Кіріспе

Париж қасқыры (1933) – американдық жазушы Гай Эндордың қорқыныш романы, сонымен қатар тарихи көркем шығарма. Роман Франко-пруссия соғысы мен 1870-71 жылдардағы Париж коммунасының қайнаған оқиғаларында Бертран Кайе, осы атпен белгілі қасқырдың тағдырын баяндайды. Кейбір әдебиет сарапшылары осы кітапты Брам Стокердің "Дракуласымен" салыстырып, оны "қасқырлардың Дракуласы" деп атаған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Көптеген готикалық көркем әдебиеттер сияқты, Париждің қасқыры да автордың өзінің ертегісінің фантастикалық элементтерімен күресін түсіндіретін кадрлық әңгімемен ашылады. Мұнда баяндаушы, аты-жөнін айтпаған америкалық, Парижде докторлық диссертациясын оқып жүр. Ол қоқыс жинаушылардың қолынан қолжазба табады. Ол оны "Галлие баяндамасы" деп атайды: отыз төрт парақ француз тілінде жазылған, 1871 жылы әскери соттың алдында сержант Бертран Кайеттің сұралмаған қорғанысы". Көршілес Питавалдармен ұзаққа созылған қақтығыста өзін-өзі жойған қарғысқа ұшыраған Питамонт кланының ұрпағы Бертранд Рождество қарсаңында діни қызметкер Петамонт зорлаған жасөспірім қыздан дүниеге келеді. Бертран сәл сәл садистік және жыныстық құмарлықпен өседі, олар әдетте армандар түрінде көрінеді. Кейде армандарда ол қасқырға айналған нақты оқиғалар еске түседі. Оның өгей ағасы, Аймар Галлиз, баланы өсіреді (анасы Жозефина және қызметшісі Франсуазамен бірге), көп ұзамай Бертранның азабы туралы біледі. Бертран жезөкшеге шабуыл жасағаны, анасымен жыныстық қатынаста болғаны және өздерінің туған ауылында досын өлтіргенінен кейін Парижге қашып кетеді. Аймар Бертранды жергілікті қылмыстардың, мысалы, мәйіттерді қию және түрлі кісі өлтірулердің егжей-тегжейін зерттей отырып табуға тырысады. Бертран Франко-Прус соғысы кезінде Ұлттық гвардияға қосылады, аздап соғысады және асханада ерікті қызмет ететін қыздан, әдемі және бай Софи де Блюменбергтен махаббат табады. Софи, мазохист және өлімге деген құмарлық, Бертранға оның өзгеруінің зорлық-зомбылық әсерінен аулақ болуға көмектеседі, ол оның қанын сору үшін оның етін кесуге мүмкіндік береді. Аймар Бертранды Париж Коммунасы кезінде Парижде табады, бірақ махаббат Бертранды емдеді деп ойлап, ол әрекет жасамауға шешім қабылдайды. Софиді қасақана өлтіремін деп қорқып, Бертран бір түнде басқа біреуден тамақтануға шығады. Ол өз жауынгеріне шабуыл жасап тұрып, тұтқындалады. Аймар Бертранды ағашқа өртеп жіберуді қолдайды және сотқа Бертранның қылмыстарының қорытындысын береді, бірақ сот оны Ла Санте түрмесінің емханасында емдеуге жазалайды. Аймар Бертранды психикалық ауруханаға ауыстырады, өйткені реакциялық Версальдықтар Парижді қайтарып алғаннан кейін, коммунарлардың көпшілігі қаза тауып, көпшілікке өлтіріледі. Аймарға беймәлім, Бертран кішкентай камерада азап шегеді, оны ағасы келіп кеткенде есірткіге малды. Бертран ақырында Софи деп ойлаған басқа тұтқынмен бірге ғимараттан секіріп, өз-өзіне қол жұмсайды. Олардың өлімі Бертран мен Софидің өз-өзіне қол жұмсау фантазиясына ұқсас; нағыз Софи бұған дейін Бертраннан бөлініп кетуден бас тарта алмай, өз-өзіне қол жұмсады. Бұл оқиғадан кейін Париждегі зираттар туралы қалалық есептің сілтемесі келтірілген қорқынышты қосымша бар. Хабарламада "Сер С (Бертран) " деген адамның қабірінде "көктің денесі" бар екені айтылған, ол жер астында 8 жыл болғанмен, әлі де толық жойылмаған".

Тарихи мазмұны

Франко-прусс соғысы және 1870-71 жылғы Париж коммунасы «Париж қасқыр адамы» романына тікелей аяқталған тұрғынат береді, алайда Эндоре 1848 жылғы төңкерістерге де көп сілтеме жасайды, сол кезде Аймар Париждегі қанағатсыз көше шайқастары кезінде дене мүшесінен айырылып, ауыр психикалық жарақат алған. Романда Бисмарк, Бланки, Курбе, Дюма, Хаусман және Тьер сияқты танымал тарихи тұлғаларға сілтемелер кездеседі. Эндоре қасқыр туралы әңгімені 19 ғасырдағы Францияның қыздырылған саяси ахуалын бейнелеу және оған сын айту үшін пайдаланады. Оның баяндаушысы Коммунаның шатасуы мен қателіктеріне циникалық тұрғыдан қарап, бірақ әрқашан капиталистік жүйенің теңдесі жоқ қатыгездігі тұрғысынан бағалайды. Капитализм мен аристократияның біріккен күштерімен Коммунаның қанды түрде басып тасталуына қатысты бір сәтте Эндоренің баяндаушысы: «Коммуна Ла-Рокет түрмесінен елу жеті адамды атып тастады. Версаль оған 1900 адаммен жауап берді. Осы салыстыруға мынаны қосыңыз: Бүкіл танымал Террор билігі он бес ай ішінде 2596 аристократты гильотинаға жіберді. Ал Версальдықтар бір апта ішінде атыс жасау отрядының алдында 20 мың қарапайым адамды өлтірді» дейді.

Шабыт

Роман француз генералы Франсуа Бертранның нағыз оқиғасынан шабыт алады, ол "некрофильдік сержант" немесе "Монпарнас вампирі" деп танымал. 1848 және 1849 жылдар аралығында Бертран бірнеше француз зираттарында, әсіресе Парижде орналасқан Пере-Лашез және Монпарнас некропольдерінде, некрофилия және каннибализмге әкелген қатыгездік ұстамаларға тап болды. Бертран ұсталды және француз билігі жүргізген әскери сотта сотталды. Франсуа Бертранның әрекеттері туралы мәлімет ағылшын ғалымы Сабина Баринг Гулдтың 1865 жылы жарық көрген "Қасқырлар кітабы" атты еңбегінде сипатталған.

Қабылдау

"Париждің қасқыры" жарық көргеннен кейін "Нью-Йорк Таймс" басылымының бестселлерлер тізіміне енді. Триллер матамен қапталған алғашқы басылымның (оң жақтағы суретте) көптеген таралымдарын басып шығарды, қазір бұл басылым сирек кездеседі. Ұлы депрессияның салдарынан қиын жағдайда болған Эндор, қолжазбаны Farrar & Rinehart компаниясына бір реттік төлемге сатты, осылайша оның кейінгі табысынан авторлық гонорар алмады. Эндордың келесі романы "Бабук" (1934) солшыл "Авангард Пресс" баспасынан шыққандықтан, бұл оқиғаға сенуге болады, бірақ бұл туындының революциялық Гаити тақырыбы Farrar & Rinehart үшін тым қауқыпты болып көрінген болуы мүмкін. 1940-1950 жылдары танымал ғылыми-фантастика және детектив жазушылары Энтони Бухер мен Дж. Фрэнсис Маккомас "Париждің қасқыры" романын "фантазия, психопатология және тарихтың тамаша үйлесімі" деп сипаттады. Роберт Блох бұл кітапты өзінің сүйікті қорқыныш романдарының тізіміне қосты. Базил Коппер "Париждің қасқыры" кітабын "жақсы жазылған әдеби туынды, сонымен қатар қызықты және мұқият зерттелген клиникалық оқу" деп атады. Соңғы кезде Брайан Стейблфорд осы кітапты "қасқыр туралы роман ретінде қарастыруға лайық" деп бағалады. Белгиялық жазушы, аудармашы, сыншы және демонолог Жак Финне 1987 жылғы "Париждің қасқыры" кітабына жазған кіріспесінде былай деді: "Париждің қасқыры" ликантропия әдебиетінде Брам Стокердің "Дракуласы" вампиризм әдебиетіндегідей классика болып табылады.

Киноға бейімделу

Эндор Universal Studios-та жұмыс істегеніне қарамастан, «Париждің қасқыры» (The Werewolf of Paris) «Лондонның қасқыры» (1935) немесе «Қасқыр адам» (1941) фильмдерінің негізі болған жоқ. Hammer Film Productions компаниясының «Қасқырдың қарғысы» (The Curse of the Werewolf, 1961) романының саяси мазмұнының көп бөлігі жойылған, он тоғызыншы ғасырдағы Испанияда орын алған оқиғаның алғашқы бейімделуі болды. «Адамқұрт туралы аңыз» (Legend of the Werewolf, 1975) он тоғызыншы ғасырдағы Парижде өтеді және романның кейбір аспектілерін көрсетеді, бірақ Эндор автор ретінде көрсетілмеген. Дегенмен, Эндордىڭ туындылары сияқты, «Адамқұрт туралы аңыз» да әлеуметтік иерархияның құрбандарының (адамдар мен адам емес жандардың) қиындықтарына сезімтал.