Кіріспе

Майангана (сонымен қатар Улуа, Суму немесе Сумо деп те аталады) – Никарагуа мен Гондурас жағалауларының шығысында, әдеттегідей Кілегей жағалауы деп танылатын аймақта өмір сүретін халық. Олардың өзіндік атауы – Майангана, себебі "Сумо" деген ат – мискито халқының тарихи түрде қолданған қарапайымдау атауы. Олардың мәдениеті солтүстіктегі Мезоамерика мәдениеттеріне қарағанда Коста-Рика, Панама және Колумбияның жергілікті халықтарының мәдениетіне жақын. Майангана халқы 16 ғасырда Кілегей жағалауының көп бөлігін мекендеген. Содан бері, мискито халқының аймақтық күш ретінде пайда болуынан кейін олар шеттетіліп, маргиналданды.

Тарату

Маянга халқы бүгінде Панамаха, Таваха және Ульва этно-тілдік топтарына бөлінеді. Олар негізінен Солтүстік-Шығыс Никарагуадағы Коко, Васпук, Писпис және Бокай өзендеріндегі шалғай елді мекендерде, сондай-ақ Гондурас шекарасынан өтетін Патука өзені бойында және оңтүстікке қарай Матагальпаның Рио-Гранде өзені бойында тұрады. Осы қауымдастықтардың оқшаулануы Маягнаға өз тілін және мәдениетін Атлант мұхиты жағалауына жақын тұратын үлкен Мискито тобының, сондай-ақ Никарагуаның этностық көпшілігін құрайтын испан тілінде сөйлейтін метиздерді – «испандықтарды» (Маягна оларды осылай атайды) ассимиляциялық ықпалынан сақтап қалуға мүмкіндік берді. Никарагуадағы Ульва қауымы Майагна, Панамаха және Ульва отбасының ажырамас бөлігі болып табылады. Олар негізінен Матагальпаның Рио-Гранде бассейніндегі Каравала елді мекенінде орналасқан. 1853 жылдан бері құрылған бұл жергілікті топтың маңызы зор, оның құрамында шамамен 3500 адам бар.

Ерте тарих

Мисумалпан тілдер отбасын, оған майанга тілдері жатады, сондай-ақ мискито және бір кездері Никарагуа таулы аймағында және Оңтүстік Сальвадорда сөйленген, қазірде жойылған матагалпан және какаопера тілдерін талдау нәтижесінде алынған дәлелдер, осы топтардың шамамен б.з.д. 2000 жылдан бері аймақта үздірілмей қалып келгенін көрсетеді. Шындығында, 9-шы ғасырда Тынық мұхитының жағалауына Оңтүстік Мексикадан Ото-Мангуэ тілдерінде сөйлейтін тайпалар көшіп келгенге дейін және одан да солтүстіктен келген науа тайпалары келгенге дейін, мисумалпан тілдері бүкіл Никарагуада қолданылған болуы мүмкін. 17-шы ғасырда қазіргі Никарагуа мен Гондурас аймақтарында испандықтар емес, ағылшындар қоныс тепті. Олар 1630 жылдары Кариб теңізі жағалауына келген кезде, майанга кем дегенде тоғыз түрлі кіші тайпаға бөлінгенін көрсетеді, олардың аумақтары Оңтүстік Атлант жағалауынан Никарагуаның ішкі аймақтарына дейін созылған, бұл аймақта сақталған майанга тіліндегі жер-су аттарының көптігінен көрінеді. Бірақ, жаңадан келген еуропалықтармен достық қарым-қатынас жасаудан пайда тапқан басқа бір жергілікті топ болды. Кейде жағалауда тұратын майанга тайпасының бір бөлігі деп есептелген, бірақ олардың ерекше тілін ескере отырып, олар мисумалпан тобының туысы болуы мүмкін, мискито халқы бастапқыда Солтүстік Атлант жағалауында, Кабо Грасиас-а-Диос маңында өмір сүрген көрінеді. Олар жағалаудағы мәдени байланыстар арқылы өскен және этникалық ерекшеліктері мен тіпті нәсілдік құрамы еуропалықтар мен аймақтағы басқа да жергілікті тұрғындар арасындағы қарым-қатынаста делдалдық қызмет атқарғандықтан тығыз байланысты халықтың қызықты мысалы болып табылады. Оларға печ және алыс оңтүстіктегі, қазірде саны азайған, бірақ бұрын кең таралған рама тайпалары да кірді.

Мискитолар патшалығы

Мискито тайпасы еуропалықтармен жасасқан тиімді сауда байланыстары және испандықтармен ұзақ созған қақтығыста британдықтардың одақтасы болғандықтары арқасында қару-жараққа ие болды. Маянга тайпалары мен мискитолар әрдайым бір-бірімен сауда жасап, шабуылдап отырды, бірақ жаңа қарулар жергілікті билік тепе-теңдігін міндетті түрде соңғылардың пайдасына бұрды. Мискитолардың ішкі аймақтарға жасаған шабуылдары көптеген (көбінесе маянга) тұтқынды алып кетті, әйелдері ұсталды, ал ерлері британдықтарға сатылып, Ямайка плантацияларында жұмыс істеуге жіберілді. Олардың қауымдастықтарына осы жаңа әйелдердің көптеп келуімен, сондай-ақ қашып кеткен немесе кемеден құлаған африкалық құлдардың сіңірілуімен мискито халқы өрістеді және бұл бұрынғыда шағын тайпа көп ұзамай саяси және демографиялық тұрғыдан басым жергілікті билікке айналды. Бұл факт 1660 жылы британдықтар Олдман деген басшыны «Мискито патшасы» деп таж кигізіп, оны және оның ұрпақтарын жағалаудағы заңды билік ретінде мойындағанда мойындалды. XVIII ғасырда испандықтар Никарагуаның орталық таулы аймағына еніп, көптеген жергілікті матагальпаларды дінге өтіріп, тұрақты түрде қоныстандырды. Дегенмен, бұл әрекеттер көршілес маянга топтарының қарсылығынан қиындыққа тап болды, олар жаңа қауымдарға үнемі шабуыл жасады, кейде мискито соғыс жасаушыларымен бірігіп. Осы кезеңде маянга тайпасы да жақсы қаруланған мискито шабуылшыларына мойынсұнып, өзендердің бастауларына қарай ішкі аймаққа бірте-бірте шегіне бастады, олардың көпшілігі бастапқыда осы өзендердің бойында өмір сүрген. Кейбір ғалымдардың болжамдарына қарамастан, бұл маянга тайпасы сыртқы әлемнен толығымен оқшауланғанын білдірмейді, және жағалау аймақтарында қалғандары көбінесе Мискито патшасына салық төлеуге мәжбүр болса да, тіпті ең оқшауланған маянга қауымдастықтары да аймақтық сауда желілерінің ажырамас бөлігі болды. Олардың жоғары сапалы тропикалық ағаш түрлеріне қол жеткізу арқылы каноэ өндірісі мен сатуын бақылады, бұл каноэлер ирониялық түрде мискитолардың құл сату экспедицияларында оларға қарсы қолданылды.

ХХ ғасырдың басында

Маянга халқы 1860 жылы британдықтар Москито жағалауына деген талаптарынан бас тартқаннан кейін, аурулардың, ішкі соғыстардың және мискито және жаңа Никарагуа мемлекетінің ассимиляциялық қысымдарының күшін біріктіріп, тағы да азая берді. Бұрынғы сандары 30 000-нан асып кеткен болса, 1862 жылы шамамен 5 6000-ға дейін кеміді. Маянга халқы үшін соңғы соққы ХХ ғасырдың басында христиан дініне көшкені болды. Бұл жұмысты 1847 жылы Германиядан келген Моравия шіркеуінің миссионерлері қолға алды, бірақ британдықтар кеткеннен кейін ғана жергілікті халыққа елеулі әсер ете бастады. 1880-жылдардағы «Ұлы ояну» кезінде мискито халқының көп бөлігі жаңа дінге жаппай көшті, ал осы жетістікке қол жеткізген Моравиялықтар назарын майанга халқына бұрды. Колониялық дәуірдегі католик миссионерлері Испания империясының барлық жерінде істегендей, бұл алдымен майанга халқын, осы уақытқа дейін шашыраңқы отбасылық топтарда өмір сүрген және аң аулау, балық аулау және көшпенді шаруашылыққа негізделген дәстүрлі және көбінесе жартылай көшпелі өмір салтын сақтап келген, бірігіп, шіркеу төңірегінде орналасқан жаңа, тығыз және қолжетімді қауымдастықтарға тұрақты қоныстануға көндіруді қамтыды. Олардың бұрынғы өмір салтын өзгерту майанга халқының дәстүрлі мәдениетінің көптеген аспектілеріне деген құрметін төмендетті, ал жаңа елді мекендердің мискито қауымдастықтарына жақын орналасуы және миссионерлердің тек мискито тілінде Евангелиені уағыздау және сауаттылықты оқыту саясаты майанга халқын мискито халқымен және жалпы мискито мәдениетімен байланысын күшейтті. Бұл майанга халқының өзінің бастапқы сәйкестігінен айырылуға бейімділігін арттырды, яғни топтан тысқары үйлену арқылы немесе жоғары жағалаулық этникалық иерархияда көтерілу үшін өздерінің бастапқы тілін тастау арқылы, онда мискито халқы жоғары мәртебеге ие болды. ХХ ғасырдың ортасына қарай Куамватла, Принзубила және Бикбила сияқты майанга халқының негізін салған көптеген жаңа қауымдастықтар өздерін толығымен мискито халқы деп санады. Ал әлі де өздерін майанга халқы деп санайтындар үшін жаңа дін олардың сәйкестігінің маңызды бөлігіне айналды, ал Моравия шіркеуі майанга халқының өміріндегі бастылықтар мен дәстүрлі емшілердің (сукиялар) бұрынғы ықпалын алмастырды. 1920 жылдары бүлікші генерал Аугусто Сандиноның партизандық күштері аймаққа келгені тіпті ең шалғайдағы майанга қауымдастықтарын да қақтығысқа тартуға себеп болды, ал майанга ер адамдары Сандиноның адамынан және теңізшілерден нұсқаушы және қайықшы ретінде, тіпті жауынгер ретінде де жоғары сұранысқа ие болды: 1928 жылы Ла-Луз кенішін жарған Сандинисттердің сипаттамасында «олардың қатарында мылтық пен мачетемен қаруланған бірнеше Сумулар болды» делінген. Бірақ ХХ ғасырдың бірінші жартысында майанга халқына ең үлкен қауіп – Батыс Никарагуадан келген местиздердің жерді иеленуі және майанга халқының табиғи ресурстарын жою болды. Мыс бағасының өсуі 1959 жылы Розитада жаңа кеніштің ашылуына әкелді, ол 1970 жылға қарай американдық иелеріне 40-50 миллион доллар пайда әкелді. Бірақ жергілікті өзендерге улы қалдықтарды құю майанга қауымдастықтарының дәстүрлі түрде тамақпен қамтамасыз етілуіне байланысты экожүйелерді қиратты. Розитадан бірнеше шақырым төменгі жағалаудағы Васакинде бұл сулар суға шомылған немесе ішкен адамдарда «асқазан аурулары, құсу, қан құсу, қызба, бас аурулары және жөтел» тудырды, нәтижесінде 1979 жылдың қаңтар және ақпан айларында күніне үш баладан көз жұмды.

Революция және азаматтық соғыс

Никарагуа революциясы Атлантикалық жағалауда күрт және айқын өзгерістерді баяндады, бұл аймақ ұзақ жылдар бойы Сомозаның Тынық мұхиты бағытталған Никарагуа мемлекетінің ішкі колониясы болып келді, ол аймақтың ресурстарын пайдаланды, бірақ оған көңіл бөлмеді. Атлантикалық жағалауды «интеграциялауды» өзінің басты мақсаттарының бірі деп жариялаған сандинистер мемлекеттік билікті аймақтың ең шалқар бұрыштарына күрт арттырды. Революцияның алғашқы маянгалық тәжірибесі көбінесе оң болды, себебі жаңа жолдар мен емханалар салынды, ал сандинистер басқарған «Сауаттылық жорығы», соның ішінде жергілікті тілдерде оқытуды қамтыды, көптеген маянгалардың оқу мен жазуды үйренуіне әкелді – үкіметтік есеп бойынша 1449 адам – және маянга тілінің жазбаша тіл ретінде пайда болуына себеп болды. Алайда, сандинисттік мемлекет пен мискитолар арасында қақтығыс басталғаннан кейін, кейбір маянгалар, екі көрінеу бейтарап институттың – мискитолардың басымдығын көріп, Моравия шіркеуі мен МИСУРАСАТА – қысымымен, олардың екеуі де маянгалардың мәдени және саяси өмірінде маңызды рөл атқарды, мискито партизандарына қосылды, бұл сандинистерді маянга басшыларын тұтқындауға және түрлі маянга қауымдастықтарын басып алуға итермеледі. 3000-нан астам маянга, яғни маянга халқының шамамен жартысы, Гондурасқа босқындар лагерлеріне қашып кетті, ал Никарагуада қалғандарының көпшілігі сандинисттік үкімет тарапынан соғыс аймағындағы үйлерінен елдің ішкі жағдайы нашар лагерлеріне көшірілді. Мискито басшылығы мен төменгі дәрежедегі мискито «достарынан» келген зәбір-зияраттар маянга партизандарының арасында наразылық тудырды, ал 1983 жылы маянганың ең маңызды көтерілісші командирі Ампинио Паласиос өзінің адамымен бірге МИСУРА-дан шығып, 200-ге жуық маянга әскерімен бірге FDN-ге өтті. Басқа маянга партизандарының көпшілігі көп ұзамай қашып кетті, бірақ олар МИСУРА тарапынан қатаң қысымға тап болды, ол дезертирлерге ашуланып, алаңдап, маянгаларды өз қатарына қайтаруға тырысты. Маянга үшін қақтығыстан құтылу тек сандинистердің ұлттық идеологиясындағы нақты өзгерістен кейін ғана мүмкін болды, ол жағалаудағы «айырмашылықтарды» тек сөзбен ғана қабылдаудан, жаңа қоғам құру процесінің бөлігі ретінде оларды қабылдауға нақты міндеттемеге қарай жылжыды. Президент Даниэль Ортега 1984 жылдың желтоқсанында сандинистер Атлантикалық жағалаудың автономия құқығын мойындайтынын жариялағаннан кейін, SUKALWALA маянга ұлттық ұйымы Солтүстік Зелая автономиялық комиссиясының төрағасы Томас Боргемен тікелей келіссөздер жүргізіп, маянгаларды әскерге шақырудан босатты. Содан кейін, 1985 жылдың сәуірінде, жаңадан сайланған Ұлттық Ассамблея, маянга көшбасшысы Ронас Долорес Грин және басқалар ұсынған рақымшылық туралы жарлықты қабылдады, ол нақты «мискито, сумо, рама және креолдарды» қамтыды. Бұл сандинистерге маянгалардың сенімін қайтаруға көмектесті және Гондурастағы маянга босқындары мен бұрынғы жауынгерлердің Никарагуаға оралуына жол ашты, олар мискитолар тарапынан мазаланды.

Өзін-өзі басқару

Маянга тілінде "автономия" деген сөз "алас ялахнин лани" деп аударылады – "өміріміздің жүйесімен өмір сүру". Алайда, қазіргі автономды саяси жүйе Маянга халқының пікірінше, бұл идеалдан қашық. Олар көптеген құрбандықтар бергеніне қарамастан, әлі де екі оттың арасында қалғандарын сезінеді: бір жағынан, олардың бірлескен жерлерін басып алып, орманды жойған метис шаруалардың "аграрлық шекарасы" алға жылжып жатыр, екінші жағынан, тағы да Мискито басшылары, олар Маянга халқының ерекше мәселелерін елемейді, бірақ өзінің Костаның барлық жергілікті халқының өкілі ретінде көрсетеді, Маянга халқына өз даусын жеткізу мүмкіндігін бермейді. Маянга халқы Сандинистер басқаратын орталық үкіметті жалғыз одақтасы деп санайды және Ортега үкіметі кезінде аумақтық шекаралау және жерге құқық беру жұмыстарының біртіндеп дамуы Маянга халқы үшін нақты автономияны әкеледі деп үміттенеді. 2001 жылы Авас Тинни кішкентай қауымының (сол кезде 1100 адам) Маянга халқы Америка мемлекеттері ұйымының (ОАД) 1979 жылы қол қойған елдерінің келісімімен құрылған Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық соттың маңызды шешімімен жеңіске жетті. Шешімде жергілікті халықтардың дәстүрлі түрде өмір сүрген және иеленген жерлеріне құқығы бар екендігі белгіленді. Алайда, жер мәселесі әлі де шешілмей тұр, ал Уассакинде (Розита қаласының жанындағы Маянга қауымы) Маянга халқы мен басып кірген метиздер арасындағы қақтығыс фермердің өліміне және екі жас жергілікті тұрғынның қазасына әкеп соқты.

Маянга тілі

Бұрын "Суму" деп аталатын жергілікті топтар ешқашан бір біртұтас тілде сөйлескен емес. Розита мен Бонанзаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі, қазір "Маянгана" деп аталатын тіл, іс жүзінде екі жақын туысқан диалект: Тваха және Панамаха. Ал, РААС-тағы Караваладағы улва халқы, бұрын "Суму" деп есептелген, оларға жақын туысқан тіл – улва тілінде сөйлейді. Екі тіл де Мисумалпан тілдер отбасының құрамына кіреді. "Ульва" атауы алғаш рет 1586 жылы әртүрліше жазылған: oldwe, ulwa, ulba, wulwa, woolwa, ulúa. Бүгінде көптеген адамдар үйде маянгана тілінде сөйлейді, бірақ айналасындағы қауымдармен байланыс үшін мискито тілін де қолданады, ал мискито тіліне көшу улва тілінің жоғалу қаупін арттырып отыр.