Қырым соғысындағы Таганрог қамалы (1855)

Кіріспе

1855 жылғы Қырым соғысының шайқасы

Таганрогты қоршау – кейбір орыс тарихтарында 1855 жылдың маусым және қараша аралығында Қырым соғысы кезінде Азов теңізіндегі ағылшын-француз теңіз операцияларына берілген атау. Британдық және француз күштері Азов теңізі арқылы өтетін Ресей армиясының негізгі жабдықтау жолдарын жою стратегиясын іске асырды. Таганрог – Ресей армиясының маңызды логистикалық орталықтарының бірі болды және 1855 жылдың 3 маусымында аймақтағы барлық ірі ресейлік жабдықтау базаларына жасалған шабуылдар сериясы аясында оған шабуыл жасалып, әскери қоймасы қиратылды. Бірақ Дондағы Ростовқа жетіп болмады, себебі терең судың аздығынан ешбір соғыс кемесі өткізілмейтін еді.

Кіріспе

1855 жылдың көктемінде Қырым соғысы үшінші жылына созылғанда, британдықтар мен француздықтар Азов теңізінде әрекеттерді бастауға шешім қабылдады. Олардың ойынша, бұл Қырымды Ресейден одан да жақын жерге бөліп, Таман порты арқылы Ресей әскерлеріне теңіз жолымен жеткізілетін жабдықтауды тоқтатуға мүмкіндік береді. Осы стратегияны жүзеге асыру үшін Керчь бұғазын басып алу қажет болды, бұл британдық және француздық әскерлер мен әскери кемелерінің бірлескен күштерімен іске асырылуы тиіс еді. Таганрог қаласы, Азов теңізінің шығыс жағында орналасқандықтан, шабуылға ықтимал нысана ретінде таңдалды. Таганрог Азов теңізіне сәл ішке қарай созылған құрлық жолағында орналасқан. Британдықтар мен француздықтар үшін бұл Дондағы Ростовқа жол ашатын тиімді баспалдақ болды. Ростовты басып алу одақтастарға ресейлік күштердің тыл жағына қауіп төндіруге мүмкіндік берер еді. Британдықтар мен француздықтар "Азов жорығына" 16 000 әскер мен 40-қа жуық шағын әскери кемені дайындады. Сол кезде Таганрогтың генерал-губернаторы Николай Адлербергтің орнына егде жасымен, бірақ көп дағдыға ие болған генерал Егор Толстой тағайындалды, ол түрктерге қарсы күресте Ресей армиясында қызмет еткен. 1854 жылдың сәуір айында Толстой Иван Красновпен бірге (аудандағы Дон казактарына қолбасшылық еткен) Таганрогтағы басқаруды өз қолына алды және күштерін дайындады. Оның құрамында үш Дон казак сотниясы болды (No. 180 Моршанская дружина, 184 Спасская және 188 Борисоглебская). Соңғы сал теңіз архитектурасы тарихында ерекше орын алады, өйткені HMS Stromboli командашысы Коупер Фиппс Коулз оған қорғалған купол орнатып, ішіне 32 фунтты зеңбірек қойған. Осыдан кейін заманауи әскери кемелерде қолданылатын мұнара пайда болды. Ультиматумға Толстойдың арнайы тапсырмалар жөніндегі өкілі, барон Евгений Фейлизер Франк (бұрынғы губернатор Отто Фейлизер Франктың сіңілі баласы) және кейіннен оқиғаны 1855 жылғы 21 маусымда "Московские ведомости" газетінде сипаттаған ақын Николай Шербина жауап берді. Одақтастар барлық мемлекеттік мүлікті тапсыруды, әскерлерді шығаруды және азаматтарды эвакуациялауды талап етті. Бір сағат ойланғаннан кейін барон Фейлизер Франк елшілерге Толстойдың талаптарды қабылдамайтын жауабымен оралды. Содан кейін "Рекрут" кемесі бейбітшілік туын түсіріп, қалаға оқ ашты. "Дануби" мен "Муэтт" кемелері "Леди Нэнси" кемесін сүйреп, қарулы катерлермен бірге бомбалауға қосылды. Төрт адамнан тұратын топ лейтенант Сесил Бакли мен ботсвайн Генри Куперді құрлыққа түсірді, олар 29 мамырда Геничск қаласында жасағандай, әскери қойма ғимараттарына от қойып, содан кейін қайтып келді. "Леди Нэнси" салы мен бірнеше катерлер шабуыл жасаған топқа жақыннан қолдау көрсетті. Екеуі де өз ісі үшін Виктория кресімен марапатталды, ал еңбек өтілі мен тегі бойынша Баклиге ең алғашқы Виктория кресі табысталды. Астық, ағаш, дегь, порттағы барлық қайықтар (оның ішінде ресейлік "Аккерман" және құрылыс үстіндегі басқа да соғыс кемелері), кеден үйі және негізгі үкіметтік ғимараттар өртеліп кетті. Толстойдың ресми баяндамасында одақтастардың Ескі Тас Сатылар (Каменная лестница) мен Таганрогтың орталықтағы грек шіркеуі маңында үлкен күшпен қондырғандығы айтылды, ал одан кейін болған бомбалау казактар мен еріктілер корпусы тарапынан тойтарылған деген мәлімдеме жасалды. Одақтастар операция кезінде бір ғана жарақат алды, Корольдік теңіз артиллериясының мергеншісі С. Эванс HMS Princess Royal кемесінен атылған гаубицаны ұстап тұрғанда, оқтан жараланған. Ресейліктердің шығындары зор болды, соның ішінде портта қираған "Аккерман" канонерлік қайығы және Севастопольдегі негізгі орыс армиясын төрт айға азық-түлікпен қамтамасыз етуге арналған азық-түлік қорлары да жойылды.

In the spring of 1855, as the Crimean War dragged on into its third year, the British and the French decided to begin operations in the Sea of Azov. They reasoned that this would allow them to cut off Crimea even further from Russia and prevent further supplies from reaching Russian forces there by sea via the seaports in the Taman. This strategy required them to occupy the Strait of Kerch, which was to be undertaken by a joint force of British and French soldiers and warships. Taganrog, at the far eastward end of the Sea of Azov, was selected as a potential target for attack. Taganrog is located on a strip of land jutting out slightly into the Sea of Azov and, to the British and the French, formed an excellent stepping stone to Rostov on Don. Taking Rostov on Don would allow the allies to threaten the rear of the Russian forces. Plans were drawn up, and the British and French prepared 16,000 ground troops and about forty small warships for the "Azov Campaign". Meanwhile, Taganrog's governor general, Nikolay Adlerberg, had been replaced by Yegor Tolstoy, an ageing but versatile general, who had served in the Russian Army in fighting against the Turks. In April 1854, Tolstoy assumed command at Taganrog, along with Ivan Krasnov (who commanded the Don Cossacks in the region) and prepared his forces. He had three sotnias of Don Cossacks (No. s 180 Моршанская дружина, 184 Спасская and 188 Борисоглебская) This latter raft occupies an interesting place in the history of naval architecture as Commander Cowper Phipps Coles of HMS Stromboli had erected a protected cupola on her, and placed a 32 pounder within. From this sprang ultimately the modern turret used aboard warships. The ultimatum was answered by Tolstoy's official for important missions, Baron Yevgeny Pfeilizer Frank (nephew to former governor Otto Pfeilizer Frank) and poet Nikolay Sherbina, who later described the event in Moskovskiye Vedomosti on 21 June 1855. The allies demanded the surrender of all government property, the withdrawal of troops and the evacuation of civilians. After an hour of consideration Baron Pfeilizer Frank returned to the envoys with Tolstoy's reply, rejecting the demands. The Recruit then hauled down her flag of truce and opened fire on the town. The Danube and Mouette, towing the Lady Nancy moved up in the company of the armed launches and joined in the bombardment. A four oared gig then landed Lt Cecil Buckley and Boatswain Henry Cooper, who proceeded to set fire to the military depots buildings before returning, in the same manner they had at Genitchi on 29 May. The raft Lady Nancy and some of the launches gave close support to the raiding party. Both earned the Victoria Cross for their actions and due to seniority and spelling Buckley was awarded the first VC ever gazetted. All the stores of grain, timber, tar, all the boats in the harbour (including the Russian gunboat Akkerman and various other warships under construction) and any boats under construction, together with the Customs House and the main government buildings were set ablaze. Tolstoy in his official report claimed the allies had landed a major force near the Old Stone Steps (Каменная лестница) and Greek Church in downtown Taganrog followed the bombardment which was allegedly repulsed by the Cossacks and the volunteer corps. The allies suffered a single casualty in the operation, Gunner C. Evans of the Royal Marine Artillery was struck in the face by a spent musket ball whilst manning the howitzer of the launch from HMS Princess Royal. Russian losses were significant, including the gunboat Akkerman destroyed in the harbour, and four months food supply for the main Russian army at Sevastapol.

Ұдайы жүргізіліп жатқан операциялар

Азов өзеніндегі жабдықтау базалары жойылғаннан кейін, ресейліктер Азов теңізі маңындағы аймаққа түрлі жағалау қалаларын қорғау үшін Дон казактарының тағы он төрт жүзілігін (сотниясын) орналастырды. Осылайша, аймақтағы казак жүзіліктерінің (сотнияларының) жалпы саны 16-ға жетті. Олар Таганрогты және басқа да маңызды нүктелерді бекініске түсіруге тырысты. Таганрогта бұл жұмыс жермен нығайтылған артиллериялық батарея салудан тұрды. 19 шілдеде командир Шерард Осборн «Жаспер» кемесімен Таганрогты барлап, салынып жатқан батареяны байқады. «Жаспер» батареяға екі оқ жіберді, бірақ жауап келмеді, сондықтан кеме қозғалды. Бірақ, аз уақыттан кейін «Жаспер» Азов теңізі жорығында жоғалған жалғыз одақтас соғыс кемесі болды. Ол 23 шілдеде Украинадағы Седжове қаласының жанындағы Кривая Спитка немесе «Иілген Спитка» жерленді, Таганрогтан батысқа қарай 24 шақырым жерде. Көптеген дереккөздерде жергілікті балықшылар су тереңдігін көрсететін белгілерді (буйлерді) жылжытқандықтан, британдық соғыс кемесі жағаға тірелгенін айтады. Алайда, жазушы Брайан Перрет, кеме орыс бекінісін жойғаннан кейін, олжа ретінде алынған қаруларды бортына тиеп алғандықтан, әдеттегіден гөрі терең суға түсіп, жерге отырғанын мәлімдейді. «Жаспер» экипажы «Сволоу» кемесіне көшірілді, ал кеме суға батырылды. Дон казактары кейіннен кемеге кіріп, оның екі 24 фунттық гаубицасын және қоймасынан 60 оқын, сондай-ақ бірнеше трофейлерді тартып алды. Оқ-дәрілер Таганрогтағы кафедральға (орыс армиясының әскери базасы ретінде пайдаланылды) жіберілді, содан кейін Черкасқа жеткізіліп, жағалау қорғанысына орнатылды. Ақырында казактар жағаға тірелген кемені жарылыспен жойды. 5 тамыз күні Осборн «Везувий», «Грайндер» және «Вранглер» кемелерімен Таганрогқа келді, жаңа батареяны жоюға кірісті. Атыс арқылы гарнизонды ығыстырып, эскадрилья батареяны бақылауға алған десант тобын жауып, бір бөлігін жүлде ретінде алып, қалған қаруларды теңізге лақтырып, содан кейін батареяны жарылыспен жойды. Бірнеше күннен кейін Таганрог гарнизоны генерал-майор Лейна басқаратын 15-ші жаяу әскер дивизиясының резервтік бригадасымен, шамамен 4000 жаяу әскермен күшейтілді, сонымен қатар қорғанысқа сіңген көптеген казактар да болды. Аймақтағы қарауылдық іс-қимылдар жалғасты, ал қыркүйек айының басында лейтенант Дейдің «Рикрут», «Кюрлью» және «Фэнси» кемелерінің тобы, Ресей күштеріне (2 канонерлік қайық және 16 баржа, жүзбелі батарея ретінде пайдаланылды) соққы беруге дайындалған кезде Таганрог жолдарындағы дауылды бастан өткерді. Қазан айында қарауылдық іс-қимылдар жалғасты, ал жылдың соңғы қарауылдық тобы 20 қарашада Таганрогты барлап, портта бірде-бір кеме қалмағанын анықтады. 24 қарашада Осборн қалған кемелерін Азов теңізінен шығарды, өйткені теңіз мұзы қалыптаса бастады, қыста жылы климатқа көшті.

After the destruction of their supply bases on the Azov, the Russians deployed another fourteen sotnias of Don Cossacks to the region around the Sea of Azov to protect the various coastal cities. This brought the total number of Cossack sotnias in the area to 16. They attempted to fortify Taganrog and other points. At Taganrog this work consisted of building an earthwork artillery battery. On 19 July, Commander Sherard Osborn conducted a reconnoiter of Taganrog aboard HMS Jasper and observed the battery being built. The Jasper put two shells into the battery but did not receive a response, and so moved off. The Jasper would shortly thereafter become the only allied warship lost in the Sea of Azov campaign when she grounded on Krivaya Spit or "Crooked Spit" near the present day town of Sedjove in Ukraine, 15 miles west of Taganrog on 23 July. Most sources report that local fishermen moved various buoys that marked water depth, which forced the British warship ashore. Author Bryan Perret claims instead that she had just destroyed a Russian fortification and had taken the captured guns aboard as prizes. Hence she was running much deeper than normal and grounded. Jasper's crew was taken off aboard HMS Swallow and the grounded ship scuttled. Don Cossacks subsequently boarded the derelict and captured her two 24 pounder howitzers and 60 shells from her magazine, along with some trophies, The guns were sent to the Cathedral in Taganrog (used as a military base by the Russian Army) and sent onwards to Cherkassk where they were mounted in the coastal defences. The Cossacks eventually blew up the stranded hull. On 5 August 1855 Osborn arrived off Taganrog to destroy the new battery with HMS Vesuvius, HMS Grinder and HMS Wrangler. Driving off the garrison with gunfire the squadron covered a landing party which took control of the battery, took some as prizes, spiked the remaining guns and threw them in the sea, and then blew up the battery before retiring. A few days later the garrison of Taganrog was reinforced further with the Reserve Brigade of the 15th Infantry Division, some 4,000 infantrymen under Major General Leyna (Лейна), in addition to the large number of Cossacks absorbed by the defence. Patrols continued in the area, and in early September Lt Day's group of HMS Recruit, HMS Curlew and HMS Fancy rode out a storm in Taganrog Roads whilst preparing to strike the Russian force (2 gunboats and 16 barges used as floating batteries) A small raiding party of three from Wrangler, trying to destroy a number of fishing boats at a small lake, was cut off and captured near Mariupol by a group of Cossacks who ambushed them. Patrols continued throughout October and the last patrol of the year reconnoitered Taganrog on 20 November, finding not a single vessel remaining in the harbour. On 24 November Osborn took his remaining ships out of the Sea of Azov as the sea ice started to form, wintering in a warmer climate.

Қорытынды

1856 жылы 21 маусымда Таганрогтағы орыс әскерлері күшін тоқтатты, және қаладағы өмір қалыпқа қайта бастады. Қырым соғысы Таганрог қаласына бір миллион рубльден астам шығын келтірді. Жергілікті құрылыстарға айтарлықтай зиян тиді. Жиырма үй толығымен қирады, ал 74-і қандай да бір деңгейде зақымдалды. Тағы бір жүз сексен тоғыз ғимарат, көбінесе астық сақтау қоймалары мен дүкендер қиратылды, ал 44-і зақымдалды. Царь Александр II 1857 жылы Таганрог тұрғындарына салық төлеуден босатылғандық берді. Қоршауда болған кезеңдегі қызметтері үшін 163 Таганрог сарбазы медальдармен және әскери ордендермен марапатталды.