Ағылшын құқығындағы бұрынғы жеңілдетуші жағдай: қастықтанған жағдайлар

Кіріспе

Ағылшын заңдарындағы кісі өлтіруге қатысты жеңілдететін қорғау шарасы – провокация, ұрпақтар бойы түрлі нысандарда болған, олардың көптегені қатаң сыналып, өзгертілген. Соңғы онжылдықтарда кеңінен қолданылатын түрінде, ол басқа адамның объективті түрде қоздыратын әрекетіне жауап ретінде толық бақылау жоғалтқандығын дәлелдеуді білдірді, бұл әлдеқандай жағдайда кісі өлтіруді қарапайым кісі өлтіруге (manslaughter) айналдыруға жеткілікті болды. Бұл қорғау шарасы тек кісі өлтіруге қатысты ғана қолданылды. 2009 жылғы Коронерлер мен Әділет актісінің 56(1) бабымен 2010 жылғы 4 қазанда жойылды, бірақ оның орнына нақтырақ формулировкаланған "бақылауды жоғалту" қорғау шарасы енгізілді.

Фактикалық бөлік

Бұл субъективті тест және таза фактілік мәселе болды, яғни дәлелдер жауапкердің өзін-өзі бақылауын жоғалтқанын көрсетуі керек еді. R v Duffy ісінде Девлин судьясы айтқандай,

Провокация – бұл марқұмның айыпталушыға жасаған бір немесе бірнеше әрекеттері, олар кез келген ақылға қонымды адамда, сондай-ақ айыпталушыда кенеттен және уақытша өзін-өзі бақылау жоғалтуына себеп боларлықтай, айыпталушыны құмарлыққа жететіндей, сол сәтте ойын бақылаудан шығаратын жағдайға түсіретін әрекеттер. Көбінесе, провокацияға жауап беру дереу болуы керек. Егер «салқындау» кезеңі болса, сот айыпталушының бақылауын қайта алғанын, соның салдарынан барлық келесі әрекеттерінің қасақана болғанын және демек, кісі өлтіру екенін анықтар еді. R v Ibrams & Gregory ісінде сотталушылар марқұмның ұзақ уақыт бойы қорқытуы мен зорлауына байланысты оған шабуыл жасау жоспарын жасады. Даффи талап еткендей, кенеттен және уақытша өзін-өзі бақылау жоғалту фактісі болған жоқ. Тіпті қару іздеуге кеткен уақыт салқындау үшін жеткілікті болуы мүмкін. R v Thornton ісінде «қысымға ұшыраған әйел синдромынан» зардап шеккен әйел ас үйге барып, кескіш пышақты алып, өткірлеп, күйеуіне шабуыл жасауға оралды. Апелляциялық сот 3-тармаққа сілтеме жасады, онда қазылар алқасы «олардың пікірінше, ақылға қонымды адамға тигізерлік барлық айтылған және жасалған нәрселерді» ескеруі керек екені айтылған. Апелляция арызданушысы соңғы провокацияны қарастырудың орнына, қазылар алқасы кісі өлтіруге дейін болған жылдардағы оқиғаларды қарастыруы керек деп мәлімдеді. Белдам судьясы бұл талапты қабылдамады, былай деді:

Әрбір жағдайда қазылар алқасының қарауы керек мәселе – айыпталушы өлімге әкелетін соққы жасаған сәтте бұрынғыда қолданатын өзін-өзі бақылауын жоғалтқан ба? Бірақ R v Thornton (No 2) ісінде жаңа медициналық сараптаманы қарастырғаннан кейін қайта сот отырысы тағайындалды және айыпталушы жауапкершілігінің азаюына байланысты кінәлі деп танылды. Сол сияқты, R v Ahluwalia ісінде де қайта қарау туралы шешім қабылданды. Айыпталушы күйеуінің үстіне бензин құйып, өртеп жіберді, салдарынан күйіктерден қайтыс болды. «Қысымға ұшыраған әйел синдромы» негізінде жауапкершілікті азайту туралы қорғаныс ұсынылғанда, ол кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. R v Humphreys ісінде айыпталушы жылдар бойы зорлық-зомбылыққа ұшырағаннан кейін өзін-өзі бақылауын жоғалтып, серігін пышақтады. Ол соңғы сөздері «түйенің арқасын сындырған саба» болғанын айтты. Кісі өлтіру бойынша айыпталу қаупі жоқ деп танылды, өйткені айыпталушының зорлық-зомбылықтан туындаған психиатриялық жағдайы қазылар алқасы объективті сынақты қолданғанда ақылға қонымды адамға жатқызылуы керек еді.

Ақылы тұлға сынағы

Егер қазылар алқасы күдік тудырған адамның ашуға тітіргенін растаса, сынақ – ақылға қонымды адам сол күдік тудырған адам сияқты әрекет етер ме еді деген сұраққа жауап беру болады, бұл объективті сынақ. Camplin ісінде сотталушының жасы мен жынысы, қазылар алқасы күдік тудырған адамның өзін-өзі бақылау қабілетін қарастырғанда, ақылға қонымды адам ретінде қарастырылуы мүмкін деп шешілді. Сонымен қатар, қазылар алқасының пікірінше, қоздырудың ауырлығына әсер етуі мүмкін күдік тудырған адамның кез келген ерекшелігі де ескерілуі мүмкін. Сондықтан ақылға қонымды адам күдік тудырған адамның ерекше ерекшеліктерімен қарулануы керек. Morhall және Luc Thiet Thuan v R ісіндегі бірқатар маңызды істерде судья қазылар алқасына өзін-өзі бақылауға қабілетті қарапайым адам қоздыруға жауап ретінде күдік тудырған адам сияқты әрекет етер ме екенін қарастыруды тапсыруы керек және оны қарапайым адамнан гөрі тұрақсыз етуі мүмкін кез келген ерекшеліктерге жол берілмеуі керек деп шешілді. Алайда, бұл шешімдерде жасқа және жынысқа қоса, күдік тудырған адамға жасалған қоздырудың ауырлығына әсер ететін сипаттамаларды да ескеру керектігі мойындалды. R v Smith ісінде күдік тудырған адам кісі өлтіру қылмысы үшін айыпталды және өзін-өзі ашуға шақыру қорғанысына сүйенді, ауыр клиникалық депрессиядан зардап шеккенін және марқұмның оны өзін-өзі бақылаудан айырып, ашуға тітіркендіргенін мәлімдеді. Лорд Хоффманның пікірінше, сынақ – қазылар алқасы жағдайды өзін-өзі бақылаудың жоғалуын кісі өлтіруден адам өлтіруге дейін төмендету үшін жеткілікті кешіруге болатын деп санайды ма. Сонымен қатар, палата көпшілік дауыспен адам өлтіру туралы заңның 3-бабында белгіленген объективті сынақтың бөлігінде сипаттамаларды белгілеу кезінде олардың ақылға қонымды адамға жасалған қоздырудың ауырлығына қатысы мен оның оған реакциясы арасында ешқандай айырмашылық жасалмауы керек деп тапты. Күдік тудырған адамның өзін-өзі бақылау қабілетіне қатысты маңызды сипаттама ескерілуі мүмкін, бұл сипаттама қоздырудың нысанасы болды ма, жоқ па. Бірақ Джерсиге қарсы Холли ісінде HM-нің AG-да Тайлық кеңесі Смитті қате шешім деп санайды, Заңды тек объективті стандартты белгілейтінін түсіндірді. Осылайша, күдік тудырған адамның ерекшеліктері қоздырудың ауырлығын бағалау кезінде ескерілуі тиіс болса да, күтілетін өзін-өзі бақылау стандарты күдік тудырған адамның жасы мен жынысынан басқа өзгермейтін. Сотталушы мен марқұмның екеуі де алкогольге тәуелді болған және зорлық-зомбылыққа толы қарым-қатынаста болған. Дәлелдер марқұмның мас екенін және басқа ер адаммен жыныстық қатынаста болғанын айтып, оны мазақ еткенін көрсетті. Осыдан кейін сотталушы марқұмға балтамен соққы берді, бұл қол жетімділік кездейсоқ оқиғасы болды. Психиатриялық сараптама оның алкогольді еріксіз ішкенін және алкогольдің әсерінен тәуелсіз басқа да психикалық жағдайлардан зардап шеккенін, бұл өзін-өзі бақылаудан айырып, оны өлтіруге итермелеуі мүмкін екенін көрсетті. Лорд Николс: "Сұрақ – қоздырушы әрекеттер мен сөздер және күдік тудырған адамның жауабы заңда белгіленген "қарапайым адам" стандартына сәйкес келе ме, әлде барлық жағдайларды ескере отырып, қазылар алқасы өзін-өзі бақылаудың жоғалуын жеткілікті кешіруге болатын деп санай ма, емес пе. Заң әр қазылар алқасына күдік тудырған адамның іс-әрекеті "кешірілуі мүмкін" деп бағалайтын жағдайлар бойынша кез келген стандартты белгілеуге мүмкіндік бермейді. R v Faqir Mohammed ісінде мәдениетті азиялық адам қызының жатын бөлмесінің терезесінен шығып келе жатқан жігітті ұстап алды. Ол қызын бірден пышақпен бірнеше рет қанық сылып өлтірді. Бес жыл бұрын әйелі қайтыс болғаннан кейін ол депрессиядан зардап шекті, оның қатыгез мінезі бар екеніне сенімді дәлелдер болды және ол бірнеше рет қыздары мен әйеліне қатыгездік жасады. Тайлық кеңесінің ratio decidendi тек қана ынандырушы билік екеніне қарамастан, Апелляциялық сот оны қолданды және Смит алдындағы заңды қалпына келтірді. Scott Baker LJ былай деді: R v James ісінде сот қайтадан Холли және Смит істерінде Тайлық кеңесінің шешімінің арасындағы байланысты қарастырды. Холлиге қатысты түсініктемесінде Эшворт (2005) былай деді: Бұл жағдайды ерекше деп санаған Филипс CJ Тайлық кеңесінің шешімі Лордтар палатасын шын мәнінде жоққа шығарғанын мойындады, Лордтар заңның бұрынғы түсіндірілімінде жасаған қателікті мойындады. Қатаң прецедент ережелерін ұстанудың және мәселені Лордтарға нақтылау үшін қайта жіберудің орнына, Апелляциялық сот іс жүзіндегі жағдайды қабылдады және Холлиді міндетті прецедент ретінде мойындады.

If the jury was satisfied that the defendant was provoked, the test was whether a reasonable person would have acted as the defendant did – an objective test. It was held in Camplin that the accused's age and sex could be attributed to the reasonable man when the jury considered the defendant's power of self control. Further, that any characteristic of the accused could be included which the jury considered may affect the gravity of the provocation. Therefore, the reasonable person had to be endowed with the particular characteristics of the accused. In a number of leading cases, Morhall and Luc Thiet Thuan v R, it was held that the judge should direct the jury to consider whether an ordinary person with ordinary powers of self control would have reacted to the provocation as the defendant did and that no allowance should be given for any characteristics that might have made him or her more volatile than the ordinary person. These decisions acknowledged, however, that, in addition to age and sex, characteristics which affected the gravity of the provocation to the defendant should be taken into account. In R v Smith the defendant was charged with murder and relied on the defence of provocation, alleging that he had been suffering from serious clinical depression and had been so provoked by the deceased as to lose his self control. Lord Hoffman held that the test was whether the jury thought that the circumstances were such as to make the loss of self control sufficiently excusable to reduce the gravity of the offence from murder to manslaughter. Furthermore, the House held, by a majority, that no distinction should be drawn, when attributing characteristics for the purposes of the objective part of the test imposed by s3 Homicide Act, between their relevance to the gravity of the provocation to a reasonable man and his reaction to it. Account could be taken of a relevant characteristic in relation to the accused's power of self control, whether or not the characteristic was the object of the provocation. But in HM's AG for Jersey v Holley the Privy Council regarded Smith as wrongly decided, interpreting the Act as setting a purely objective standard. Thus, although the accused's characteristics were to be taken into account when assessing the gravity of the provocation, the standard of self control to be expected was invariable except for the accused's age and sex. The defendant and the deceased both suffered from chronic alcoholism and had a violent and abusive relationship. The evidence was that the deceased was drunk and taunted him by telling him that she had had sex with another man. The defendant then struck the deceased with an axe which was an accident of availability. Psychiatric evidence was that his consumption of alcohol was involuntary and that he suffered from a number of other psychiatric conditions which, independently of the effects of the alcohol, might have caused the loss of self control and induced him to kill. Lord Nicholls said:

Whether the provocative acts or words and the defendant's response met the 'ordinary person' standard prescribed by the statute is the question the jury must consider, not the altogether looser question of whether, having regard to all the circumstances, the jury consider the loss of self control was sufficient excusable. The statute does not leave each jury free to set whatever standard they consider appropriate in the circumstances by which to judge whether the defendant's conduct is 'excusable'. In R v Faqir Mohammed a cultured Asian man caught a young man leaving his daughter's bedroom window. He immediately killed his daughter by repeatedly stabbing her with a knife. Following the death of his wife five years earlier he suffered from depression, and there was credible evidence that he had a violent temperament and had repeatedly been violent towards his daughters and his wife. Despite the fact that a Privy Council ratio decidendi is only persuasive authority, the Court of Appeal applied it and reinstated the law before Smith. Scott Baker LJ said:

In R v James the court again considered the relationship between the Privy Council decision in Holley and Smith. In his commentary on Holley, Ashworth (2005) said:

Viewing this situation as exceptional, Phillips CJ accepted that the Privy Council decision had indeed overruled the House of Lords, recognising the error that the Lords had made in their earlier interpretation of the law. Rather than follow the strict rules of precedent and send the issue back to the Lords for clarification, the Court of Appeal accepted the de facto situation and recognised Holley as the binding precedent.

Өзін-өзі қоздыру

1973 жылы Privy Council Эдвардс R-ге қарсы істе шантаж жасаушы, жәбірленуші оған шабуыл жасаған кезде, ақша талап етудің күтілетін нәтижелеріне сүйене алмайтынына шешім шығарды (қылмыскерді өз әрекетінен туындаған өлімге себепкер болудан сақтау мақсатындағы саяси шешім). R v Johnson ісінде айыпталушы қаза тапқан адаммен және оның әйел серігімен шиеленіскен дауға түсті. Жәбірленуші айыпталушыны сыра шәйнегімен қорқытқанда, айыпталушы оны пышақтап өлтірді. Сот судьясы қазылар алқасына қауіпті жағдайдың өзінен-өзі туындағанын табуға болатынын айтты, ондағы жағдайда провокация қорғану ретінде қолданылмайды. Апелляциялық сот 1957 жылғы Кісі өлтіру туралы заңның 3-бабына сәйкес, кез келген нәрсе, соның ішінде айыпталушының әрекеттеріне жауап ретінде жасалған әрекеттер де, провокацияға алып келуі мүмкін деп шешті. Ол қорғанысты қолданды (ішкі қасақана өлтіруге айыптауды тиісінше ауыстырды). 2009 жылғы Коронерлер мен Әділеттер заңымен енгізілген «бақылау жоғалту» жаңа қорғанысы, 55-баптың 6-тармақшасында, а) «қатаң зорлық-зомбылыққа қауіптену» және б) «біреудің іс-әрекеті немесе сөзінен ауыр зардап шегу сезімі» тұрғысынан, «квалификациялық триггер» зорлық қолдануға сылтау жасау мақсатымен қоздырылған жағдайда, өзіне-өзі тудырылған провокацияны нақты түрде жоққа шығарды.

Үкім шығару

Ескерту. Бұл бөлім 2010 жылы қоздырылған ашу сезімін алмастырған, бақылауды жоғалту қорғанысы туралы мәліметтерді қамтиды. Сот кеңесі бақылауды жоғалту қорғанысы қабылданған жағдайда, адам өлтіру (айыптама/анықтама орнына) үшін нұсқаулық әзірледі. Ол 2018 жылғы 1 қарашада күшіне енді. Ұсынылған "қылмыстық диапазон" – 3 жылдан 20 жылға дейінгі мерзімге сотқа алу. Ең жоғары жаза – өмір бойына бас бостандығынан айыру. Бұл 2003 жылғы Қылмыстық сот ісі бойынша заңның 224 және 225(2) баптарында (ауыр қылмыстар үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру) қарастырылатын ауыр қылмыс болып табылады. Бұл қылмыс 2003 жылғы Қылмыстық сот ісі бойынша заңның 224А (екінші рет жасалған қылмыс үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру) және 226А (кейбір зорлық, жыныстық зорлық немесе терроризм қылмыстары үшін жаза мерзімін ұзарту) баптарына сәйкес, 15В кестесінің 1-бөлігінде тізімделген. Сот шешімі шығарылғанға дейін адам өлтіру түрі (соответственно, тиісті нұсқаулық) анықталуы тиіс. Тоғыз сатылы жүйе толық заңнамалық сәйкестікті қамтамасыз ету үшін қолданылады. 1-саты – кінәлілік, ол үкімнің "бастапқы нүктесін" анықтайды. 4-саты – кінәлі деп мойындау үшін (мысалы, келісім арқылы) жазаны жеңілдету; 5-саты – қауіптілік. Егер әрекеттер және/немесе психологиялық сараптамалар жағымсыз нәтиже берсе, олар 2003 жылғы Қылмыстық сот ісі бойынша заңның 12-бөлімінің 5-тарауындағы талаптарға сай келуі мүмкін, бұл жағдайда өмір бойына бас бостандығынан айыру (аталған заңның 224А немесе 225 баптары) немесе жаза мерзімін ұзарту (аталған заңның 226А баптары) жазасы тағайындалуы мүмкін.