Кіріспе

R v Swain, [1991] 1 S. C. R. 933 – Канада Жоғарғы Сотының қылмыстық қорғаныста психикалық саулығы нашар адамдардың белгілі бір құқықтарына қатысты маңызды конституциялық шешімі. Бұл іс, сотталушының ақыл-есінің дұрыс болмауы туралы дәлелдерді ұсынуға рұқсат беретін жалпы құқық ережесіне және Қылмыстық кодекстің 542(2)-бабына, яғни "ақыл-есі дұрыс емес" деген себеппен кінәлі емес деп танылған адамды белгісіз мерзімге ұстауға мүмкіндік беретін ережеге конституциялық шағым жасауға қатысты. Сот бұл ережелердің екеуі де конституцияға қайшы екенін анықтады. Осының нәтижесінде, Сот конституциялық жаңа жалпы құқық ережесін жасады, ал Парламент психикалық денсаулық мәселелеріне байланысты қылмыстық жауапкершіліктен босатылған адамдармен не істеу керектігі туралы жаңа заңдарды қабылдады. Іс бойынша тараптар: апелляциялық шағым беруші Суэйн, жауапкер – Король, және төмендегі араласушылар: Канаданың Бас прокуроры, Онтарионың вице-губернаторының қарау кеңесі, Канаданың мүгедектер құқығын қорғау кеңесі, Канаданың психикалық денсаулық ассоциациясы және Канаданың қоғамдық өмірге бейімделу қауымдастығы.

Өмірбаян

1983 жылдың қазан айында Оуэн Суэйн әйелі мен балаларына ерекше жағдайда шабуыл жасады деген айыппен тұтқындалып, оған шабуыл жасау және қасақана шабуыл жасау баптары бойынша қылмыстық іс қозғалды. Сотта Суэйннің әйелі күйеуінің "бос кеңістікпен күрескенін" және рухтар туралы сөйлегенін куәландырды. Суэйн болса, оқиға кезінде әйелі мен балаларына шайтандар шабуыл жасап жатқандығына сенеді және оларды қорғауы керек болғанын мәлімдеді. 1983 жылдың 1 қарашасында Суэйн түрмеден психиатриялық орталыққа ауыстырылды, онда оның ерекше мінез-құлқы байқалды. Оған антипсихотикалық дәрілер тағайындалып, жағдайы жылдам жақсарды. Суэйн кепілдікпен босатылып, қоғамға қайта оралды, дәрілерін қабылдауын және психиатрға қаралуын жалғастырды. Суэйн сот шешімі шыққанға дейін күту бөлмесінде болды.

Сот

Суэйннің соты 1985 жылғы 2 мамырда Онтарионың аудандық сотында өтті (кейіннен Онтарионың Жоғары соты деп аталатын соттың құрамына кірді). Сол кезде қолданылған тиісті ортақ құқық ережелерін пайдалана отырып, сот корольдік прокуратураға Суэйннің күдіктелген қылмыстық әрекет жасаған кезде ақыл-есінің сау болмағаны туралы дәлелдерді қорғаушы адвокаттың қарсылығына қарамастан ұсынуға рұқсат берді. Сот отырысының соңында Суэйн ақыл-есі дұрыс еместігіне байланысты кінәсіз деп танылды. Сот шешімімен, сол кездегі Қылмыстық кодекс бойынша, адам провинцияның генерал-губернаторы (яғни провинциялық үкіметтің атқарушы билігі) оны босату туралы шешім қабылдағанға дейін қамауда ұсталуы тиіс болды. Қорғаушы адвокат бұл ереженің Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасына қайшы келетініне негізделген конституциялық заңдылығына күдік келтірді. 1985 жылғы 10 маусымда сот судьясы бұл ереженің конституциялық екенін анықтады және Суэйн генерал-губернатордың қалауынша белгілі болғанға дейін ұсталып тұруын бұйырды.

Кейінгі қамауда ұстау

Суэйн дереу Онтарио апелляциялық сотына шағымданып, апелляциялық шағым қаралып жатқанда босатуға өтініш берді. Апелляциялық судья босату туралы өтінішті қарауды кейінге шекті, бұл ақыл-есі дұрыс емес деп танылған адамдарды ұстау мәселесі бойынша вице-губернаторға кеңес беретін комитетке (Кеңесші тексеру кеңесі) ертерек тыңдау өткізуге мүмкіндік берді. 1985 жылдың 12 маусымында вице-губернатор Суэйнды психикалық денсаулық сақтау орталығында қауіпсіз күтуде ұстау және 30 күн ішінде Кеңесші тексеру кеңесіне есеп беру үшін ордер шығарды. Суэйн мен оның адвокаты бұл шешім туралы хабардар етілмеді, сондай-ақ өз пікірлерін білдіруге мүмкіндік берілмеді. Қайта қарау отырысы 1985 жылдың 26 шілдесінде өтті, оған Суэйн мен оның адвокаты қатысты. 1985 жылдың 6 тамызында Кеңес Кеңесші тексеру кеңесі Суэйнды психикалық денсаулық орталығында қауіпсіз күтуде ұстауды және орталық директорының бақылау және емдеу шарттарымен қоғамға қайта оралуға Суэйнға рұқсат беру құқығын ұсынды. Бұл ұсыныс бастапқыда Суэйнға немесе оның адвокатына жеткізілмеді. Суэйннің адвокаты Кеңесші тексеру кеңесінің ұсынысы жасалған кезде вице-губернатордың алдында жазбаша түсіндіру беруді сұрады, бірақ вице-губернатор шешім қабылдамай тұрып, өтінішті қабылдамады. Вице-губернатор Кеңесші тексеру кеңесі ұсынған шарттармен Суэйнды қамауға алу туралы ордер шығарды. Суэйн мен оның адвокаты Кеңесші тексеру кеңесінің ұсынысымен алғаш рет осы кезде танысты.

Апелляциялық сот

Апелляциялық сотқа шағым 1985 жылдың қыркүйегінің басында тыңдалды. Соттың көпшілігі Суэйннің шағымын қабылдамады.

Босату

1986 жылдың 4 қыркүйегінде вице-губернатор Свенге қатысты ұсталған күйде ұстау ордерін күштен шығарып, Свенді толығымен босатуға бұйрық берді.

Канаданың Жоғарғы Сотының негіздері

Бас судья Лэмер көпшілік пікірін жазып, Суэйннің апелляциясын қанағаттандырды. Гонтиер және Уилсон судьялары көпшіліктің соңғы шешімімен келісетін екі жеке шешім шығарды. L'Heureux Dubé судьясы қарсы пікір білдірді.

Ақысыздық дәлелін келтіретін

Іс кезінде Канаданың жалпы заңына сәйкес, мемлекеттік айыптаушы (Crown) айыпталушының қарсылығына қарамастан, қылмыс жасаған кезде айыпталушының ақыл-есінің дұрыс болмауы туралы дәлелдерді іс барысында ұсынуға құқылы болды. Көпшілік шешім шығарған судьялар негізгі әділет қағидасының адамның дербестігі мен қадір-қасиетіне құрметпен қараған, айыптау және қорғану құқықтарына негізделген қылмыстық сот жүйесін қажет ететінін анықтады. Сондықтан, осы қағида айыпталушының өзін қорғау құқығын бақылауға құқылы екенін талап етеді (егер адам сотқа қатысуға жарамды деп танылса). Көпшілік, ақылсыздық қорғанысы қылмыстық жауапкершіліктен босату болып табылатындықтан және қылмыстық ниетті қалыптастыру қабілетінің болмауына негізделгендіктен, ол қылмыстық айыптамаға қарсы қорғаныс болып табылады және мемлекеттік айыптаушы оған араласуға құқылы емес деп шешті. Көпшілік, мемлекеттік айыптаушы өздігінен ақылсыздық қорғанысын көтерсе, ол айыпталушының ниеттенген қорғанысына қайшы келуі мүмкін екенін, бұл айыпталушыны өзара сәйкес келмейтін қорғаныстарды ұсынуға мәжбүр ететінін анықтады. Мысалы, ақылсыздық қорғанысы алиби қорғанысымен сәйкес келмейтін болуы мүмкін. Бұдан басқа, ол психикалық ауруға байланысты стигмаға байланысты алқабилердің айыпталушыға деген сенімін төмендетуі мүмкін. Көпшілік сондай-ақ айыпталушының өзін қорғау құқығы абсолютті емес екенін де қорытындылады. Мысалы, егер айыпталушы ақылсыздық қорғанысын ұсынбаса да, өзінің психикалық денсаулығын дауға салса, мемлекеттік айыптаушы "толық картинаны" көрсетуге құқылы. Көпшілік, қылмыс жасаған кезде ақыл-есі дұрыс емес адамды сол қылмыс үшін айыптамау қажеттігі туралы негізгі әділет қағидасымен келісті. Алайда, көпшілік бұл жағдай тағы бір негізгі әділет қағидасын бұзуды ақтамайды деп тапты. Жалпы құқық ережесі айыпталушыны бостандығынан айырғандықтан және ол негізгі әділет қағидасын бұзғандықтан, көпшілік жалпы құқық ережесі Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының жетінші тармағын бұзғанын анықтады. Көпшілік хартаның басқа да тармақтарын бұзғаны туралы шешім қабылдау қажеттігін көрмеді. Көпшілік сондай-ақ жалпы құқық ережесі Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының бірінші тармағына сәйкес хартаның негізделген шектеулері үшін Оукс тестісін өтпеді. Нақтырақ айтқанда, мақсат шектеуді ақтаса да (қылмыс жасаған кезде ақыл-есі дұрыс емес адамды айыптаудан аулақ болу, бірақ мәселені көтеруден бас тарту және емдеуді қажет ететін психикалық аурудан зардап шегетін адамдардан қоғамды қорғау), және мақсат пен осы мақсатқа жету құралдары арасында ұтымды байланыс болса да, бұл құрал бұзылған харта құқығына ең аз кедергі келтірмеді. Нәтижесінде көпшілік заңға қайшы келмейтін жаңа жалпы құқық ережесін жасады. Жаңа ереже мемлекеттік айыптаушының ақылсыздық туралы дәлелдерді ұсынуына екі жағдайда ғана рұқсат береді. Бірінші жағдай, іс бойынша шешім шығарушы айыпталушының басқа жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық жасағанын күмәнданбайтын дәлелдермен анықтағанда (өйткені бұл айыпталушының басқа қорғанысына кедергі келтірмейді). Екінші жағдай, егер айыпталушының өзінің қорғанысы оның қылмыстық ниетті қалыптастыру қабілетін дауға салса. Көпшілік сондай-ақ жаңа жалпы құқық ережесі Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының 15-тармағын (теңдік туралы тармақ) бұзбайды деп қорытындылады. Себебі жаңа ереже психикалық аурудан зардап шегетін адамдарды сотта теңсіз қарамайды және оларға жаңа ауыртпалықтар тудырмайды. Өзінің келісетін шешімінде Уилсон судья көпшіліктің ой-пікірлерімен келісіп, жаңа жалпы құқық ережесін қолдады. Өзінің келісетін шешімінде Гонтиер судья көпшіліктің қорытындыларымен және жаңа ережемен келісті, бірақ көпшілік қарастырған кейбір баламалармен келіспеді. L'Heureux Dubé судья өз шешімінде ескі жалпы құқық ережесі хартаның 7-немесе 15-тармағын бұзбайтынын және шын мәнінде негізгі әділет қағидаларын көрсететінін анықтады.

Федерализм

Канада заңдарында федералды және провинциялық үкіметтердің белгілі бір салаларда заң шығару үшін ерекше құқығы бар (Канада федерализміне қараңыз). Қылмыстық кодекс федералды заң болғандықтан, мәселе мынада еді: ақыл-есі дұрыс емес деп танылған және губернатордың орынбасары босатқанға дейін автоматты түрде ұсталып қалатын адамға қатысты талап федералды үкіметтің заң шығару құқығынан тысқары ма, әлде денсаулық сақтау мәселелеріне жататын провинциялық құзыретына кіре ме. Көпшілік пікір бойынша, бұл ереженің маңызы мен мәні – "қоғамды қауіпті тұлғалардан қорғау". Мұндай алдын алу шарасы қылмыстық заңның қолданылуына жататын заңды бөлігі деп есептелді, бұл федералды үкіметтің ерекше құқығы. Көпшілік бұл ереженің адамды емдеуге емес, қадағалауға қатысты екенін және басты назар халықтың мүддесіне аударылғанын атап өтуді маңызды деп санайды. Wilson және Gonthier судьялары бірлескен пікірлерінде көпшіліктің шешімімен келісті. Басқа мәселелерде келіспесе де, L'Heureux Dubé судьясы осы мәселеде көпшілікпен келісті.

Автоматты түрде қамауға алудың конституциялық тұрғыдан болуы

Көпшілік заң ережелері сот судьясына ешқандай дискрециялық өкілеттік бермейтінін анықтады. Оның орнына, ереже судьяны адамның психикалық жағдайы туралы тыңдаусыз, сол адамды қамауға алуға міндеттейді. Келесі тыңдаулар бұл фактіні өзгерте алмайды. Қамаулау автоматты түрде жүзеге асырылатындықтан және қолдануға болатын ешқандай стандарттар мен критерийлер болмағандықтан, көпшілік заң жеке тұлғаларды еркіндіктен айырып отырғанын және Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының тоғызыншы бөлімін бұзғанын тапты. Сондай-ақ, көпшілік заң Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының бірінші бөліміндегі Оукс тестісіне сай келмейтінін анықтады, яғни хартаны негізді түрде шектеуге қатысты талаптар орындалмады. Атап айтқанда, барлық тараптар мақсаттың маңызды екендігіне (психикалық денсаулығына байланысты қауіпті болуы мүмкін адамдарды қамауға алу) және мақсат пен құралдар арасындағы байланыстың логикалық екендігіне келіссе де, бұл шектеулер ең төменгі деңгейде болмады. Көпшілік вице-губернатордың өз шешімін жариялауға міндетті ең аз мерзімнің белгіленбегенін атап өтті. Шындығында, заң вице-губернатордан ешқашан бұйрық беруді талап етпейді. Көпшілік пікірінше, ең төменгі деңгейдегі араласу адамның психикалық жағдайын анықтау үшін қажетті уақыттан артық ұстамауды қамтиды. Өзінің келісетін шешімінде судья Уилсон көпшіліктің қорытындысымен келісті, бірақ көпшіліктің заңмен берілген дискрециялық өкілеттіктер хартаға сәйкес жүзеге асырылатын болады деген пікірімен келіспеді. Судья Гонтиер де өз келісетін шешімінде көпшіліктің пікірін қолдады. Ал судья L'Heureux Dubé өзінің келіспейтін шешімінде заңнамалық жүйенің конституциялық екенін мәлімдеді.

Тарату

Көпшіліктің қорытындылары нәтижесінде, Суэйннің ақыл-сақасы бұзылғандықтан кінәсіз деп танылуы күштен шығарылды. Әдетте, жаңа сот отырысы тағайындалуы керек еді, бірақ осы істің ерекше жағдайлары мұны қажет етпеді: Суэйн ақталған (ақыл-сақасы бұзылуына байланысты) және толығымен босатылған болатын. Жаңа сот отырысы Суэйн үшін әділетсіз болар еді, бірақ толық ақтау туралы шешім қабылдау да тиімсіз болар еді. Сондықтан, сот іс жүргізуді тоқтата тұруға қаулы шығарды. Соттың негіздемелері заңнамалық жүйенің конституцияға қайшы екенін, демек күші жоқ екенін көрсетсе де, көпшілік Парламентке жаңа заңнамалық жүйені жасау үшін алты айлық кезеңді белгіледі. Сот бұл мерзімді 1992 жылдың 5 ақпанына дейін ұзартты.

Салдары

Заңнамалық жүйенің күшін жойғаннан кейін Парламент 1992 жылы жаңа заңнамалық жүйені құрды. Есінен жаңылу қорғанысы психикалық бұзылыс салдарынан қылмыстық жауапкершіліктен босатылумен алмастырылды. Егер адам "қылмыстық жауапкершіліктен босатылса", сот оны автоматты түрде ұстауға міндетті емес. Оның орнына сот өз қаулысын шығара алады немесе осы адамды тәуелсіз сараптамалық комиссияға жібере алады. Мүмкін болатын қаулылар: ауруханада ұстау, шартты түрде босату немесе толық босату. Жаңа заңнама қоғамдық қауіпсіздікті, айыпталушының психикалық жағдайын және қоғамға қайта бейімделу мақсатын ескере отырып, ең кем шектеуші немесе ауыртпалықты қаулыны қабылдауды талап етеді. Осы шешімдердегі әкімшінің рөлі жойылды, ал оның шешім қабылдау функциялары сараптамалық комиссияларға берілді.