Уолтер Патердің «Марий Эпикурейші»: 161-177 жж. Римдегі рухани ізденістер, философия, дін тақырыбы. Шолу, мазмұны, тарихи контексті. Әдебиеттерге шолу.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1885 жылы Уолтер Патердің философиялық романы.
1885 philosophical novel by Walter Pater
«Мариус Эпикурей: оның сезімдері мен ойлары» – Уолтер Патердің тарихи және философиялық романы (оның аяқталған жалғыз толық көлемді көркем шығармасы), 1881 және 1884 жылдар аралығында жазылған, 1885 жылы жарық көрген және Антониндер дәуіріндегі Римде (161–177 жж.) оқиғасы өрбиді. Роман өзінің дәуірін Патердің өзімен салыстырған өзгерістер мен беймәлімдік кезеңінде жас римдіктің ізденісінде, оның қолайлы дін немесе философия табуға ұмтылысындағы ақыл-ой дамуын зерттейді. Баяндау үшінші тұлғада, Мариус тұрғысынан жүргізіледі, сонымен қатар классикалық және ерте христиандық мәтіндердің бейімдеулерінен бастап, Мариус күнделігі мен авторлық түсініктемелеріне дейін түрлі аралас қосымшалар енгізілген.
Marius the Epicurean: his sensations and ideas is a historical and philosophical novel by Walter Pater (his only completed full length fiction), written between 1881 and 1884, published in 1885 and set in 161–177 AD, in the Rome of the Antonines. It explores the intellectual development of its protagonist, a young Roman of integrity, in his pursuit of a congenial religion or philosophy at a time of change and uncertainty that Pater likened to his own era. The narration is third person, slanted from Marius's point of view, added to which are various interpolated discourses, ranging from adaptations of classical and early Christian writings to Marius’s diary and authorial comment.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Мариус – патриций отбасының жалғыз баласы, Луна маңындағы Этрурияның ауылдық жерінде өседі. Балалық шағы анасының өлімімен (әкесі бұрын қайтыс болған) және Пизадағы пансионға кетуімен аяқталады. Жастық шағында ол Флавианмен дос болады, оның ықпалына ілеседі және әдебиетке деген сүйіспеншілігі оянады (екені Апулейден Купидон мен Психеяның хикаясын оқығанда қуанады, ал Патер кейін Флавианды, "сөздерді және әдеби өнерді зейін қойып зерттейтін" адам ретінде "Pervigilium Veneris" авторы етеді). Флавиан Изида мерекесінде ауырып қалғанда, Мариус оның ұзақ өлім күресі кезінде күтім көрсетеді ("Бірінші бөлімнің соңы"). Есейген Мариус Гераклиттің "ағысы" және Аристипптің эпикурейлік (немесе киреналық) философиясын қабылдайды. Ол Римге сапар шегеді (166 ж.б.д.), жолда кездейсоқ жас шабандоз Корнелиймен танысады, ол оның досы болады. Мариус Римді таң қалған күйде зерттейді және "грек әдебиеті мен философиясында үлкен жетістіктерге жеткен жас" ретінде император Марк Аврелийдің хатшысы болып тағайындалады. Аврелийдің "Стоицизм және Платон туралы ойлар" кітабы және ритор Фронтоның қоғамдық лекциялары Мариусқа эпикурейшіліктің шектеулілігін ашады. Алайда, Аврелийдің амфитеатрлардағы жануарларға көрсетілген қатыгездікке, содан кейін адамдарға жасалған қиындықтарға бейжай қанағаттандыруы Мариусты стоицизмнің құндылықтарына күдік тудырады ("Екінші бөлімнің соңы"). Рим мен император сарайы, "жанды ағаштардан жасалған зұлым сиқырмен өзгерген қоладан жасалған тоғайға" ұқсағандықтан көңілі толады, Корнелийдің тыныштығының себебін түсінбейді, мінезі әлі де эпикурейлік, бірақ өмірге қанағаттандырарлық философия іздейді. Мариус Кампания мен Альбан тауларына бірнеше рет жалғыз барып, бірде Сабин тауларында бейбітшілік пен сұлулықтың кемелді күнінде рухани "эпифания" сезімін бастан кешіреді ("Үшінші бөлімнің соңы"). Кейін Корнелий оны Кампаниядағы жас тоқал Сесилияның үйіне алып барады. Бұл үйде бейбітшілік пен сүйіспеншілік атмосферасы қалыптасады, жаңа дін, әсемдік пен эмоционалдық тұрғыдан Мариусқа ұнайтын ритуалдар мен діни рәсімдермен бірте-бірте ашылады. Римдегі христиандарды қуғынға салу және философиялық жүйелердің бәсекелестігіне қарсы мақсатты қоғамдық сезім Мариустың оқшаулануы мен эмоционалды сәтсіздікке ұшырауына себеп болады. Өлім туралы ойлармен мазаланып, ол үйіне оралып, отбасының қайтыс болғандарына құрмет көрсетеді, олардың жерлеу ыдыстарын көміп, Корнелийдің серігінде Римге қайта оралады. Жолда екеуі күдікті христиандарды ұстау кезінде қамауға алынады. Жастардың біреуі ғана осы сектаның мүшесі екені анықталады, ал Мариус, Корнелийдің білместен, тұтқынға алушыларды оның екеніне сендіреді. Корнелий босатылады, Мариус жақын арада келеді деп ойлап, алданып қалды. Соңғысы Римге тұтқын ретінде бара жатып қиындықтар мен шаршауға төтеп береді, ауырып, өлмекші болып, тұтқынға алушылары оны тастап кетеді. "Егер сол кезде біреу тыңдаған болса, - дейді Патер, - оның қасіретінің тереңінен, соңғы кезде, адамдардың тағдырының ирониясы, өмір мен өлімнің ерекше жағдайлары туралы айқын сөз шығатын еді". Мариусқа соңғы күндері кедей ауыл тұрғындары күтім көрсетеді, олар оны өздерінің бірі деп санайды. Ол жаңа сенімнің ілімдеріне қызығушылық танытпаса да, оларды білмейтін күйде өледі, бірақ Патер оның "табиғи христиандық жан" (anima naturaliter christiana) екенін айтады және ол өмірін еске алғанда соңғы сағаттарында тыныштық табады: "Ол өмірінде жақсы көрген барлық адамдарын, тірі немесе қайтыс болғандарын еске алады, олар оның сүйіспеншілігіне риза болсын немесе болмасын. Ол сүйгендігінің қарапайым сезімінде жанының 'қауіпсіз тынығып, оған арқа сүйейтін' нәрсені тапқандай болды. Ал бұрынғыдай, алғыс сезімімен бірге оның жанында тірі адамның сезімі де болды" ("Төртінші бөлімнің соңы").
Marius, a sensitive only child of a patrician family, growing up near Luna in rural Etruria, is impressed by the traditions and rituals of the ancestral religion of the Lares, by his natural surroundings, and by a boyhood visit to a sanctuary of Aesculapius. His childhood ends with the death of his mother (he had early lost his father) and with his departure for boarding school in Pisae. As a youth he is befriended by and falls under the influence of a brilliant, hedonistic older boy, Flavianus, who awakens in him a love of literature (the two read with delight the story of Cupid and Psyche in Apuleius, and Pater in due course makes Flavian, who is "an ardent student of words, of the literary art", the author of the Pervigilium Veneris). Flavian falls ill during the Festival of Isis and Marius tends him during his long death agony (end of 'Part the First'). Grown to manhood, Marius now embraces the philosophy of the 'flux' of Heraclitus and the Epicureanism (or Cyrenaicism) of Aristippus. He journeys to Rome (166 AD), encountering by chance on the way a blithesome young knight, Cornelius, who becomes a friend. Marius explores Rome in awe, and, "as a youth of great attainments in Greek letters and philosophy", is appointed amanuensis to the Emperor Marcus Aurelius. Aurelius's Meditations on Stoicism and on Plato, and the public lectures of the rhetorician Fronto, open Marius' eyes to the narrowness of Epicureanism. Aurelius's indifference, however, to the cruelty to animals in the amphitheatre, and later to the torments inflicted on people there, causes Marius to question the values of Stoicism (end of 'Part the Second'). Disillusioned with Rome and the imperial court which seem "like some stifling forest of bronze work, transformed as if by malign enchantment out of the living trees", puzzled by the source of Cornelius's serenity, still Epicurean by temperament but seeking a more satisfying life philosophy, Marius makes repeated visits alone to the Campagna and Alban Hills, on one occasion experiencing in the Sabine Hills a sort of spiritual "epiphany" on a perfect day of peace and beauty (end of 'Part the Third'). Later he is taken by Cornelius to a household in the Campagna centred on a charismatic young widow, Cecilia, where prevails an atmosphere of peace and love, gradually revealing itself as a new religion with liturgy and rituals that appeal aesthetically and emotionally to Marius. The sense of purposeful community there, set against the persecution of Christians by the authorities and the competing philosophical systems in Rome, contributes to Marius' mood of isolation and emotional failure. Overshadowed by thoughts of mortality he revisits home and pays his respects to the family dead, burying their funerary urns, and sets out again for Rome in Cornelius's company. On the way the two are arrested as part of a sweep of suspected Christians. It emerges that only one of the young men is of this sect, and Marius, unbeknown to Cornelius, makes their captors believe it is he. Cornelius is set free, deceived into thinking that Marius will follow shortly. The latter endures hardship and exhaustion as he journeys captive towards Rome, falls ill, and dying is abandoned by his captors. "Had there been one to listen just then," Pater comments, "there would have come, from the very depth of his desolation, an eloquent utterance at last, on the irony of men's fates, on the singular accidents of life and death." Marius is tended in his last days by some poor country people, secret believers who take him to be one of their own. Though he has shown little interest in the doctrines of the new faith and dies more or less in ignorance of them, he is nevertheless, Pater implies, "a soul naturally Christian" (anima naturaliter christiana ) and he finds peace in his final hours as he reviews his life: "He would try to fix his mind on all the persons he had loved in life, dead or living, grateful for his love or not. In the bare sense of having loved he seemed to find that on which his soul might 'assuredly rest and depend'. And again, as of old, the sense of gratitude seemed to bring with it the sense also of a living person at his side" (end of 'Part the Fourth').
Баспа тарихы
Мариус жақсы қабылданып, жақсы сатылды; сол жылы шағын түзетулер енгізілген екінші басылымы жарық көрді (қараша 1885). Үшінші басылымда (1892) Патер стиліне қатысты кең ауқымды өзгерістер жасады, бұл нұсқа 1930 жылдардың басына дейін үнемі қайта басылып тұрды. Энн Кимболл Тьюэллдің кіріспесі мен түсіндірмелері бар басылым 1929 жылы Нью-Йоркте Патердің алғашқы баспагері – Макмиллан баспасынан шықты. Романның 100 жылдығына орай 1980-ші жылдардың ортасында тағы екі ғылыми басылым жарық көрді (төмендегі басылымдарға қараңыз).
Marius was favourably reviewed and sold well; a second edition with minor revisions came out in the same year (November 1885). For the third edition (1892) Pater made extensive stylistic revisions, this version being reprinted regularly until the early 1930s. An edition with introduction and notes by Anne Kimball Tuell was published by Macmillan, Pater's original publishers, in New York in 1929. Two further scholarly editions were published in the mid 1980s to mark the novel's centenary (see Editions below).
Сыни қабылдау
Macmillan's Magazine журналындағы алғашқы шолуда романшы Мэри Уорд кітаптың "үлкен психологиялық қызығушылығын" жоғары бағалады, бірақ оның кемшілігі ретінде христиандықты өмірдің соңғы шындық және мәні ретінде көрсетудің орнына, эстетикалық көзқараспен бейнелеуге бейім екенін айтты. Т.С. Элиот, өзінің стоик және христиандық көзқарастарымен, 1930 жылғы ықпалды эссесінде осы пікірмен келісті. Жақында ғана Уильям Ф. Шутер "Мариус өзіне қатты тартылған христиан қауымының неге сенетініне қызығушылық танытпауы" Патердің өзінің қызығушылығының жетіспеуімен үйлесетінін атап өтті; бұл Мариус пен Патердің философияға деген терең қызығушылығымен күрт контраст құрайды. Гарольд Блум былай деп жазады: "Пэтер романның түпкілікті мәселесінен қашып, жас Мариус христиан дінінің теологиялық және моральдық ерекшелігін түсінуге үлкермес бұрын оны өлтірді. Мариус Мариус болып қала алмайды және [эпикурейшілдіктен] бас тарта алмайды. Романның соңғы беттеріндегі Патердің құрылымдық ирониясы, әлі де бұзылған Мариус қасиетті христиан ретінде қайтыс болғанда, заңды түрде күмәндік тудырады". Дегенмен, Блум Патердің Сабин тауларындағы Мариусқа келген аянды бейнелеуін жоғары бағалайды: "Жан өзінің мәңгілік жанмен байланысты емес екенін біледі, бірақ енді өзінің тұтастығы сыртқы күштер жүйесімен үйлесе алатынына сенеді. Аянды идеалдамау арқылы Патер оны алдағы ұрпаққа қолжетімді етеді".
In an early review in Macmillan's Magazine the novelist Mary Ward praised "the great psychological interest" of the book, but identified as a weakness its tendency to depict Christianity from an aesthetic viewpoint, rather than presenting it as life's ultimate truth and reality. T. S. Eliot, with his Stoic and Christian sympathies, concurred in his influential 1930 essay. More recently William F. Shuter has noted that "the lack of curiosity exhibited by Marius as to what was actually believed by the Christian community to which he is so strongly drawn" matched Pater's own lack of curiosity; it contrasts strongly with Marius' (and Pater's) keen interest in philosophy. Harold Bloom writes, "Pater evaded the novel's ultimate problem by killing off Marius before the young man grasps the theological and moral exclusiveness of Christianity. Marius could not remain Marius and renounce [Epicureanism]. Whether Pater earns the structural irony of the novel's concluding pages, as a still pagan Marius dies a sanctified Christian death, is legitimately questionable." Nevertheless Bloom praises Pater's integrity in his handling of Marius's epiphany in the Sabine Hills: "The self knows that it is joined to no immortal soul, yet now believes also that its own integrity can be at one with the system of forces outside it. By de idealising the epiphany, Pater makes it available to the coming age."
Әдеби маңызы
Патердің идеялары мен тұлғасын зерттеушілерге қызығушылық туғызумен қатар (Маридің XXV тараудағы күнделігі Патер үшін Монтень сияқты ерекше ашық-айқын) «Мари Эпикурей» романы "XIX ғасырдың аяғындағы ең керемет көркем тәжірибелердің бірі" ретінде де қызығушылық тудырады. Патердің классикалық және тарихи мәтіндерді повесть арасына енгізуі – мойындалған және мойындалмаған қарыздар, аудармалар мен бейімделулер – «Мари Эпикурей» романын интертекстуалдықпен байытылған романның ерте мысалына айналдырады. Бұл үзінділер әртүрлі жанрларды қамтиды: повесть ішіндегі повесть (Апулейден), сөз (Фронтодан), ресми диалог (Лукианның «Гермотимусынан» қысқартылған нұсқасы), хаттар (Евсевий) және басқа метафикциялық тәсілдер – сюжеттің, іс-қимылдың, кейіпкерлердің, уақыт шебінің және диалогтың салыстырмалы түрде аз болуы – романды "оның ғасырынан асып, қазіргі заманғы көркем шығармаларға көз тастайтын" етеді.
As well as being of interest to students of Pater's ideas and personality (Marius's diary in Chapter XXV has a Montaigne like candour unusual for Pater) Marius the Epicurean is of interest as "one of the more remarkable fictional experiments of the late nineteenth century". Pater's interspersing of narrative with classical and historical texts – borrowings acknowledged and unacknowledged, translations and adaptations – makes Marius the Epicurean an early example of a novel enriched by intertextuality. These fragments cover a range of discourses – narrative within narrative (from Apuleius), oration (by Fronto), formal dialogue (an abridgement of Lucian's Hermotimus), letters (Eusebius) – which, taken with other metafictional devices – the comparative lack of plot, action, characterisation, time line and dialogue – make the novel "look forward beyond its century to modern works of fiction".
Үштік
Патер Мариусты "біртұтас сипаттағы, өзгертілген тарихи жағдайларда бірдей проблемалармен айналысатын" шығармалар трилогиясының біріншісі ретінде қарастырды. Ол екінші романы – «Гастон де Латур» романын жазуға кірісті. Романның оқиғасы XVI ғасырдың соңындағы Францияның құлпыраған кезеңінде өтеді. 1896 жылы Патердің досы және әдеби мұрагері Чарльз Ланселот Шэдвелл «Гастон» романының жеті тарауын өңдеп, жариялады; 1995 жылы Джеральд Монсман «Гастон де Латур: қайта қарастырылған мәтін» деген басылымды шығарды, онда жеті тарау қайта өңделді, ал Шэдвелл тым аяқталмаған деп сақтап қалған қалған алты тарау да өңделді. «Гастонның және оның тарихи замандастарының – Ронсар, Монтень, Бруно, королева Маргарита, король Генрих III – ойдан шығарылған портреті арқылы Патердің фантазиясы сары тоқсан жылдықтарға, әсіресе Оскар Уайльдқа қарсы тұрып, ескертеді». 1891 жылы «The Bookman» журналында «Дориан Грейдің портреті» туралы жарияланған рецензиясында Патер Уайльдтың эпикурейшілікті бұрмалауына қарсы болды: «Нағыз эпикурейшіліктің мақсаты – адамның барлық ағзасының толық, бірақ үйлесімді дамуы. Сондықтан, мысалы, Уайльд мырзаның кейіпкерлері күнә мен әділдік сезімі сияқты моральдық сезімдерден қаншалықты мүмкін болса, соншалықты тез бас тартуға тырысса, олардың күрделілігі азайып, дамудың жоғары деңгейінен төмен деңгейіне түсуі керек». Аяқталмаған болса да, «Гастон» Патердің «Мариус» романындағы ниеттерін аңғартса, сонымен қатар оның тәжірибелік техникасын одан әрі дамытады: «Драмалық оқиғалар естелік, идеялар және көптеген перспективалар арқылы сүзіліп өтеді, – деп жазады Монсман, – соншалықты радикалды түрде өзгереді, тіпті ойдан шығарылған кейіпкер өзі өмір сүрген дәуір туралы оқып отырғандай сезіледі». Трилогияның үшінші романы XVIII ғасырдың соңында Англияда өрбуі тиіс еді.
Pater conceived Marius as the first of "a trilogy of works of similar character, dealing with the same problems under altered historical conditions". He began work on the second novel, Gaston de Latour, set in turbulent late 16th century France, shortly after finishing Marius, but it remained unfinished at his death. In 1896 Pater's friend and literary executor, Charles Lancelot Shadwell, edited and published seven chapters of Gaston; in 1995 Gerald Monsman published Gaston de Latour: The Revised Text, re editing the seven chapters and editing the remaining six which Shadwell had withheld as too unfinished. "Through the imaginary portrait of Gaston and Gaston's historical contemporaries – Ronsard, Montaigne, Bruno, Queen Marguerite, King Henry III – Pater's fantasia confronts and admonishes the Yellow Nineties, Oscar Wilde not least." In an 1891 review of The Picture of Dorian Gray in The Bookman, Pater had disapproved of Wilde's distortion of Epicureanism: "A true Epicureanism aims at a complete though harmonious development of man's entire organism. To lose the moral sense therefore, for instance the sense of sin and righteousness, as Mr. Wilde's heroes are bent on doing so speedily, as completely as they can, is to become less complex, to pass from a higher to a lower degree of development." Though unfinished, Gaston throws light on Pater's intentions in Marius, as well as further developing his experimental technique: "Dramatic action is filtered by memory, ideas, and multiple perspectives," writes Monsman, "dissolved so radically that the fictional protagonist seems almost to be reading about the age in which he lived." The third novel in the trilogy was to have been set in England in the late 18th century.
Басылымдар
Уолтер Патер, «Мариус Эпикурей», ред. Майкл Леви (Penguin Classics, Harmondsworth, 1985); кіріспе және түсіндірмелермен. Уолтер Патер, «Мариус Эпикурей», ред. Ян Смолл (World's Classics, Oxford, 1986); 1934 жылғы Everyman's Library басылымының көшірмесі, жаңа кіріспе және түсіндірмелермен.
Walter Pater, Marius the Epicurean, ed. Michael Levey (Penguin Classics, Harmondsworth, 1985); with introduction and notes. Walter Pater, Marius the Epicurean, ed. Ian Small (World's Classics, Oxford, 1986); a facsimile text of the 1934 Everyman's Library edition, with new introduction and notes.