Кіріспе
Орта Азиядағы Хорезм аймағының билеушілерінің тарихи атағы – Хорезмшах. Бұл ежелгі атақ Хорезмнің Орталық Азия аймағының билеушілері қадимі заманнан бастап, XIII ғасырдың басында моңғолдар келгенге дейін үнемі қолданылып келді, содан кейін сирек қолданыла бастады. Хорезмшах ретінде билік құрған төрт әулет болды: Африғидтер (305–995), Мамунидтер (995–1017), Алтунташ әулеті (1017–1041) және ең танымалдары – Ануштегинидтер (1097–1231). Афшин және Ихшид сияқты басқа да осы заманғы Орталық Азия атақтарындай, Хорезмшах атағы да ирандық текті.
Khwarazmshah was an ancient title used regularly by the rulers of the Central Asian region of Khwarazm starting from the Late Antiquity until the advent of the Mongols in the early 13th century, after which it was used infrequently. There were a total of four families who ruled as Khwarazmshahs—the Afrighids (305–995), Ma'munids (995–1017), the line of Altuntash (1017–1041), and the most prominent ones, the Anushteginids (1097–1231). Like other contemporary Central Asian titles, such as Afshin and Ikhshid, the title of Khwarazmshah is of Iranian origin.
Африкалық
Афригидтер тарихының көп бөлігі Хорезм ғалымы әл-Бирунидің (1050 жылы қайтыс болған) еңбектерінде қалдырылған, бірақ оның сенімділігі күмәнді. Оның мәліметінше, Афригидтер 305 жылы Афригпен құрылған, ол Иран патшасы Кай Хосров негізін салған Сиявушидтер әулетінің жартылай аңызға айналған тарихын жалғастырды. Дегенмен, кеңестік археологиялық қазбалар әл-Бирунидің исламға дейінгі Хорезм тарихымен жақсы таныс болмағанын көрсетті. Табылған монеталар Афригидтер келгенге дейін Хорезмнің Парфян империясының құрамында болғанын дәлелдейді. Хорезм дәуірінің бастауы, шамамен, бірінші ғасырдың басында болды, олар Парфян билігінен азат болып, өздерінің жергілікті шахтар әулетін құрғаннан кейін. "Афригид" (Хорезмше: ʾfryḡ) династиялық атауы тек әл-Бирунидің еңбектерінде ғана кездеседі, бұл атаудың мүлдем болмағанын ұсынуға алып келді. Сондай-ақ, әл-Бируни жазған көптеген Хорезмшахтар археологиялық деректермен расталмаған, бірақ бұл жазу қателіктерінен болуы мүмкін. Афригидтер мен жергілікті халықтың көпшілігі зороастризм дінін ұстанған. Исламды қабылдаған алғашқы Хорезмшах – 9-ғасырдың басында билік құрған Аскаджвар Абдулла болды, бұл Аббасид халифасы әл-Мамунның билік кезеңімен сәйкес келуі мүмкін. 10-ғасырдың басында Хорезмшахтар Саманидтер әулетінің қарауында болды, бұл парсылық әулет негізінен Трансоксания және Хорасанды басқарды. Хорезмшахтар кейде Саманидтердің қарсыластарына пана бергенімен, көбінесе бейбітшілікте өмір сүрді. Саманидтердің соңғы кезеңінде Хорезмшахтар билігін Хорасанның солтүстік шектеріне дейін кеңейтіп, Фарава және Наса сияқты шекаралық бекеттерді басқарды. Хорезм тарихының белгісіз бөлігі – Мамунидтер әулетінің өркендеуі, олар өздерінің туған қаласы Гурганджді, елдің үш маңызды қаласының бірін биледі. Бұл қала Афригидтердің астанасы Катхқа бақталасты, мүмкін, дала мен Киев Русі арасындағы сауда орталығы ретіндегі коммерциялық табысының арқасында. Мамунидтер мен Афригидтер ақыры қарсыластарға айналып, қақтығысқа ұшырады. Мамунид Мамун I Афригид шахы Әбу Абдулла Мұхаммедті тақтан түсіріп, өлтірді, осылайша Афригидтердің бірінші Хорезмшах әулетінің соңына сызық тартылып, Мамунидтердің екінші Хорезмшах әулетінің басталуы жарияланды.
Мамунидтер
Мамунидтер тұсында олардың астанасы Гургандж білім орталығына айналды, көптеген көрнекті тұлғаларды, мысалы философтар Авиценна мен Әбу Сахл әл-Масихи, математик Әбу Наср Мансур, дәрігер Ибн әл-Хаммар және филолог әл-Таалибиді тартты. Мамунидтер өздерінің астанасын әлі күнге дейін сақталған минарет сияқты ғимараттармен сәнге келтірді, онда минареттің негізін салушы Мамун II деп жазылған жазу бар. Бірақ Мамунидтер көп ұзамай Газнавид сұлтан Махмудпен қақтығысқа түсті, ол өзінің билігін Хоразмға дейін кеңейтіп, Қарахандық жауына қысым көрсетуге тырысты. 1014 жылы Махмуд Мамун II-ден Хорезмдегі хутбаға (жұмалық уағыз) өз атын қосуды талап етті, осылайша оның үстемдігін мойындады. Әскери көмекке қол жеткізе алмағандықтан және басқа жолмен Махмудты ынталандыра алмағандықтан, Мамун II Хорезм ақсүйектері мен әскери шенеуніктердің наразылығына қарамастан, оның талаптарын қабылдауға мәжбүр болды. Бұл әкесі Альптигин бастаған патриоттық көтеріліске әкелді, нәтижесінде Мамун II өлтірілді және 1017 жылдың наурыз айында оның жүйесі Әбул Харит Мұхаммед билікке келді. Мамун II Махмудтың жекжаттысы болғандықтан, бұл соңғысына Хорезмге шабуыл жасауға себеп болды. Газнавид әскері Хазарасптағы жергілікті Хорезм күштерін жеңіп, Гургандж халқын қатыгездікке ұшыратты және көптеген Хорезмдіктерді құл ретінде Газни астанасына әкеп кетті. Әбул Харит Мұхаммед тақтан түсіріліп, түрмеге қамалды, ал Хорезм Газнавид мемлекетіне қосылды, осылайша Мамунид әулетінің соңы, Хорезмшахтардың соңғы ирандық тегі аяқталды.
Алтунташ желісі
Хоразм сияқты қашық аймақты басқару қиын болғандықтан, Махмуд өзінің түркі құлы қолбасшысы (Гилман) Алтунташты аймақтың губернаторы етіп тағайындады, оған дәстүрлі Хоразмшах атағы берілді, осылайша Хоразмшахтардың үшінші әулетінің басталуын қадағалады. Газнавилерге адал қызметкер болған Алтунташ, Қыпшақ, Күжет және Шағрат түркі тайпаларынан қосымша әскерлер жинап, Хоразмның шекарасын қорғады. 1032 жылы Қарахандық билеушісі Әли Тигінге қарсы Дабусия шайқасынан кейін алған жараларынан қайтыс болды. Сұлтан Масуд I өзінің ұлы Саидты жаңа Хоразмшах етіп тағайындағанымен, Хоразмды іс жүзінде Алтунташ ұлы Харун басқарды, ол Саидтың халифат әл-дар (орынбасары) болды. 1034 жылы Селжұқ түріктерімен одақтасып, Харун Масудқа қарсы бүлік көтерді, бірақ келесі жылы Масудтың тапсырысымен өлтірілді. Харунның орнын оның інісі Исмаил Хандан басты, ол Масуд I Сәлжұқтардың шапқыншылығымен айналысқан кезде тәуелсіз монарх ретінде билік ете алды. 1038 жылы Масуд Хоразмның губернаторлығын өзінің одақтасы, Жандтың оғыз Ябғуы Шах Маликке тапсырды. 1041 жылы Шах Малик Исмаилды Хоразмнан қуды және өзін Гурганж билеушісі деп жариялады, осылайша Алтунташ әулетінің соңы болды. Алайда, осы кезде Масуд қайтыс болды және батыстағы Газнавилердің билігі күйреп кетті.
Ануштегин әулеті
Шах Малик Хоразмды жаулап алғаннан кейін бір жыл өткен соң, оны сельджук басшылары Туғрил мен Чағри Бег қуғынға түсірді. Осыдан бастап Хоразм сельджук провинциясы болды, бірақ «Хоразмшах» атағы шамамен 1077 жылға дейін қолданылмады, сол кезде түркі құлы Ануштегин Ғарчайды сұлтан Малик Шах I Хоразмның әкімі етіп тағайындады. 1097 жылы оның орнына түркі құлы Екінші Хоразмшах болды, бірақ ол сол жылы қайтыс болды. Сұлтан Беркьярұқ содан кейін Ануштегиннің ұлы Құтб әд-Дин Мұхаммедті (Мұхаммед I ретінде танылған) жаңа Хоразмшах етіп тағайындады, осылайша Ануштегинидтердің төртінші және соңғы Хоразмшах әулетінің басталуын қадағалады. Мұхаммед I сельджуктарға адал болды және сельджук сарайына ынтамен қатысты. Оның ұлы және мұрагері Атсыз Хоразмшахтардың мәртебесін орнатты, өзінің билігін кеңейту және тәуелсіздікке ұмтылуда белсенді болды, Каспий теңізінің шығыс жағалауларындағы және Маңғышлақ түбегіндегі түрікмендерді бағындырды. Дегенмен, ол өмірінің соңына дейін сұлтан Ахмад Санжардың жоғарылығын мойындады. Атсыздың ұлы және мұрагері Іл Арслан Санжардың қайтысынан және шығыстағы сельджук билігінің ыдырауынан кейін үлкен тәуелсіздікке қол жеткізді. Қарақытайға салық төлегенде, олар оның істеріне араласуға қызығушылық танытпады, сондықтан ол өзінің билігін Қараханид жерлеріне кеңейтуге еркін болды. Іл Арсланның ұлы және мұрагері Ала әд-Дин Текеш Хоразмшахтардың күшін одан әрі арттырды, Гуридтердің Хорасанға қарай кеңеюін тоқтата алды және Селжұқ империясын жойды. Бұған қоса, ол Қарақытай билеушілеріне қарсы тәуелсіздік жариялады және олардың шабуылдарын жеңіп қайтарды. Ол қайтыс болған кезде оның мемлекеті батысқа қарай Парсы Ирағына дейін созылды. Оның ұлы және мұрагері Мұхаммед II өзінің билігінің көп бөлігінде шығыстағы қарсыластарымен (Гуридтер, Қарақытай, солтүстік далалардың қипшақтары және Қараханидтер) күресті. Бастапқыда ол 1204 жылы Хорасанға жасаған Гурид билеушісі Мұизз әд-Дин Мұхаммед Ғұридің шапқыншылығын тойтаруға көмектескен Қарақытаймен жақсы қарым-қатынас сақтады. Оның өлімі оның империясының ыдырауына және Хорезмнің оның көп бөлігін басып алуына әкелді. Ол енді Қарақытайдан қашықтаса алды, ал соңғылары Семиречьедегі моңғол басшысы Күшлүгтің көтерілісімен айналысқанда, Мұхаммед II осы мүмкіндікті пайдаланып, Қараханид басшысы Усман ханмен жеңіліп, өлтірді, осылайша Трансоксианадағы Қараханид билігіне нүкте қойды. Мұхаммед II енді шығыс ислам әлеміндегі маңызды тұлға болды, бірақ әкесі сияқты Хорезмшах және Сұлтан деген қарапайым атақтарға қанағаттанды. Ол бұрын Гуридтерге қарсы қолдау көрсеткен Аббасид халифатымен келісімге келуге тырысты; ол Бағдадқа қарай жорыққа шықты, бірақ қыстағы қатал ауа райы және қипшақтар арасындағы тәртіпсіздік оны Хорезмге қайтаруға мәжбүр етті. Оның ұлы және мұрагері Жалал әд-Дин Маңбурни моңғол шапқыншылығын тоқтатуға шамасы келмеді, бұл Хорезм империясының құлауына әкелді.
Салдары
Хоразмшах атағы моңғол билеушілері мен Хоразмды басқарған кейінгі суфи әулеттері тарапынан қолданылмаған сияқты. Бұл атақ Тимур әулеті кезінде қайта қолданысқа енді, содан кейін Шахрухтың Хоразм губернаторы Шах Малик тұсында сирек қолданылды.