Мысырдың қырық ескектік катамараны

Кіріспе

Мысырлық катамаран галерасы

Тессараконтерес (τεσσαρακοντήρης, "қырық ескерген"), немесе жай ғана "қырық" – еллінистік дәуірде Мысырдың Птолемей IV Филопаторы салған өте үлкен катамаран галерасы болған. Ол Родостың Калликсеннің жоғалған еңбегі және Афиней мен Плутархтың сақталған мәтіндері сияқты бірнеше ежелгі дереккөздерде сипатталған. Бұл сипаттамаларға, сондай-ақ Лайонель Кассонның қазіргі заманғы зерттеулеріне сәйкес, кеменің тым үлкен болуы оны пайдасыз еткен, сондықтан ол тиімді соғыс кемесі емес, тек мәртебелі кеме ретінде салынған. "Қырқ" деген атау ескектердің санына емес, оны жылжытқан ескектердің әр қатарындағы ескекшілердің санына жатады. Сипатталған өлшемдері бойынша, ол ежелгі дүниеде салынған ең үлкен кеме және, мүмкін, ең үлкен адам күшімен жүргізілетін кеме болған.

Керушілердің конфигурациясы

Трирема – бір қатарда бір адамнан тұратын үш қатарлы галерея, б.з.б. 4 ғасырға дейін және одан кейін де эллинистік кезеңдегі басты соғыс кемесі. Осы кезде ауыр кемелерге деген қажеттілік туындап, «полиремалар» жасалды, яғни «көп қатарлы ескектер», олар «төрттіктерге» (грекше тетре, латынша quadri) немесе одан да көп «бестіктерге» (грекше пента, латынша quinque) және кейіннен «ондықтарға» қолданылды – соғыста қолданылған ең ірі кемелер. Ірі полиремалар салынды, Птолемей II Филадельф ақырында «жиырмалықты» және «отыздықты», ал Птолемей IV Филопатор «қырықтық» салды. Үштен астам қатарлы кемелердің атауындағы сан енді ескектердің қатарын білдірмейді (биремалар мен триремалар үшін, тиісінше екі және үш қатарлы ескектер, әрбір ескекте бір адам отыратын), бірақ тік бөлім бойынша ескекшілердің санын көрсетеді, әрбір ескекте бірнеше адам болды. Сондай-ақ, әрбір ескекте екі адамнан тұратын бирема болған, немесе әрбір ескекте төрт адамнан тұратын бір қатарлы кеме болған. Кеме кластары аймақтар мен уақытқа байланысты конфигурациясы бойынша өзгеше болуы мүмкін, бірақ ешқандай жағдайда «төрттік» кемеде төрт көлденең қатарлы ескектер болған жоқ. 16-18 ғасырларда қолданылған галереялардан белгілі болғандай, бір ескекті тиімді түрде басқара алатын адамдардың максималды саны сегіз адамды құрайды. Сонымен қатар, Кассонның айтуынша, ескектердің ұзындығы сегізтен аспайтын ескекшілерге арналған. Калликсеннің «қырықтықтың» траниттері (триреманың ең жоғарғы қатары) туралы айтуы Кассонды «қырықтықтың» үш қатарлы болғанын анықтауға итермелейді. Кассион, бір ескекке сегіз ескекшінің практикалық лимитіне және кемедегі теңізшілердің санына орналасу үшін кемеден әлдеқайда үлкен палубаның қажеттігіне сүйене отырып, «қырықтықтың» екі бас және екі корпусқа ие болғандықтан, екі үш қатарлы «жиырмалықтан» тұратын катамаран болғанын болжайды. Әрбір бөлімде жиырма ескекші болған: жоғарғы қатарда сегіз, ортаңғы қатарда жеті және төменгі қатарда бес адам.

The trireme, a three ranked galley with one man per oar, was the main Hellenistic warship up to and into the 4th century BC. At that time, a requirement for heavier ships led to the development of "polyremes" meaning "many oars", applied to "fours" (tetre in Greek, quadri in Latin) or more and "fives" (penta in Greek, quinque in Latin) and later up to "tens", the largest that seems to have been used in battle. Larger polyremes were built, with Ptolemy II Philadelphus eventually building a "twenty" and a "thirty", and Ptolemy IV Philopator building the "forty". Beyond three, the number in the type name did not refer to the number of ranks of oars any more (as for biremes and triremes, respectively two and three ranks of oars with one rower per oar), but to the number of rowers per vertical section, with several men on each oar. it may also have been a bireme with two men on each oar; or it may just have had a single rank with four men on each single oar. Classes of ship could differ in their configuration between regions and over time, but in no case did a "four" ship have four horizontal ranks of oars. From galleys used in the 16th to 18th centuries AD, it is known that the maximum number of men that can operate a single oar efficiently is eight. Further, Casson writes that the oars were the proper length for no more than eight rowers. Mention by Callixenus of the "forty's" thranite (the uppermost rowing level of a trireme) oars leads Casson to determine that the "forty" had three ranks. He points to the practical limit of eight rowers to an oar, giving a maximum size class of "twenty four", as well as to the need for a vastly larger deck than one ship could provide in order to accommodate the reported numbers of marines. Combined with Callixenus description of the ship having two heads and two sterns, Casson suggests that the "forty" must have been a catamaran made up of two three ranked "twenties" joined by a deck. Each column or section of the ship would be composed of twenty rowers; perhaps eight rowers on each section's top rank, seven in the middle, and five on the bottom rank.

Қолдану

Оның жеті темір мүйіз болған, оның біреуі басты. Дегенмен, "қырық" дегені көбінесе жасанды нәрсе болған; Плутарх кемені тек көрмеге арналған деп сипаттайды.

Дау

ХІХ ғасырда да кеме туралы керемет сипаттамалар күмәндан туды. Мұндай үлкен кеменің техникалық қиындықтарын ескере отырып, мұндай кеме тіпті болмаған болар, немесе берілген сипаттама әсте болса керек. Франк Бутт Гудрих (1858) кеменің бірнеше мәселесін атап көрсетті: Кеме бастапқыда қырық қатарлы (есушілер) деп айтылған. Ең жоғарғы қатар үшін өте ұзын ескектер қажет болар еді, бұл сол дәуірде жасау мүмкін емес. Егер ескектер мен есушілердің саны 4000 делінген болса, оларды басқару қиын болар еді, себебі әр адам өте үлкен ескекті басқаруға тиіс. Кеме экипажының саны да фантастикалық – 2850 жауынгер және 4000 есуші, барлығы 6850 адам. Кемеде "қос мұрын" болған деп айтылған, егер бұл катамаран ретінде түсіндірілсе, кеменің үлкен қарсылығынан судың күші мен қысымы оларды бөліп тастауы мүмкін. Кеменің үлкен өлшемдері маневрлеуді өте қиын ететін еді, үлкен радиуста U бұрылыс жасауға шамамен 1 сағат уақыт қажет болар еді.