Кіріспе

1953 жылы Исаия Берлиннің "Қырғи және түлкі" кітабы – философ Исаия Берлиннің 1953 жылы кітап түрінде жарық көрген эссесі. Бұл оның жалған жұртшылық арасындағы ең танымал эсселерінің бірі болды. Дегенмен, Берлин: «Мен оны қызықты интеллектуалдық ойын ретінде жаздым, бірақ оны маңызды деп қабылдады. Кез келген жіктеме бір нәрсені аңғартпақ», – деді. Оны «интеллектуалдардың әлеуметтік жиынындағы ойын» деп салыстырған.

Қорытынды

Атауы ежелгі грек ақыны Архилохқа тиесілі фрагментке сілтеме: πόλλ' οἶδ' ἀλώπηξ, ἀλλ' ἐχῖνος ἓν μέγα ("Түлкі көп нәрсені біледі, ал кірпік – бір маңызды нәрсені"). Эразмның 1500 жылғы "Adagia" еңбегінде бұл сөз Multa novit vulpes, verum echinus unum magnum түрінде жазылған. ("Түлкі мен Мысық" мысалы да осы идеяны көрсетеді.) Берлин бұл ойды кеңейтіп, жазушылар мен ойшылдарды екі категорияға бөледі: әлемді бір ғана анықтамалық идея арқылы қарастыратын кірпіктер (мысалы, Платон, Лукреций, Блез Паскаль, Марсель Пруст және Фернан Браудель), және әртүрлі тәжірибелерге сүйенетін, әлемді бір идеяға тоғыту мүмкін емес түлкілер (мысалы, Аристотель, Дезидерий Эразм, Иоганн Вольфганг Гете). Берлин Лев Толстойға келгенде, Толстойдың бастапқыда екі топтың біріне жатпайтынын айтады. Ол Толстойдың қабілеттері түлкіге тән болғанымен, оның сенімдері кірпік болуға шақырады, сондықтан Толстойдың өзінің еңбектерін кеңінен бағалауы жаңылыстырады деп санайды. Берлин осы Толстой идеясын, Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романында ұсынған тарих теориясын талдау үшін негіз ретінде пайдаланады. Эссесінің соңғы бөлігінде Берлин Толстойды 19 ғасырдың басындағы ойшыл Жозеф де Мейстрмен салыстырады. Берлин түсіндіргендей, Толстой мен де Мейстрдің сыртқы мәселелерге қатысты көзқарастары қарама-қайшы болғанымен, олардың өмірдің негізгі мәнісі және оған рационалды-ғылыми көзқарас шектері туралы ойлары терең ұқсас. Эссе Берлиннің Толстойға деген көзқарасын қайталайды – табиғатынан түлкі, бірақ сенімдерімен кірпік – және осы екіжақтылық Толстойдың өмірінің соңында үлкен ауыртпалық әкелгенін қорытындылайды.

Бизнес және болжау саласында

Джеймс К. Коллинз өзінің 2001 жылғы «Жақсыдан кереметке дейін: Неліктен кейбір компаниялар серпіліс жасаса, ал басқалары жасамайды» кітабында осы оқиғаға сілтеме жасайды, онда ол елік мінез-құлқына деген қалауын анық көрсетеді. Пенсильвания университетінің саяси психология профессоры Филипп Тетлок өзінің 2005 жылғы «Эксперттік саяси үкім: Қаншалықты жақсы? Қалай білеміз?» кітабында әртүрлі салалардағы (әсіресе саясат) сарапшылар мен болжаушылардың дәлдігін зерттеуде осы айырмашылықты кеңінен пайдаланды. Тетлок көптеген зерттеулерді қорытындылап, көптеген сарапшылар мен жақсы ақы төленетін сарапшылар бір ғана үлкен идеямен еліктейді; олардың болжамдары орташа есеппен нашар болады. Ал, түлкілер сияқты, әртүрлі және көбінесе қайшы келетін көздерден ақпарат алатын адамдар жақсы болжам жасайды. Дегенмен, екеуі де авторегрессивті таратылған кешігу модельдері сияқты формалды модельдермен жеңіледі. 2012 жылы «Сигнал және шу» атты «Нью-Йорк Таймс» басылымының бестселлер кітабында болжаушы Нейт Сильвер Берлиннің айырмашылығын қорытындылағаннан кейін оқырмандарды «көбірек түлкідей» болуға шақырады. Ол Филипп Э. Тетлоктың Калифорния университетінде (Беркли) саяси ғылым профессоры болған кезінде АҚШ-тағы саяси болжамдардың дәлдігі туралы жұмысына сілтеме жасайды. Сильвердің жаңалықтар сайты, 538.com, 2014 жылдың наурыз айында іске қосылғанда, Архилохтың түпнұсқа еңбегіне сілтеме ретінде түлкіні өзінің логотипі ретінде қабылдады. 2018 жылы автор Джон Льюис Гаддис өзінің «Ұлы стратегия туралы» кітабында Берлиннің эссесіне де, Тетлоктың жұмысына да сілтеме жасайды.

Басқа салаларда

Кейбір авторлар, мысалы Майкл Уолцер, Берлиннің өзіне сипаттама берудің дәл осы үлгісін қолданды, көптеген заманауи саяси философтардың шешіккендігімен салыстырғанда, көп нәрсені білетін адам ретінде. Берлиннің бұрынғы студенті, канадалық философ Чарльз Тейлорды Берлин есек деп атады және 2007 жылы Темплтон сыйлығын алғаннан кейін оған мойындады. 2011 жылы заң философы Рональд Дворкиннің «Есектерге арналған әділдік» атты кітабында моральдық шындықтың біртұтас, жан-жақты және үйлесімді жүйесі туралы сөз болады. Музыка тарихшысы Бертольд Хоекнер 2007 жылғы «Вагнер және зұлымдықтың шығу тегі» атты эссесінде Берлиннің ажыратымдылығын қолданып, кеңейтеді. Хоекнердің маңызды ойларының бірі – Вагнердің антисемитизмі тарихы, Холокост сияқты, екі негізгі бағытқа бөлінеді: композитордың еврей мәдениетіне жасаған сын-естежолдарын жай ғана ассимиляциялық риторика ретінде қарастыратын, есек сияқты функционалистік бағыт, және оларды зұлымдық еврейге қарсы күрестің зорлық-зомбылық көрінісі ретінде көретін, түлкі сияқты интенционалистік бағыт. Оксфорд философы Питер Хакер «Витгенштейннің 20 ғасырдағы аналитикалық философиядағы орны» атты кітабында Берлиннің Толстойын (есек болуды қалаған түлкі) философ Людвиг Витгенштейнмен салыстыру үшін осы метафораны қолданады, ол «табиғаты бойынша есек болған, бірақ 1929 жылдан кейін зор интеллектуалдық және қияли еңбекпен үлгілі түлкіге айналды». Клаудио Велиз Берлиннің тұжырымын 1994 жылғы «Жаңа готикалық түлкі мәдениеті мен экономикасы: Англия және испан Америкасы» атты кітабында ағылшын және испандық қоныстану мен басқару үлгілерін салыстыру үшін пайдаланады. Питер Киви қазіргі заманғы өнер философиясын түлкі дәуірі деп сипаттағанда эссеге сілтеме жасайды (Noël Carroll-мен жақсы бейімделген), оны бұрынғы есек дәуірімен (Arthur Danto-мен жақсы бейімделген) салыстырады. Гарвард саяси экономисі Дани Родрик өзінің 2015 жылғы «Экономика ережелері: Көңілсіз ғылымның құқықтары мен қателіктері» атты кітабында «либералдық парадигманы» әр уақытта, әр жерде және әр жағдайда қолданатын «есек» бағыттық экономистерді және әр уақытта, әр жерде және әр жағдайда әртүрлі жауап беретін «түлкі» гетеродоксалды (саяси) экономистерді ажыратады. Бас судья Лорд Хоффманн Ұлыбританияның Лордтар палатасындағы «Designers Guild Ltd v Russell Williams (Textiles) Ltd» ісіндегі шешімінде «Авторлық құқық есектерге қарағанда түлкілерді жақсырақ қорғайды» деп атап өтті. Тіл білімі маманы Марк Аронофф тіл білімі мамандарын осы екі топқа бөледі, негізінен лингвистикалық теорияға басымдық беретіндер мен эмпирикалық дәлдікке және жалпыламаларға назар аударатындар. Ол өзін түлкі деп таныстырып, былай дейді: «Есектердің неліктен осындай қадамдар жасағанын түсіну қиын. Мен үшін олардың маған, түлкіге, толығымен ақылға қонымды немесе тіпті көзге түспейтін нәрсеге осындай қатты реакция жасауы әрқашан қызығушылық тудырды».

Қапшақ

Атауы Ескермелер бойынша Платон Исаия Берлин Түпнұсқа эсседе Данте Алигиери Исаия Берлин Түпнұсқа эсседе Фридрих Ницше Исаия Берлин Түпнұсқа эсседе Фёдор Достоевский Исаия Берлин Түпнұсқа эсседе Абрахам Линкольн Джон Льюис Гаддис Елік тәсілдерді қолданған кірпіш Карл Э. Райхардт Джеймс С. Коллинз "Барлығын ең қарапайым түріне дейін келтірді" Майлз Дэвис Гэри Гиддинс "Түлкі болуға сенетін туа біткен елік" Венди Том Гара "Негізгі бургер ассортиментін екі есеге арттырды" Карл Маркс Исаия Берлин Түпнұсқа эсседе Айн Рэнд Чарльз Мюррей Наполеон Льюис Джон Гаддис Черчилль Уинстон Филипп Тетлок "Қайшылықты ақпараттың өзінің тұжырымдамаларына кедергі келтірмеуіне рұқсат бермейтін адам" Рене Жирард Роберто Калассо Джордж Вашингтон Джозеф Эллис Джон Дьюи Ричард Рорти Эдисон Томас П. Хьюз