Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Тілдер тобы
Language family
Хое /'//k//w//ei/ КВАЙ тілдері – Оңтүстік Африкаға тән банту емес тілдер тобының ең ірісі. Бұрын олар хойсан тілдері отбасының бір тармағы деп есептелген және сол жағдайда Орталық хойсан деп аталған. Хойсан отбасы ретінде қазір мойындалмаса да, атауы қолдануға ыңғайлы термин ретінде сақталған. Ең көп тараған және жалғыз белгілі хой тілі – Намибияның хойхой (Нама/Дамара) тілі. Отбасының қалған бөлігі көбінесе Боцвананың Калахари шөлінде кездеседі. Бұл тілдердің ұқсастығы соншалық, хойхой және Боцвана тілдері арасында белгілі бір деңгейде байланыс мүмкін. Хой тілдері еуропалық отарлаушыларға бірінші болып таныс болған хойсан тілдері және олардың дыбыстық шертулерімен әйгілі, бірақ бұл шертулер басқа хойсан тілдеріндегідей кең таралған емес. Отбасының екі негізгі тармағы бар: Намибия мен Оңтүстік Африканың хойхой тілі және Боцвана мен Зимбабведегі цху–кхве тілі. Нама тілінен басқа, олар ұлттық немесе аймақтық тілдердің, мысалы, цвана тілінің ықпалына түсіп жатыр.
The Khoe /'//k//w//ei/ KWAY languages are the largest of the non Bantu language families indigenous to Southern Africa. They were once considered to be a branch of a Khoisan language family, and were known as Central Khoisan in that scenario. Though Khoisan is now rejected as a family, the name is retained as a term of convenience. The most numerous and only well known Khoi language is Khoikhoi (Nama/Damara) of Namibia. The rest of the family is found predominantly in the Kalahari Desert of Botswana. The languages are similar enough that a fair degree of communication is possible between Khoikhoi and the languages of Botswana. The Khoi languages were the first Khoisan languages known to European colonists and are famous for their clicks, though these are not as extensive as in other Khoisan language families. There are two primary branches of the family, Khoikhoi of Namibia and South Africa, and Tshu–Khwe of Botswana and Zimbabwe. Except for Nama, they are under pressure from national or regional languages such as Tswana.
Тарих
Том Гюльдеманн пікірінше, хоэ-квади прототілін сөйлейтін агропасторальдық халықтар қазіргі Ботсванаға шамамен 2000 жыл бұрын солтүстік-шығыстан (яғни, қазіргі Сандаве аймағынан) кірген. Олар сол кезде Калахари ауыл шаруашылығына қолайлырақ болғанда, кеңейіп келе жатқан банту тайпаларынан ауыл шаруашылығын үйренген болуы мүмкін. Квади (немесе, мүмкін, дамара) тайпаларының ата-бабалары батысқа қарай жылжуды жалғастырды, ал Калахариде қоныстанғандары джу тілдерінде сөйлейтін халықтарды сіңіріп алды. Осылайша, хоэ тілдерінің өзінде джу тілінің ықпалы байқалады. Бұл иммигранттар солтүстік-шығыс Калахари халықтарының (тілдік тұрғыдан Шығыс Тшу-Кхве тармағы) ата-бабалары болды, ал оңтүстік-батыстағы джу көршілері (немесе, жалпы алғанда, кх’а көршілері) хоэ тіліне ауысып, Батыс Тшу-Кхве тармағының ата-бабаларына айналды. Кейін Калахаридің құрғауы аңшы-жинақшы өмір салтына көшуге әкелді, бұл Калахари халықтарын оңтүстікке қарай кеңейген банту тайпаларының сіңірілуінен сақтады. Оңтүстік-батысқа қарай жылжуды жалғастырған хоэ тайпалары мал шаруашылығын сақтап, хоэхоэ тайпасына айналды. Олар ту тілдерінде сөйлейтін халықтармен белсенді түрде араласып, олардың тілдерінен ерекшеліктерді сіңіріп алды. Бұл хоэхоэ тілдерінде ту және кх’а тілдерінің субстраттарының пайда болуына әкелді. Нама тайпаларының Намибияға кеңінен таралуы және дамара және Хайом сияқты тәуелді халықтарды сіңіруі 16 ғасырда және одан кейін, еуропалықтармен байланыс және отарлау кезінде жүзеге асты.
Tom Güldemann believes agro pastoralist people speaking the Khoe–Kwadi proto language entered modern day Botswana about 2000 years ago from the northeast (that is, from the direction of the modern Sandawe), where they had likely acquired agriculture from the expanding Bantu, at a time when the Kalahari was more amenable to agriculture. The ancestors of the Kwadi (and perhaps the Damara) continued west, whereas those who settled in the Kalahari absorbed speakers of Juu languages. Thus, the Khoe family proper has a Juu influence. These immigrants were ancestral to the north eastern Kalahari peoples (Eastern Tshu–Khwe branch linguistically), whereas Juu neighbours (or perhaps Kxʼa neighbours more generally) to the southwest who shifted to Khoe were ancestral to the Western Tshu–Khwe branch. Later desiccation of the Kalahari led to the adoption of a hunter gatherer economy and preserved the Kalahari peoples from absorption by the agricultural Bantu when they spread south. Those Khoe who continued southwestwards retained pastoralism and became the Khoekhoe. They mixed extensively with speakers of Tuu languages, absorbing features of their languages. This has resulted in Tuu and Kx'a substrata in the Khoekhoe languages. The expansion of the Nama people into Namibia and their absorption of client peoples such as the Damara and Haiǁom took place in the 16th century and later, at about the time of European contact and colonization.