Кіріспе
Тета критерийі (сондай-ақ θ критерийі деп аталады) – x bar теориясының шектеуі, ол алғаш рет үкімет және байланыс теориясы қағидалары жүйесінде theta теориясы (θ теориясы) деп аталатын ереже ретінде ұсынылған. Тета теориясы тета рөлдерінің (ә.і.с. тақырыптық рөлдер) таралуымен және берілуімен айналысқандықтан, тета критерийі аргументтер мен тета рөлдерінің (θ рөлдері) арасындағы нақты сәйкестікті логикалық формада (LF) сипаттайды: x bar теориясына шектеу ретінде, критерий дұрыс құрылмаған сөйлемдерді анықтауға бағытталған. Осылайша, егер сөйлемдегі аргументтердің саны немесе санаттары кез келген сөйлемде тета рөлін берушінің талаптарына сай келмесе, онда ол сөйлем грамматикалық емес деп есептеледі. Басқаша айтқанда, тета критерийі сөйлемдерді грамматикалық және грамматикалық емес санаттарға c таңдауы және s таңдауы негізінде бөледі.
Being a constraint on x bar theory, the criterion aims to parse out ill formed sentences. Thus, if the number or categories of arguments in a sentence does not meet the theta role assigner's requirement in any given sentence, that sentence will be deemed ungrammatical. In other words, theta criterion sorts sentences into grammatical and ungrammatical bins based on c selection and s selection.
Қозғалысқа әсері
Трейс тета рөлін жеткізгендіктен, беттік құрылымда тета рөлін тағайындаушылар мен қабылдаушылар арасындағы жергілікті емес қатынастарға алып келетін қозғалыстар тета критерийін бұзбайды. Бұл DP көтерілуі, бас қозғалысы, сұрақ сөзінің қозғалысы сияқты құрмаларды жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, егер сөз тіркесі D-құрылымында тета позициясын (толықтыру немесе таңдалған бағынышты) иеленсе, ол енді басқа тета позициясына жылжуға құқығы жоқ, әйтпесе екі тета рөлін қабылдап алады.
Туған нысан
Туыс заттар – бұл олардың тума етістіктерінің, әдетте, өтпелі емес, номинативтік толықтырмалары. Мысалы, (8) Джон қорқынышты өліммен көз жұмды. Мұндай құрылым тета критерийіне қатысты мәселе тудырады, себебі әдетте етістік тек бір тета рөлін – тақырыпты тағайындайды, ал оны DP, «Джон» алған. Осылайша, бұл сөйлем дұрыс емес деп болжануы керек. Бұл құбылысты түсіндірудің бір жолы – «өлу» сияқты етістікті қайта жіктеу, осылайша ол тета рөлдерін тағайындау тәсілін өзгерту. Осы мақсатта (8) мысалын келесідей түсіндіруге болады: (9) Джон қорқынышты өліммен кездесті. Немесе Джон қорқынышты өлімге ұшырады. Егер «die» етістігі «meet» операциялық етістігіне ұқсас болса, туыс заттарға тета рөлін тағайындауға болады – бұл рөл етістік түбірінің номинативтік түрімен ғана шектеледі. Басқаша айтқанда, «die» енді екі тета рөлін тағайындайтын, әлеуетті өтпелі етістік ретінде жіктеледі: «Джонға» агенттік рөл, ал «қорқынышты өлімге» – тақырыптық рөл. Алайда, мұндай мүмкіндік жоққа шығарылады, өйткені туыс зат конструкцияларын пассивтендіруге болмайды: (10) а. Қорқынышты өліммен Джон кездесті. b. *Қорқынышты өлім Джоннан көрінді. Туыс заттарды ықтимал өтпелі етістіктермен бірдей қарастыра алмаймыз, сондықтан , туыс заттар аргументтер емес, қосымшалар болып табылады, олардың мағынасы мен құрылымы (12b) мысалындағы тәсілдік үстеулерге ұқсас. Тета рөлі<ТАҚЫРЫП>(11a)Джон қорқынышты өліммен көз жұмды.(11b)Джон қорқынышты өлімге ұшырады. Мұндай талдау тета критерийін қанағаттандыратын аргументтер тобына туыс заттарды қайтарады, себебі қосымшалар, анықтамасы бойынша, аргументтер ретінде есептелмейді және сондықтан тета критерийімен шектелуі міндетті емес. (11c) суреттегі ағаш қосымша ДП-ның салыстырмалы орнын көрсетеді.
(8) John died a gruesome death. Such a structure posed a problem for theta criterion because normally the verb assigns only one theta role, theme, which is already taken by the DP, "John." The sentence should be thus predicted ill formed. To explain the phenomenon, one way is to re categorize such a verb as "die" so as to change the way it assigns theta roles. For that purpose, (8) can be interpreted as follows:
(9) John met a gruesome death. Or John underwent a gruesome death. If the verb "die" is essentially similar to the operation verb "meet," the cognate objects should be assigned a theta role—one restricted to the nominal form of the verb head In other words, "die" is now classified as a potentially transitive verb, assigning two theta roles, agent to "John" and theme to "a gruesome death." Such a possibility is falsified, however, because cognate object constructions cannot be passivized
(10) a. A gruesome death was met by John. b. *A gruesome death was died by John. As we can no longer consider verbs that take cognate objects the same as potentially transitive verbs, argues, based on the framework of , that cognate objects are adjuncts rather than arguments, having the same meaning and structure as the manner adverbs in (12b). Theta role<THEME>|(11a)Johndieda gruesome death.(11b)Johndiedgruesomely. Such an analysis restores cognate objects to the group of arguments satisfying the theta criterion, as adjuncts, by definition, are not counted as arguments and therefore need not be restricted by theta criterion. The tree form (11c) shows the adjunct DP in its relative position.
Баламалы тәсілдер
Тета критерийінің алтын ғасыры 1980 жылдары болды, сол кезде адамдар оның түрлі тілдер мен құрылымдарға қолданылуын талқылап, одан көптеген басқа теорияларды дамытты. Бірақ, минималистік бағдарлама үкімет және байланыс теориясының негізгі қағидаларын сынға салғаннан кейін, адамдар осы критерийдің дұрыстығына, әсіресе бір аргумент қабылдай алатын тета рөлдерінің санына күдікпен қарастыра бастады. Мысалы, Хорнштейн мен Боекс аргументтің алатын тета рөлдерінің санына ешқандай шектеу жоқ екенін ұсынды. Олардың теориясында, дұрыс аргументтер санын таңдау функциясы кейс теориясының міндеті, ал тета рөлдері – тек тексерілуі тиіс етістіктердегі белгілер.