Кіріспе

Аюдапуруша – индуистік өнердегі қасиетті қарудың антропоморфты бейнесі. Аюдапурушалар кейде олардың қасиетті иелерінің ішінара жаратылысы деп есептеледі. Тұлғаланған қарудың жынысы санскрит тіліндегі қарудың грамматикалық жынысына сәйкес анықталады. "Пуруша" (ер) жұрнағы ер қаруларға, ал "деви" (құдайша) – әйел қаруларға қосылады. Махабхаратада шакра-мушала қақтығысы кезінде Вишнудың тағы бір аватары Кришнаның және оның інісі Балараманың қарулары, шайқасты тамашалау үшін көктен адам түрінде пайда болады делінеді. Олар Кришнаның Сударшана Чакрасы мен Каумодакисі, сондай-ақ Балараманың Самвартакасы (сапа) және Саумандасы (тоқмақ) кіреді. Санскрит драматургі Бхасаның (б.з.д. II ғасыр – б.з. II ғасыр) "Дута Вакья" ("елшінің хабары") пьесасы Кришнаның Кауравалар сарайына елші ретінде барып, олар мен олардың туыстары Пандавалар арасында бейбітшілік орнату үшін Махабхаратадан алынған эпизодты суреттейді. Бірақ, Кауравалар Кришнаны тұтқындауға тырысқанда, Кришна өзінің Вишварупасын (жалпыға ортақ бейнесін) көрсетеді және қаруларын шақырады, олар адам түрінде пайда болады. Аюдапурушаларға Сударшана Чакра дискісі, Шаранга садағы, Каумодаки жебесі, Панчаянья бұрқағы және Нандака қылышы кіреді, олардың егжей-тегжейлі сипаттамалары мәтінде кездеседі. Бұл санскрит тіліндегі жалғыз пьеса, онда қарулар адамдар ретінде сахнада бейнеленген. Калидасаның "Рагхувамса" шығармасында Вишнудың шакрасы, лотосы, қылышы, садағы және жебесі сияқты кішкентай аюдапурушалар туралы айтылады.

Мәтіндік сипаттамалар

Вишнудхармоттара Пурана және әр түрлі Агамалар сияқты трактаттар айдайхапурушалардың иконографиясын сипаттайды. Шакти – қасқырға мініп отырған қызыл түсті әйел ретінде бейнеленген. Данда – ашулы қызыл көздері бар, қорқынышты қара терілі еркек. Хадга – қараңғы және ашулы еркек. Паша – жеті басы бар жылан түрінде суреттелген. Дхважа ("ту") – аузы кең ашық, сары түсті, күшті еркек. Тришула – әдемі қабаулары бар, сұлу қара терілі жігіт. Шанкха – әдемі көздері бар ақ түсті еркек ретінде сипатталады. Бана (жебе) – әдемі көздері бар қызыл түсті еркек, бірақ Вайхашагама оны ақ киім киіп, желге мініп жүрген, үш көзі бар қара терілі эвнух деп сипаттайды. Дханус (жабдық) – басына садақ байлаған, қызыл лотос түстес әйел. Вишнудхармоттара Пуранада Чакра – семіз құрсақты, дөңгелек көзді, түрлі әшекейлермен безендірілген, шамара (чоури) ұстап, басына Вишнудың сол қолы тиген еркек ретінде сипатталады. Жіңішке белді Гада әйел қолында чоури ұстап, әшекейлермен безендірілген, Вишнудың оң қолы оның басына тиген. Сударшана Чакрасы Вишнумен бірге бағынышты тұлға ретінде бейнеленсе, көптеген Оңтүстік Үндістан Вишну храмдарында Чакра айдайхапуруша ретінде жеке киізбен жабдықталған ғибадатханада табынылады. Мұнда Чакра Вишнудың бір қыры ретінде қарастырылады және Чакра рупи Вишну деп аталады – Чакра түріндегі Вишну. Дөңгелек Чакраның шегіндегі алтыбұрышты белгіге (шат кона чакра) жазылғанда, қатыгез түрдегі, әдетте сегіз қолы бар Чакра бейнеленеді. Көбінесе Чакра мүсінінің арт жағында Вишнудың арыстан-адам кейпіндегі қатыгез жаратылысы – Йога Нарасимха бейнеленеді. Шилпаратнада айтылғандай, айбынды Чакра рупи Вишну қолында гада, чакра, жылан, лотос, мусала (иінтірек), трамша, паша және анкуша ұстауы керек. Ол күндей жарқырап, аузының екі жағынан тістері шығып тұрады. Тағы бір сипаттамада Чакра – Вишнудың он алты қолды қатыгез түрі ретінде сипатталады. Оның қолында чакра, шанка, садақ, парашу, аси (қылыш), жебе, тришула, паша, анкуша, агни (от), хадга (қылыш), қалқан, хала (соқа), мусала, гада және кунта бар. Үш көзді, алтын түсті, тістері шығып тұрған Чакра шат кона чакрада тұрады, мүсіннің арт жағында Нарасимха бейнеленген.

Мүсіндік бейнелер

Аюдхапуруша көбінесе екі қолды тұлға ретінде бейнеленеді, оның каранда мукутамен (конустық тәж) көрсетілуі тиіс. Кейде, аюдхапуруша байланысты қарудан пайда болатын болып суреттеледі. Аюдхапуруша бейнелеуінің соңғы нұсқасында ол/ол байланысты қаруды ұстайды. Көбінесе Уттар-Прадеш және Бенгалия өнерінде кездесетін Сударшана чакра, Шанкха пуруша және Каумодаки осыған мысалдар. Шаранга қолында садақпен, ал Деогархтағыдай Нандака қолында қылышпен келген басқа да мысалдар бар.