Эфиопиялық әкім Раc Менгеша Йоханнес (1868-1906)

Кіріспе

Эфиопиялық губернатор (1868–1906)

Рас Менгеша Йоханнес (1868 – 1906) – Тигрэйдің губернаторы және император Йоханнес IV-нің (1872–1889 жж.) ұлы. Оның анасы – Велетте Текле Хайманот, дежазмах Гугса Мерчаның әйелі. Рас Арайя Селасси Йоханнес оның кіші жартылай бауыры болды. Метемма шайқасына дейін Менгеша Йоханнес император Йоханнес IV-нің туысы деп есептелді. Шайқас кезінде император қаза тапты, және өлім төсегінде Менгеша Йоханнес оның «заңды» ұлы ретінде мойындалып, мұрагері етіп тағайындалды. Бұл мұрагерлік мәселесін тудырды. Қайтыс болған императордың туыстары арасындағы тартыс оның қолдаушыларын бөліп, Менгешаның императорлық таққа таласуына кедергі келтірді. Оның орнына таққа Шеваның негусі Менелик отырды. Рас Менгеша Менеликке бағынбады, тіпті кейін Италияның жаңа колониясы Эритреяға қосылу мүмкіндігін қарастырды. Ол итальяндықтардың император Менеликке қарсы көтерілісін қолдайтынына үміттенді. Алайда, итальяндықтардың туған жері Тигрэйге енуі, олардың бұрынғы әкесі Йоханнеске деген адіздігі және итальяндықтардың басты мақсаты – Эфиопияны жаулап алу екенін түсінуі, Менгеша Йоханнесті Менелик II-ге бағынуға мәжбүр етті. 1894 жылдың 2 маусымында ол өзінің үш бас лейтенантымен бірге жаңа астанаға, Аддис-Абебаға келді. Император оларды Ұлы сарайдың жаңадан салынған қабылдау залында күтіп алды. Ол тағында отырды, басына үлкен тәж киді. Менгеша Йоханнес және оның лейтенанттары иықтарында бағыну тасын алып келді. Олар жақындап, сәжде етіп, кешірім сұрады. Менелик оларды кешірді деп жариялады. Менеликке адалдықтарын білдіргеннен кейін олар Тигрэйге оралды, онда Бахта Хагос итальяндықтарға қарсы көтеріліс бастады. Содан кейін Менгеша өз әскерін Коатит шайқасында итальяндықтарға қарсы жетектеді, бірақ оның күштері жеңіліске ұшырады. Адваға жол тартқан Менелик әскерлерінің алғы шебін басқарған Фитаврари Гебееху басшылығымен өткен тағы бір шайқаста итальяндықтар Амба Алагиде талқандалды. Соғыс 1896 жылы аяқталды, Менгеша Йоханнес және Тигрэй күштері Менеликпен бірге итальяндықтарға қарсы шешуші Адва шайқасында күш көрсетті. 1899 жылы Менгеша Йоханнес Сионның негусі атағын алғаннан кейін Менеликке қарсы тағы көтерілді (оның ұрпақтары ондаған жылдардан кейін Волоның Расы Микаэль Лидж Иясу осы атақпен таж кигенде ашуға ішін толтыратын еді). Император Менелик Рас Менгешаны тұтқындап, Анкобердегі ескі Шеван патша сарайында үй қамауына алды.

Ras Mengesha Yohannes (; 1868 – 1906) was governor of Tigray and a son of Emperor Yohannes IV (r. 1872 89). His mother was Welette Tekle Haymanot wife of dejazmach Gugsa Mercha. Ras Araya Selassie Yohannes was his younger half brother. Prior to the Battle of Metemma, Mengesha Yohannes was considered to be a nephew of Emperor Yohannes IV. During the battle, the Emperor was mortally wounded and it was on his deathbed that Mengesha Yohannes was acknowledged as his "natural" son and designated as his heir. This created something of a succession problem. Fighting between various relatives of the slain Emperor split his camp and prevented Mengesha from making a viable bid for the Imperial throne. Instead, the throne was assumed by Negus Menelik of Shewa. Ras Mengesha refused to submit to Menelik and later even flirted with joining the new Italian colony of Eritrea. He hoped that the Italians would support his rebellion against Emperor Menelik. However, encroachments by the Italians into his native Tigray, their previous enmity to his father Yohannes, and recognition that the ultimate goal of the Italians was to conquer Ethiopia themselves, led Mengesha Yohannes to finally submit to Menelik II. On 2 June 1894, he and his three major lieutenants went to the new capital at Addis Ababa. Within the newly constructed reception hall of the Grand Palace, the Emperor awaited them. He was seated on his throne with a large crown on his head. Mengesha Yohannes and his lieutenants each carried a rock of submission on his shoulder. They approached, prostrated themselves, and asked for forgiveness. Menelik simply declared them pardoned. Following their allegiance with Menelik, they returned to Tigray, where Bahta Hagos initiated the rebellion against the Italians. Mengesha then led his army against the Italians at the Battle of Coatit, where his force was rebuffed. Another skirmish led by Fitawrari Gebeyehu, the vanguard commander of Menelik forces on the way to Adwa, annihilated the Italians at Amba Alagi. The war culminated in 1896, as Mengesha Yohannes and the forces of Tigray fought at the side of Menelik against the Italians at the pivotal Battle of Adwa. In 1899, Mengesha Yohannes rebelled again against Menelik when he was denied the title of Negus of Zion (his descendants would be outraged decades later when Ras Mikael of Wollo was crowned with this title by Lij Iyasu). Emperor Menelik had Ras Mengesha captured and put under house arrest at the old Shewan royal palace at Ankober.

Ерте өмір

1889 жылға дейін Менгеша Йоханнес императордың немересі саналды, бірақ 1889 жылдың 9 наурызында император өлім төсегінде, Метеммада, оны ағасы Гугсаның әйелінен тараған ұлы деп мойындады. Сондықтан кейбір дереккөздер Менгеша Йоханнес өмірі бойы Йоханнеске берілгендігін әлі де айтады. Дежазмах Менгеша Йоханнес императордың тақ мұрагері етіп тағайындалды және Метемма шайқасы алаңында тәж кигеніне қарамастан, таққа отыра алмады. Метемма шайқасының нәтижесінде Тиграйдың билеуші отбасылары аймақтық азаматтық соғысқа ұласқан билік күресіне қатысты. Бұл тәртіпсіздік Менгеша Йоханнес лагерінің аймақты оның билігімен біріктіруге тырысуын әлсіретті. Бірақ, 1889 жылдың қараша айында II Менелик император деп жарияланды. Рас Менгеша Йоханнес Йоханнестің бас әскери генералы рас Алула Энгаданың күшті әскери және саяси қолдауын алды. Одан бөлек, ол Йоханн IV билігін ұзақ жылдар бойы нығайтқан көптеген қару-жарақ пен әскерді мұра етті. Дегенмен, тарихшылар Менгеша Йоханнестің әскери шеберлігіне және қолда бар ресурстарды жұмылдырып, қарсыластарын жеңуге қабілеттілігіне күмән келтіреді, бұл оның ізашары Йоханнестен өзгеше. Менгеша Йоханнестің зор саяси амбициялары оны итальяндықтармен одақтасуға итермеледі, бұл 1891 жылғы Мереб келісімінде көрінді. 1890 жылға қарай итальяндықтар Мереб Мелашына бақылауды алды және бүкіл Тиграйды бағындыруды мақсат етті. Осы уақытта Менгеша Йоханнес және оның Тиграй вассалдары Менелик II-ге қарсы көтерілді. Алайда, итальяндықтардың оларды қоздыру әрекеттері ұзаққа соқпады. Италиялықтардың бейтараптылығы және Менгеша Йоханнестің шешімсіздігі оны кеңесшілері мен әскери қолдаушылары, мысалы, рас Алуланың қарсылығына қарамастан, көтерілісін тоқтатуға көндірді. Менгеша Йоханнестің даулы саяси мансабы Тиграйдың ұлттық ерекшелігі мен автономиясының мұрасын қалдырды. Шындығында, оның ұлы леул рас Сейум Менгеша және немересі леул рас Менгеша Сейум 1974 жылғы революцияға дейін Тиграй облысын басқарды (кейде бірнеше губернаторлар арасында, Менгеша Йоханнестің туыстары арасында бөлінді). Менгеша Сейум 1970 жылдардың ортасынан бастау алған Эфиопия демократиялық одағы деген Derg-ке қарсы оппозициялық партияның жетекшісі болды.

Before 1889, Mengesha Yohannes was considered the Emperor's nephew, but on 9 March 1889 the Emperor on his deathbed, in Metemma, recognized him as his son, from a side relation with his brother Gugsa's wife. Therefore, some informants still claim that Mengesha Yohannes was strongly attached to Yohannes throughout his life. Dejazmach Mengesha Yohannes was designated by the Emperor as his heir to the throne, and allegedly crowned still on the battlefield of Metemma, but Mengesha Yohannes was not able to claim the throne. In the aftermath of the disastrous battle of Metemma, the Tigrayan ruling families found themselves embroiled in a power struggle that led to a regional civil war. This state of anarchy sapped the energy of Mengesha Yohannes's camp to unite the region under his authority. Quickly, instead atse Menelik II was proclaimed emperor in November 1889. Ras Mengesha Yohannes, however, had the strong military and political backing of Yohannes's chief military general ras Alula Engada. Additionally, he had inherited a considerable number of armaments and soldiers that had long bolstered the power of Yohannes IV. However, historians cast doubts on Mengesha Yohanens's basic military prowess and leadership skills to mobilize the available resources and prevail over rivals, in contrast to his predecessor Yohannes. Mengesha Yohannes's strong political ambition once nearly pushed him to ally with the Italians, as demonstrated by the Mereb Convention of 1891. By 1890, the Italians had taken control of the Mereb Mellash, and aimed at the control of entire Tigray. In the meanwhile, Mengesha Yohannes and his Tigrayan vassals had revolted against atse Menelik II. Italian attempts to instigate them were, nonetheless, short lived. The Italians' non committed stance, coupled with Mengesha Yohannes's hesitant attitude finally convinced him to end his rebellion, even against the opposition of his counsellors and his military supporters, such as ras Alula. Mengesha Yohannes's controversial political career, however, left a legacy of Tigrayan identity and autonomy. Indeed, his son leul ras Seyoum Mengesha and his grandson, leul ras Mengesha Seyoum were able to gain the governorship of Tigray, each at different stages of the history of this region (sometimes also partitioned among several governors, relatives of Mengesha Yohannes), until the 1974 Revolution. Mengesha Seyoum played then a role as the leader of an anti Derg oppositional party, the Ethiopian Democratic Union, which dates back to the mid 1970s.

Мұрагерлік проблемалар

Рас Менгештің кім екендігіне байланысты дау-дамай оның анасы Волете Текле Хайманот Томчо (Войзеро Текле) Дежазмач Гугсаға құда түскеніне байланысты туындады. Рас Ария Селассидің, Йоханнестің ұлы мен мұрагерінің қайтысынан кейін, Рас атағы Менгешаға берілді, ал Рас Арая Селассидің әскері оның басқаруына берілді. Йоханнес Метеммада өлім төсегінде Этхеге Тевофлосқа және қатысқан маңызды сарай шенеуніктерге Менгешаның ағасы Гугсаның емес, өзінің ұлы екенін айтқанда ғана бұл мәлім болды. Осылайша ол оны ұлы деп мойындады және мұрагері деп жариялады. Осы хабардан кейін Йоханнестің жақын туыстары, мысалы, Йоханнестің ағасы Марудың ұлы Фитаврари Мешеша және Йоханнестің анасының інісі Рас Арайя Димцудың ұлы Дежах Богале Арайя, Менгешаны Йоханнестің ұлы және мұрагері ретінде қабылдаудан бас тартты, олар қайтыс болған императордың орнын басуға тең құқылы екендерін мәлімдеді. Гугсаның Йоханнеспен бірдей әкесі мен анасы болғандықтан, егер Йоханнес өзінің немере інісі Менгешаны мұрагері деп таңдағанын жариялағанда, Менгешаның заңдылығы күмәнде болмас еді. Менгешаның анасы арқылы императорлық әулетке қосымша құқығы болды. Менгешаны өзінің баласы деп жариялаудың жалғыз себебі – осы уақытқа дейін Йоханнестің ағасы Дежазмач Гугса мен Менгешаның анасы Войзеро Текле арасындағы жақын қарым-қатынас болғандықтан құпия сақталған шындықты ашу еді. Аугустус Б. Уайлд, британдық газет «Манчестер Гардиан» тілшісі, 1884 жылы Хьюетт миссиясының мүшесі ретінде Эфиопияда болып, кейін 1896 жылғы Адва шайқасынан кейін Менгешаның Йоханнестің нақты ұлы екенін даусыз мәлімдеді. Байру Тефла, керісінше, Менгешаның Йоханнестің табиғи ұлы екенін растайтын әртүрлі дереккөздерді білсе де, оны Гугсаның ұлы деп санайды, себебі «Көптеген қарт адамдар Менгешаның Гугсаның ұлы екеніне келіседі, ол билеушінің үлкен ағасы».

The confusion over Ras Mengesh's parentage is due to the fact that his mother Wolete Tekle Haymanot Tomcho (Woizero Tekle) was betrothed to Dejazmatch Gugsa. On the death of Ras Arya Sellassie, son and heir of Yohannes, the title of Ras was conferred on Mengesha and the army of Ras Araya Sellassie was transferred under his command. It was only on his deathbed, at Metemma, that Yohannes declared to Etchege Tewoflos and the important dignitaries present that Mengesha was not the son of his brother Gugsa, but his. He thus acknowledged him as his son and declared him as his heir. Immediately after this announcement, close relatives of Yohannes, such as Fitawrari Meshesha, son of Maru, Yohannes's brother, and Dejach Bogale Araya, son of Ras Araya Dimtsu, maternal uncle of Yohannes, refused to accept Mengesha as the son and heir of Yohannes, claiming that they were equally entitled to succeed the deceased Emperor. Since Gugsa had the same father and mother as Yohannes, the legitimacy of Mengesha would not have been affected if Yohannes had declared that he had chosen Mengesha, his nephew, as his heir. Mengesha, through his mother, had also additional claim to the Imperial lineage. The only reason for claiming Mengesha as his own son was simply ro reveal the truth, which hitherto was kept secret due to the close association that had existed between Yoahannes's elder brother Dejazmatch Gugsa and Woizero Tekle, the mother of Mengesha. Augusus B. Wylde, a correspondent of the British paper, The Manchester Guardian, who had been in Ethiopia as a member of the Hewett Mission of 1884 and later, soon after the Battle of Adwa of 1896, contends that Mengesha was indisputably the actual son Yohannes. Bairu Tefla, on the other hand, although he is aware of the various sources, which assert that Mengesha was the natural son of Yohannes, has placed him as the son of Gugsa on the ground that "Most of the old people agree that Mengesha was the son of Gugsa, the eldest brother of the sovereign."

Отбасылық бәсекелестік және Тигрдің бөлінуі

Менгеша Йоханнестің бағынғаннан кейін де император Иоганнес IV-тің екі әулет арасындағы отбасылық бәсекелестік император Менелик II және оның мұрагерлері үшін қиын мәселе болып қала берді. Иоганнес IV өзінен кейін үлкен, "заңды" ұлы Рас Арайя Селассие Иоганн мен кіші, "туған" ұлы Менгешаны қалдырды. Рас Арайяның ұлы Гүгса Арайя мен Рас Менгешаның ұлы Рас Сейум біраз уақытқа Тиграйды бөлісіп биледі, Рас Гүгса Арайя шығыс жартысына, ал Рас Сейум батыс жартысына төрағалық етті. Соңында Менгешаның ұлы Рас Сейум, өзінің туысы Рас Гүгса Арайяның қазасынан және Гүгса Арайяның ұлы Дежазмач Хайле Селассие Гугсаның опасыздығынан кейін, әкесінің орнына Тиграйдың бүкіл леулі болды. 1935 жылы Хайле Селассие Гугса Италия басқыншыларымен күш біріктіріп, Эфиопияны жаулап алды және елді басып алды. Рас Менгеша Эфиопия Императорлық Соломон әулетінің екі үлкен тармағының бірін құрған деп есептеледі.