Кіріспе

Тета критерийі (сондай-ақ θ критерийі деп аталады) – x bar теориясының шектеуі, ол алғаш рет үкімет және байланыс теориясы қағидалары жүйесінде theta теориясы (θ теориясы) деп аталатын ереже ретінде ұсынылған. Тета теориясы тета рөлдерінің (ә.і.с. тақырыптық рөлдер) таралуымен және берілуімен айналысқандықтан, тета критерийі аргументтер мен тета рөлдерінің (θ рөлдері) арасындағы нақты сәйкестікті логикалық формада (LF) сипаттайды: x bar теориясына шектеу ретінде, критерий дұрыс құрылмаған сөйлемдерді анықтауға бағытталған. Осылайша, егер сөйлемдегі аргументтердің саны немесе санаттары кез келген сөйлемде тета рөлін берушінің талаптарына сай келмесе, онда ол сөйлем грамматикалық емес деп есептеледі. Басқаша айтқанда, тета критерийі сөйлемдерді грамматикалық және грамматикалық емес санаттарға c таңдауы және s таңдауы негізінде бөледі.

Қозғалысқа әсері

Трейс тета рөлін жеткізгендіктен, беттік құрылымда тета рөлін тағайындаушылар мен қабылдаушылар арасындағы жергілікті емес қатынастарға алып келетін қозғалыстар тета критерийін бұзбайды. Бұл DP көтерілуі, бас қозғалысы, сұрақ сөзінің қозғалысы сияқты құрмаларды жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, егер сөз тіркесі D-құрылымында тета позициясын (толықтыру немесе таңдалған бағынышты) иеленсе, ол енді басқа тета позициясына жылжуға құқығы жоқ, әйтпесе екі тета рөлін қабылдап алады.

Туған нысан

Туыс заттар – бұл олардың тума етістіктерінің, әдетте, өтпелі емес, номинативтік толықтырмалары. Мысалы, (8) Джон қорқынышты өліммен көз жұмды. Мұндай құрылым тета критерийіне қатысты мәселе тудырады, себебі әдетте етістік тек бір тета рөлін – тақырыпты тағайындайды, ал оны DP, «Джон» алған. Осылайша, бұл сөйлем дұрыс емес деп болжануы керек. Бұл құбылысты түсіндірудің бір жолы – «өлу» сияқты етістікті қайта жіктеу, осылайша ол тета рөлдерін тағайындау тәсілін өзгерту. Осы мақсатта (8) мысалын келесідей түсіндіруге болады: (9) Джон қорқынышты өліммен кездесті. Немесе Джон қорқынышты өлімге ұшырады. Егер «die» етістігі «meet» операциялық етістігіне ұқсас болса, туыс заттарға тета рөлін тағайындауға болады – бұл рөл етістік түбірінің номинативтік түрімен ғана шектеледі. Басқаша айтқанда, «die» енді екі тета рөлін тағайындайтын, әлеуетті өтпелі етістік ретінде жіктеледі: «Джонға» агенттік рөл, ал «қорқынышты өлімге» – тақырыптық рөл. Алайда, мұндай мүмкіндік жоққа шығарылады, өйткені туыс зат конструкцияларын пассивтендіруге болмайды: (10) а. Қорқынышты өліммен Джон кездесті. b. *Қорқынышты өлім Джоннан көрінді. Туыс заттарды ықтимал өтпелі етістіктермен бірдей қарастыра алмаймыз, сондықтан , туыс заттар аргументтер емес, қосымшалар болып табылады, олардың мағынасы мен құрылымы (12b) мысалындағы тәсілдік үстеулерге ұқсас. Тета рөлі<ТАҚЫРЫП>(11a)Джон қорқынышты өліммен көз жұмды.(11b)Джон қорқынышты өлімге ұшырады. Мұндай талдау тета критерийін қанағаттандыратын аргументтер тобына туыс заттарды қайтарады, себебі қосымшалар, анықтамасы бойынша, аргументтер ретінде есептелмейді және сондықтан тета критерийімен шектелуі міндетті емес. (11c) суреттегі ағаш қосымша ДП-ның салыстырмалы орнын көрсетеді.

Баламалы тәсілдер

Тета критерийінің алтын ғасыры 1980 жылдары болды, сол кезде адамдар оның түрлі тілдер мен құрылымдарға қолданылуын талқылап, одан көптеген басқа теорияларды дамытты. Бірақ, минималистік бағдарлама үкімет және байланыс теориясының негізгі қағидаларын сынға салғаннан кейін, адамдар осы критерийдің дұрыстығына, әсіресе бір аргумент қабылдай алатын тета рөлдерінің санына күдікпен қарастыра бастады. Мысалы, Хорнштейн мен Боекс аргументтің алатын тета рөлдерінің санына ешқандай шектеу жоқ екенін ұсынды. Олардың теориясында, дұрыс аргументтер санын таңдау функциясы кейс теориясының міндеті, ал тета рөлдері – тек тексерілуі тиіс етістіктердегі белгілер.