіктің үстіндегі екі терезелі тік тимпан үлкен бадам тәрізді көздерімен, оң қолымен айқышқа ілінген крестті жарылқап, сол қолымен Жақияның басын ұстап тұрған, үлкен бас және сақалды Құдай Әкенің ерекше рельефті бейнесімен безендірілген, оның үстінде көгершін – Киелі Рух бар. Тимпанның оң жақ бұрышында серафим көгершіні орналасқан; оның және Әкенің бейнесі арасындағы бос орын жазумен толтырылған.

Сурб Григор шіркеуі

Сурб (Қасиетті) Григордың қосалқы шіркеуі 1275 жылы архитектор Сираньс Сурб Карапет шіркеуінің солтүстік қабырғасына қосты. Шіркеуде Орбелиан отбасының тағы да бірнеше қабірлері орналасқан, оның ішінде 1300 жылмен белгіленген, арыстан/адам бейнесі салынған әсем кескінделген қабір тасы бар, ол князь Тарсаич Орбелианның ұлы Эликумның қабірін жабады. Бұл қарапайым құрылыс тіктөртбұрышты жоспармен салынған, жартылай дөңгелек алтарь және қабырға аркасындағы күмбезді төбесі бар. Кіреберіс аркалы қақпақпен безендірілген және бағаналармен әшекейленген, ал алтарь апсиді хачкарлармен және көгершіндердің бейнесімен қапталданған.

Хачкарлар

Кешенде бірнеше сақталған хачкарлар бар. Олардың ең күрделісі – Момиктің 1308 жылғы хачкары. Оның өзгешелігі – ою-өрнек фон аясындағы үлкен айқыш пен қалқан пішіндес розетка, сондай-ақ тік бойымен орналасқан сегіз қырлы жұлдыздар. Хачкардың жоғарғы бөлігінде гүлдер, жемістер және жүзім жапырақтарымен безенілген фондық өрнектер перголаны еске түсіретін бес жапырақты аркалармен шеңберленген Дизис сахнасы бейнеленген.

Табиғат

Бұл аймақ Гнишек негізгі көбелек аймағы мен Нораванк маңызды құс аймағының бір бөлігі болып табылады. Мұнда әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер кездеседі, мысалы, Безоар ешкісі, Сақалды құс, Александор көбелегі және басқалары. 9 ғасырдан бұрын тарихшы Степанос Орбелианның айтуынша, монастырь орнында Әулие Покасқа арналған шіркеу тұрған. 800-900 жылдары шіркеу салынды: дереккөздер оны Әулие Карапет шіркеуі немесе Свад Хорадзор шіркеуі деп атайды. Кейіннен 1221 жылы атауы Нораванк (nor = жаңа, vank = монастырь) болып өзгертілді. 989 жылы Иоанн хатшы Степаносқа арналған Ізгі хабардың көшірмесін жасады. Бұл - Ечмиадзиннің Евангелиі деп аталады, онда әрмендік миниатюра өнерінің ең көне және танымал үлгілері болып табылатын ертеректе жасалған шағын беттер бар. 1105 жылы тарихшы Степанос Орбелианның айтуынша, Вахаванк монастырының иесі епископ Хованнес Нораванкке көшіп келіп, монастырдың алғашқы монахтар ядросын құруға көмектеседі. Оның інісі ханзада Хамтум монастырға келіп, оны дамытуға көмектеседі. Монастырь бай болады: оған Анапат пен Грасеканың екі қамалы мен он екі шаруашылық ие болады. 1154 жылы епископ Хованнес қайтыс болып, монастырь ішінде жерленді. Тарихшы Степанос Орбелианның айтуынша, бұл епископ шіркеу мен оған жалғасқан ғимараттарды салған; бүгінгі күні бұл кешеннің іздері жоқ. 1168 жылы Сиуник епискобы Григорий қайтыс болып, монастырь ішінде жерленді. 1170 жылы епископ Григорийдің ұлы епископ Степанос Нораванкке қоныстанды, оны епископтық орындық ретінде таңдады. Ол монғол сұлтан Елкдуздан Агарақ аңғары мен Анапат бекінісін монастырға садақа ретінде, сонымен бірге шіркеу мүлкіне салынатын салықтан босатуды алды. 1201 жыл. Бұл күн Әулие Карапет шіркеуінің оңтүстік кіреберісіндегі хачкарда кездеседі. 1216 жылы епископ Степанос қайтыс болып, монастырь ішінде жерленді. Ата Саргис, оның мұрагері, монастырьдың мүлкін Татевпен бөліседі. 1216-1221 жылдары ханзада Липарит Орбелиан мен епископ Саргис монастырда шіркеу салады: дереккөздер оны Әулие Степанос Нораванк (протомартир) шіркеуі деп атайды. 1221 жылы архиепископ Степаностың немересі епископ Саргис Әулие Карапет шіркеуін отбасының жерлеу шіркеуі ретінде салады. Тарихшы Степанос Орбелианның айтуынша, шіркеу Липарит Орбелианның еркімен салынған, ол династияның негізін қалаушы еді. Жұмыс жеті жылға созылып, 1228 жылы аяқталды. Гавиттің батыс қабырғасындағы хачкар Назар мен Назлуға арналған. 1222 жылы Гавиттің оңтүстік қабырғасындағы хачкарға ерте қайтыс болған Васакқа арналған ескерткіш жазылған. 1223 жылы Әулие Степанос шіркеуі киеліленді және ханзада Бупак бұл оқиғаның құрметіне Агберис ауылын монастырға сыйға тартты. 1223-1261 жылдары монастырда гавит салынды. XIII ғасыр. Хатун, Халхашахтың қызы, монастырға 300 күміс және жеміс бағын сыйлайды. 1232 жылы бір Горг монастырға түрлі сыйлықтар береді. 1240 жыл. Бұл күн гавит ішіндегі хачкарда жазылған. 1256 жылы Шатлуи есімді адам монастырға бау-бақша сыйлайды. 1260 жылы Сиуник епископы Тер Степан қайтыс болып, гавит монастырында жерленді. 1261 жылы ханзада Смбат Орбелиан, әсіресе епископ Саргис пен архитектор Сирань көмегімен, гавит монастырларын қалпына келтіреді. Гавит қабырғаларында 1232 және 1256 жылдардағы екі жазу бар: бұл сайтта бұрын басқа ғимарат болғандығын және оның тастары гавит үшін қолданылғандығын көрсетеді. Сол жылы ханзада Смбат ағасы ханзада Бертелдің жаны үшін монастырға түрлі заттарды сыйлайды. Гавиттің қашары жанында Липариттің немересі Еликумның ұлы Бертелдің есіне тағы бір қашары тұрғызылған. Тағы бір хачкар "бастылардың билеушісі" Смбаттың ұлы Бөртелді еске алады. 1270-1290 жылдары бұл күн қазір ішінара құлаған асханадағы хачкардың күні. 1271 жылы Нораванк жазуында "ховатун" атауы белгісіз мақсаттағы ғимарат ретінде айтылған. 1273 жылға дейін бір жазуда "бастылардың әміршісі" Смбат монастырға жер мен бау-бақшаларды сыйға тартқаны айтылған. 1273 жылы патша Смбат қайтыс болады: ол ханзада Тарсхаудың ағасы болды және монастырда жерленді. 1273-1290 жылдары епископ Саргис монастырға жақын жерде хоспис салып, оған түрлі заттарды сыйға тартты: түскен ақша қажыларды тамақ пен сумен қамтамасыз етуге жұмсалды. 1275 жылы Тарасай ханзадасы ағасы Смбатқа арналған қабір шатырын салады. 1277 жылы Сиуник патшасы Сенкеримнің ұлы Махеван ханзаданың қабірінде хачкар орнатылады. 1285 жылы Кукор ағасы Палка мен анасы Аспидің қабірлеріне хачкар орнатады. 1287 жылы Степанос Орбелиан Сюнк митрополиті болды. Ол ортағасырлық Арменияның мәдениет пен саясаттың ең беделді адамдарының бірі. Ол көптеген поэзиялық шығармалары мен тарихқа арналған очерктерін қалдырды. Ақыры ол Татев пен Нораванк монастырларын біріктіруге жетеді. XIII ғасырдың екінші жартысында монастырьды аймақпен байланыстыру үшін көпір салынды. 1290 жылы шапельдің шығыс кіреберісінде "бастылардың билеушісі" Тарсхаудың қайтысы туралы жазу көрінеді. 1291 жылы Амира, Джурдждің немересі, 4000 күміспен бау-бақша сатып алып, оны монастырға сыйлайды. 1292 жылы архитектор хатшы Момик Ағуанк патшасы Джаланың қызы және Тарсхаудың әйелі, ханшайым Мина Хатун үшін әдемі Ізгі хабарды көшіріп жазады. Ханшайым Мина Хатун монастырға көптеген заттар сыйлайды. 1298 жылы Сиуник епископы Тер Саргис қайтыс болып, монастырьда жерленді. Сиуник епископы Степанос, "бастылардың билеушісі" Тарсхаудың ұлы, монастырға маңызды сыйлық жасайды. Ханшайым Мина Хатун монастырьда жерленді. 1299 жылы Нораванк монастырында митрополит және тарихшы Степанос Орбелиан өзінің "Сиуник провинциясының тарихы" (Patmut'yun Nahangin Sisakan) атты ұлы еңбегін аяқтайды. 1300 жылы ханзада Еликум Орбелиан қайтыс болып, монастырьда, Әулие Григорий шапелінде жерленді. Ханзаданың, Тарсхаудың ұлының қабірінде адам бейнесі, арыстанның құйрығы мен лапалары бейнеленген: оның соғыстағы батылдығы үшін осы сипаттамалар берілген. Степанос Орбелиан өзінің "Әулие Катогике соборы үшін жоқтау" ("Voghb i dimats surb Katoghikeyin") өлеңін аяқтайды. 1302 жылы архитектор хатшы Момик Степанос Орбелиан үшін Ізгі хабарды жазып, безендіреді. 1303 жылы митрополит Степанос Орбелиан қайтыс болып, монастырьда жерленді. Санджар, Танкаргулдың ұлы, ұлының дүниеге келуіне орай монастырға бау-бақша сыйлайды. 1303-1324 жылдары монастырьдың аббаты Липарит ханзадасының туысы Хованнес Орбел болды. Оның өсиетімен архитектор Момик Арениде Әулие Аствацацин шіркеуін салады. Сондай-ақ оның өсиетімен көптеген кодекстер қолмен жазылады. 1304 жылы Момик митрополит Степанос Орбелианның есіміне хачкар орнатады. 1305 жылы оның қабірінде Сиуник епископы Григорийдің қайтысы туралы жазу бар. 1307 жылы Момик пен Погос "вардпет" Ізгі хабарды жазып, безендіреді. 1308 жылы ханзада Бертелдің анасы Тамта Хатун архитектор Момик жасаған әдемі хачкар орнатады. 1312 жылы ханзада Бертелдің анасы Тамта Хатун патша Смбаттың шапелінде жерленді. Ханзада Доптың туысы Григорий монастырға түрлі бау-бақшаларды сыйлайды. 1318 жылы Бұхта, Бертелдің інісі, патша Смбаттың шапелінде жерленді және оның есіміне хачкар орнатылды. 1320-1322 жылдары дін қызметшісі Саргис, Сиуник архиепископы Степаностың туысы, Нораванк шіркеуін салады. 1321 жылы Әулие Карапет ғимаратының құрылысы, мүмкін, жер сілкінісінен зардап шегеді. 1324 жылы Хованнес Орбел, Сиуник митрополиті, қайтыс болып, монастырьда жерленді. 1324-1331 жылдары Степанос Тарсаич Орбелиан монастырьдың аббаты болады. Гладзор университетінің бас вардепеті Есаи Ншецидің шәкірті, ол Егегис аймағында Зорат шіркеуін салады. 1331-1339 жылдары ханзада Бертел, батыс кіреберістегі жазуда көрсетілгендей, Әулие Аствацацин шіркеуін салады, "Буртелашен" деп аталады, ол әулеттік қабірлерге айналады.

Қосымша көздер

"Арменияның сәулеттік кешендері", О. Халпахчиан, 1980 жылы Мәскеуде "Искусство" баспасында жарық көрді. Брэйди Кислинг және Раффи Коджианның "Арменияны қайта ашу оқулығы", 2005 жылы онлайн және баспа түрінде жарық көрді. Сюник провинциясының тарихы (Патмутюн Нахангин Сисакан), Степан Орбелян, 1297 жыл.