Қасиетті қала Хиераполис: ежелгі тарих пен археологиялық зерттеулер

Кіріспе

Ежелгі грек қаласы, Фригиядағы ежелгі қала Иераполис (,/h//aɪ//ə/'/r//æ//p//ə//l//ɪ//s/; Ἱεράπολις, сөзбе-сөз "Киелі қала") бастапқыда Анадолия ана құдайы Кибелаға арналған фригиялық құлшылық орталығы болған, кейін грек қаласына айналды. Оның орналасқан жері Анатолияның оңтүстік-батысындағы классикалық Фригиядағы ерекше және көптеген ыстық бұлақтардың төңірегінде шоғырланған. Оның кең ауқымды қалдықтары қазіргі Түркиядағы Памуккале қаласының жанында орналасқан. Ыстық бұлақтар кем дегенде б.з.д. II ғасырдан бері емдеу ортасы ретінде пайдаланылып келеді, көптеген демеушілер зейнетке шығып немесе сол жерде қайтыс болған, мұны қабірлермен толы үлкен некрополь куәландырады, ең танымалдары – Марк Аврелий Аммианның қабірі, онда алғашқы белгілі крандық және иінтірек механизмінің бейнесі салынған, сондай-ақ Филипп апостолдың қабірі. 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Фригия Иераполисінің итальяндық археологиялық миссиясы (MAIER) 1957 жылдан бері жұмыс істеп келеді, қазіргі таңда оны Саленто университетінің классикалық археология профессоры Грация Семераро басқарады.

География

Иераполис қазіргі түрік қалалары Памуккале және Денизлиге жақын, Бююк-Мендерес (классикалық Меандр) аңғарында орналасқан. Памуккале (Мақта сарайы) немесе ежелгі Иераполис (Қасиетті қала) деп белгілі бұл аймақ, классикалық дәуірден бері шаршағандарды емдік суларымен қызықтырып келеді.

Темір дәуірі

2016 жылы Археологиялық саябақтың кіреберісіндегі Иераполистің Солтүстік некрополі аумағында Денизли Иераполис археологиялық мұражайының археологтары қазба жұмыстарын жүргізді. Осы қазба жұмыстары барысында Иераполисте алғаш рет Темір дәуіріне жататын елді мекен құрылыстары табылды. Бұл жерде Ликос өзенінің кең жазығына көз тіреген Чёкелез тауының беткейін алып жатқан, үлкен елді мекенге тиесілі дөңгелек шатырлар бар. Грек колониясы құрылмас бұрын, үңгір мен оны қоршаған тастар төңірегіндегі Кибеле құлшыныш орыны архаикалық елді мекеннің орталығы болды, шамамен б.з.д. VII ғасырдың бірінші жартысында пайда болған. Бұл ғибадатхана бастапқыда Ликос аңғарында тұратын жергілікті халықтар қолданса, кейіннен Иераполис қаласының орталығына айналды. Грек отарлаушылары келгенде және қаланы бұрыннан бар елді мекен үлгісіне сүйене отырып салғанда, Кибеленің ежелгі құлшынысы грек дініне біртіндеп сіңіп кетті. Гректер бұл жерді отарлаудан бұрын, жер асты әлеміне қақпа және үңгірден шығатын уытты газдардың арқасында жер асты құдайларымен байланыс орнату орны деп санаған. Грек мәдениетіне ассимиляцияланғаннан кейін, ол Кибеленің орнына Хадис (Плутон) және Персефонамен байланысты болды, ал ғибадатхана Плутоний деп аталды. Иераполис Селевкид империясының құрамында б.з.д. II ғасырдың басында жылу суымен емдеуге арналған қала ретінде құрылды. Ұлы Антиох Лидия мен Фригияға Вавилон мен Месопотамиядан 2000 еврей отбасын жіберді, кейіннен оларға Иудеядан да қосылды. Иераполисте еврей қауымы өсіп, б.з.д. 62 жылы 50 000 адамға жеткені бағаланды. Қала б.з.д. 190 жылы Ұлы Антиохтың римдік одақтасы Евмен II-ге жеңілген Магнезия шайқасынан алынған олжамен кеңейтілді. Сирия соғысын аяқтаған Апамея шартынан кейін Эумен Кіші Азияның көп бөлігін, соның ішінде Иераполисті де қоса алды. Иераполис дәрігерлердің науқастарын емдеу үшін жылу суларын пайдаланған емдеу орталығына айналды. Қала б.з.д. II ғасырдан бастап қола монеталар соғуды бастады. Осы монеталарда Иерополь атауы келтірілген. Бұл атау бастапқы ғибадатханаға (ἱερόν, hieron) сілтеме жасады ма, әлде Пергамонның Аталид әулетінің негізін қалаушы Гераклдың ұлы Телефтің мисиялық ханшайым Аугадан туған әйелі Хиераны құрметтеді ме, әлі белгісіз. Византиялық географ Стефан айтуынша, бұл атау көптеген ғибадатханалары болғандықтан, кейіннен Иераполис ("қасиетті қала") деп өзгерді.

In 2016, excavations were carried out in the Northern Necropolis area of Hierapolis at the entrance of the Archaeological Park by the archaeologists from Denizli Hierapolis Archeology Museum. During these excavations, Iron Age settlement structures were unearthed for the first time in Hierapolis. There are round huts belonging to a large settlement believed to cover the side of the Çökelez Mountain overlooking the wide plain of the Lykos River. Before the Greek colony was established the cult area dedicated to Cybele around a cave and the surrounding rocks was the center of the archaic settlement. probably in the first half of the 7th century BC. This temple, originally used by the indigenous communities living in the Lykos valley would later form the center of Hierapolis. When the Greek colonists arrived and built the city on the pre existing pattern of settlement, the ancient cult of Cybele was gradually assimilated into the Greek religion. From well before the time of the Greek colonization, the area was seen as a gateway to the underworld and a place of communication with the underworld deities because of the toxic gasses that emerge from a hot spring inside the cave. After the process of assimilation into Greek culture, it was associated with Hades (Pluton) and Persephone instead of Cybele and the temple was named Plutonium. Hierapolis was founded as a thermal spa early in the 2nd century BC within the sphere of the Seleucid Empire. Antiochus the Great sent 2,000 Jewish families to Lydia and Phrygia from Babylon and Mesopotamia, later joined by more from Judea. The Jewish congregation grew in Hierapolis and has been estimated as high as 50,000 in 62 BC. The city was expanded with the booty from the 190 BC Battle of Magnesia where Antiochus the Great was defeated by the Roman ally Eumenes II. Following the Treaty of Apamea ending the Syrian War, Eumenes annexed much of Asia Minor, including Hierapolis. Hierapolis became a healing centre where doctors used the thermal springs as a treatment for their patients. The city began minting bronze coins in the 2nd century BC. These coins give the name Hieropolis. It remains unclear whether this name referred to the original temple (ἱερόν, hieron) or honoured Hiera, the wife of Telephus, son of Heracles and the Mysian princess Auge, the supposed founder of Pergamon's Attalid dynasty. This name eventually changed into Hierapolis ("holy city"), according to the Byzantine geographer Stephanus on account of its large number of temples.

Римдік Иерапол

133 ж.б.д. Аттал III қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің патшалығын Римге мұра етті. Осылайша Иераполис Азияның римдік провинциясының бір бөлігіне айналды. 17 жылы император Тиберийдің тұсында болған күшті жер сілкінісі қаланы қиратты. Христиан апостолы Пауылдың Ефесте болған кезінде, оның ықпалымен мұнда шіркеу құрылды. Христиан апостолы Филипп өмірінің соңғы жылдарын осы қалада өткізді. Қаланың Мартириумы 80 жылы Филипп айқышқа хеуелген жерге салынған деп есептеледі. Оның қыздары да аймақта пайғамбарлық қызмет атқарған деген әңгіме бар. 60 жылы Нерон билік еткен кезде, одан да күшті жер сілкінісі қаланы толығымен қиратты. Кейін қала римдік стильде, императорлық қаржылық көмекпен қайта салынды. Осы кезеңде қала қазіргі түріне келді. Театр 129 жылы император Адрианның сапары үшін салынды. Септимий Севердің тұсында (193–211 ж.) жаңартылды. 215 жылы Каракалла қалаға келгенде, қалаға көп іздеген неокор атағын берді, соның арқасында қалаға белгілі бір жеңілдіктер мен қауіпсіздік құқығы берілді. Бұл Иераполистің алтын ғасыры еді. Мыңдаған адамдар ыстық судың емдік қасиеттерінен пайда көру үшін келді. Жаңа құрылыс жобалары басталды: екі римдік монша, гимназия, бірнеше храм, бағаналы галереясы бар басқа көше және ыстық су көзіндегі фонтан. Иераполис Рим империясында өнер, философия және сауда салаларындағы ең маңызды қалалардың біріне айналды. Қаланың халқы 100 000-ға жетіп, байыды. 370 жылы Сасанид Шапур II-ге қарсы жорығы барысында император Валент қалаға соңғы рет сапар шекті.

Шіркеу тарихы

IV ғасырда христиандар Плутон қақпасын (плютоний) тастармен толтырды, бұл христиан дінінің аймақта басымдыққа ие болып, басқа діндерді ығыстыра бастағанын көрсетеді. Бастапқыда Фригия Пакатиананың орталығы болған Византия императоры Юстиниан 531 жылы Иераполис епискобын митрополит дәрежесіне көтерді. Римдік моншалар христиан базиликасына айналдырылды. Византия кезеңінде қала гүлденуін жалғастырды және христиан діні үшін маңызды орталық болып қала берді.

Ортағасырлық Иераполис

VII ғасырдың басында қала парсы әскерлерімен, содан кейін тағы бір құрылысқа келтіре беру үшін ұзақ уақыт кеткен күшті жер сілкінісімен қиратылды. 12 ғасырда бұл аймақ 1190 жылы Фредерик Барбаросса және олардың византиялық одақтастары – крестшілерге түспей тұрып, Конья Селжұқ сұлтандығының билігіне көшті. Шамамен отыз жыл өткен соң, қала Селжұқтар 13 ғасырда қамал салғанға дейін бос қалды. Жаңа елді мекен 14 ғасырдың соңында тасталып кетті. 1354 жылы үлкен фракиялық жер сілкінісі ежелгі қаланың қалдықтарын құлатты. Ұсақ-құрылыс қалдықтары бірте-бірте қалың әктас қабатымен жабылды.

Қазіргі қазба жұмыстары

Иераполис алғаш рет 1887 жылдың маусым және шілде айларында неміс археологы Карл Хуманн қазған. Оның қазба жазбалары 1889 жылы «Altertümer von Hierapolis» атты кітабында жарияланды. Оның қазба жұмыстары көбінесе жалпы сипатта болды және бірнеше бұрғылау тесіктерін қамтыды. Ол кейін Берлиндегі Пергам мұражайында қайта құрастырылған Пергам алтарын тапқандығы үшін атаққа ие болды. 20 ғасырда жылы бұлақтың ірі ақ әктас құрылымдары қайта танымал болғаннан кейін, ол «Мақта қамалы» (Памуккале) деп аталған туристік орталыққа айналды. Ежелгі қала саяхатшылармен қайта ашылды, бірақ онда салынған жаңа қонақ үйлердің салдарынан ішінара зардап шекті. Бұл ғимараттар соңғы жылдары бұзылды, бірақ бір қонақ үйдің ыстық су бассейні сақталды және (ақылы) ежелгі тас қалдықтары арасында жүзуге мүмкіндік бар. 1957 жылы Паоло Верзоне басқаратын итальян ғалымдары қазба жұмыстарын белсенді бастады. Бұл зерттеулер 2008 жылға дейін жалғасты, одан кейін қазба алаңын қалпына келтіру жұмыстары басталды. Домициан есімімен аталған қақпаның жанындағы басты көшедегі ірі бағаналар қайта орнатылды. Византия кезеңіне жататын бірнеше үйлер, соның ішінде 11 ғасырға жататын аулалы үй де табылды. Көптеген мүсіндер мен фриздер Лондон, Берлин және Рим мұражайларына тасымалданды.

Бас көше мен қақпалар

Геллендік қалалар торлы жоспармен салынған, көшелері негізгі тас жолға параллель немесе перпендикуляр бағытта жүргізілген. Бұл басты тас жол травертин террасалары бар тік жарға қарай солтүстіктен оңтүстікке дейін созылып жатты. Оның ұзындығы шамамен алғанда … болса, ені … шақырымды құрады және екі жағынан да аркадамен шектелген. Басты тас жолдың екі шетінде де ірі тас блоктардан тұрғызылған шаршы мұнаралармен қатар орналасқан монументалды қақпалар салынған. Қаланың ішкі көшелері шамамен … енді болды. Солтүстік қақпаға жақын орналасқан тағы бір қақпа – Домициан қақпасы. Бұл триумф аркасы дөңгелек мұнаралармен шектелген, үш аркадан тұрады және проконсул Юлий Фронтин (84–86) жылдары салынған. Қала үнемі болған жер сілкіністерден кейін қайта жаңартылып, императорлардың емдік суларға сапарлары алдында жақсартылып келді. Сонымен қатар, Септимий Север өзінің хатшысы Антипатрға, Иераполис қаласының тумасы және императордың екі ұлын тәрбиелеген адамға деген ризашылығының иесі ретінде, Иераполисте бірнеше жаңа ғимараттар салдырды.

Фронтинус қақпасы

Бұл Рим қаласына ескерткіш кіреберіс болып табылады және бүкіл елді мекенді кесіп өтетін, 14 метр ені бар үлкен алаңға (платеяға) жетелейді. Алаң қарсы жақтағы қақпадан шығып, Лыкос өзені арқылы Лаодикияға, содан кейін Колоссаға баратын жолмен байланысады. Мұқият тікбұрышты травертин тас блоктарынан тұрғызылған, қарапайым карнизбен әшекейленген әсем аркалары бар, екі дөңгелек мұнаралармен қабаттасқан, жақсы сақталған құрылысын тамашалауға тұрарлық. Бұл мұнаралар Хелленистік дәуірдегі қала қақпаларын, мысалы Анталия маңындағы Памфилия қаласы Пергедегі қақпаларды еске түсіреді.

Солтүстік Византия қақпасы

Солтүстік қақпа Теодосиан дәуірінде (IV ғасырдың соңы) Иераполисте салынған бекініс жүйесінің бір бөлігі болып табылады және қаланың оңтүстігіндегі симметриялық қақпамен сабақтас монументалды кіреберіс есептеледі. Агора қиратылғаннан қалған материалдардан салынған, және басқа жақын қалалардағыдай, екі шаршы мұнарамен қатар орналасқан. Қақпаның алдында арыстан, пантера және горгона бастары бейнеленген төрт үлкен мәрмәр тірек құлаған күйінде табылған. Олар өте әсерлі, және ежелгі ғимараттарға тиесілі болғанымен, қақпаның екі жағында жаман ықпалдан сақтану үшін амулеттік элементтер ретінде қайта қолданылған.

Театр

Театр, бәлкім, 60 жылы болған жер сілкінісінен кейін Адрианның тұсында салынған. Фасадтың ұзындығы 91 метр (300 фут), оның толық бөлігі қазірге дейін сақталған. Кавеада сегіз аралық баспалдақпен бөлінген 50 қатар орындықтар бар, олар жеті бөлікке бөлінген. Кавеаны екіге бөлетін диазомаға екі күмбезді өткел (вомиторий) арқылы кіруге болады. Оркестрді қоршаған 1,83 метр (6 фут) биіктіктегі қабырғаның ортасында императорлық ложа орналасқан. Септимий Север билігінің кезінде, III ғасырдың басында, ескі сахналық қабырға жаңа, әлдеқайда монументалды нұсқамен ауыстырылды, ол үш қабаттан тұрды және екі ірі жанындағы ғимараттармен шектелген. Әртүрлі қабаттарда мифологиялық сюжеттерді бейнелейтін мүсіндер орналастырылған, ал антаблементтерде арнау жазулары жазылған. Бұл трансформация құрылыстардың ауқымдылығы, жұмыстың жоғары сапасы және қолданылған материалдардың ерекшелігімен көзге түсті. Аудитория да қайта жаңартылды, ежелгі әк тасты орындықтар мәрмәр орындықтармен алмастырылды, ал оркестрде венация және гладиатор мектептерін өткізуге ыңғайлы болу үшін биік подиум салынды. VII ғасырда Иераполисте болған жер сілкінісі ғимараттың толық құлауына және қаланың толығымен тасталуына әкеп соқты. XVIII ғасырдан бері ескерткіштің әсерлі қираған қалдықтары еуропалық саяхатшылардың сипаттамаларында және гравюраларында жиі кездесетін тақырыпқа айналды. Септимий Север өзінің әйелі Юлия Домна, екі ұлы Каракалла мен Гета және Юпитер құдайымен бірге рельефте бейнеленген. 352 жылы оркестр су шоулары үшін аренаға айналған болуы мүмкін, бұл сол кезде кең таралған. Сахнаның биіктігі 4 метр (12 фут) және ол бес есік пен алты нишадан тұрды. Олардың алдында тік және қисық сегменттермен әшекейленген он мәрмәр бағана орналасқан. Сахнаның артындағы қабырға бір-бірінің артынан орналасқан үш қатарлы бағаналармен әшекейленген. Алдыңғы қатардағы бағаналар жоңқаларсыз және сегізбұрышты негізде орналасқан. Аудитория 15 000 адамға арналған, ол бас өткелмен екіге бөлінген және императорлық ложаға ие болған. Бастапқыда төменгі бөлігінде жиырма, ал жоғарғы бөлігінде жиырма бес қатар болған, бірақ барлығы отыз қатар сақталған. Аудитория сегіз тік өткелмен тоғыз бөлікке бөлінген. Просцений екі қабаттан тұрды, екі жағында әсем безендірілген нишалар болды. Итальяндық археологиялық экспедициясы бірнеше мүсіндерді, рельефтерді (Аполлон, Дионис және Диананың бейнелерін қоса алғанда) және сәндік элементтерді қазып шығарды, оларды жергілікті мұражайда көруге болады. Театр 2004-2014 жылдар аралығында маңызды қалпына келтіру жұмыстарынан өтті.

The Theatre was probably constructed under the reign of Hadrian after the earthquake of 60 AD. The facade is 300 feet (91 m) long, the full extent of which remains standing. In the cavea there are 50 rows of seats divided into seven parts by eight intermediate stairways. The diazoma, which divided the cavea into two, was entered by two vaulted passages (the vomitoria). There is an Imperial loge at the middle of the cavea and a 6 foot high (1.83 m) wall surrounding the orchestra. During the reign of Septimius Severus at the beginning of the 3rd century, the old scaenae frons was replaced by a new, more monumental one, organized on three storeys and flanked by two imposing side entry buildings. Sculptural reliefs, displaying mythological subjects, were placed on the different storeys, while dedicatory inscriptions ran along the entablatures. The transformation was outstanding due to the size of the structures, the high quality of workmanship and materials employed. The auditorium was rebuilt as well, substituting the ancient limestone seats with others in marble, and realizing a high podium on the orchestra in order to adapt the building to the organization of venationes and gladiator schools. An earthquake in Hierapolis in the 7th century caused the collapse of the entire building as well as the ultimate abandonment of the city. Since the 18th century, the monument's striking ruins have become a recurrent theme in European travellers’ descriptions and engravings. Septimius Severus is portrayed in a relief together with his wife Julia Domna, his two sons Caracalla and Geta, and the god Jupiter. In AD 352, the orchestra was probably transformed into an arena for aquatic shows, which had become fashionable. The stage, which is 12 feet (4 m) high, had five doors and six niches. In front of these there were ten marble columns, decorated with alternate rectilinear and curved segments. The wall behind the scene was decorated with three rows of columns one behind another. The columns on the front row do not have grooves and stood on octagonal bases. The auditorium consisted of stacked seating with a capacity of 15,000 and was bisected by the main aisle. It featured an imperial box. The lower part originally had twenty rows and the upper part twenty five, but only thirty rows altogether have survived. The auditorium is segmented into nine aisles by means of eight vertical passageways with steps. The proscenium consisted of two stories with ornately decorated niches to the sides. Several statues, reliefs (including depictions of Apollo, Dionysus, and Diana), and decorative elements have been excavated by the Italian archaeological team and can be seen in the local museum. The theatre has been the object of important restorations between 2004 and 2014.

Аполлон ғибадатханасы

Еллинистік дәуірдің соңында қаланың басты құдайы Аполлон Лайрбенге арналған ғибадатхана салынды. Бұл Аполлон ежелгі Анатолияның күн құдайы Лайрбенос және оракулдар құдайы Кареоспен байланысты болды. Кибела, Артемида, Плутон және Посейдонға арналған ғибадатханалар мен киелі орындар да болған. Қазір тек эллинистік ғибадатхананың негізі ғана сақталған. Ғибадатхана дориялық стильдегі периболостың ішінде орналасқан. Ғибадатхананың құрылыстары кейінірек салынған, бірақ мұражайдағы екі ионикалық капителі (мұражай туралы бөлімді қараңыз), сондай-ақ біздің заманымыздың I ғасырындағы Коринф капителі және басқа сәулеттік фрагменттер археологтарды осы жерде ертерек ғибадатхана болған деген болжамға жеткізді. Мәрмәр баспалдағы бар ғибадатхана кең аумақтың ішінде жатыр. Ол теменос деп аталатын қоршау қабырғасымен қоршалған. Ғибадатхананың арт жағы төбеге тірелген, ал периболостың оңтүстік, батыс және солтүстік жақтары ішінара қазылған мәрмәр портикпен қоршалған. Бұл портикте жолақты тік бұрыштармен (pilasters) жабдықталған, олардың үстінде ойылған дориялық жартылай бағаналар орналасқан. Капительдері астрагалдар мен моншақтар қатарымен әсемделген, ал эхинус бөлігінде оволостар тізбегі бейнеленген. Жаңа ғибадатхана III ғасырда римдік үлгіде қайта салынды, бұл кезде ескі ғибадатханадан тас блоктар қайта пайдаланылды. Қайта құрылымның ауданы кішірек болды және қазір тек мәрмәр едені ғана қалды. 1998 жылы орындалған зерттеулер нәтижесінде Италия Ұлттық зерттеу кеңесінің геологы Аполлон ғибадатханасының және жақын орналасқан Плутонионның пайда болуы сейсмикалық жарықтардың жер бетіндегі іздерімен байланысты екенін анықтады. Екі қасиетті орын да осы жарықтардың үстіне әдейі салынған және ол Аид есігі ретінде құрметтелген. Плутонион – жергілікті қауымның ең көне діни орталығы, Аполлонның Кибеламен кездескен жері. Жер астындағы зиянды газдардың әсеріне төтеп беруге тек Ұлы Ананың діни қызметкері ғана шамасы келгені айтылады. Аполлонға арналған ғибадатханалар көбінесе геологиялық белсенді аймақтарда салынған, оның ең танымал мысалы – Дельфидегі ғибадатхана. IV ғасырда христиан дініне ресми басымдық берілген кезде бұл ғибадатхана бірнеше рет ұстамалды. Перболостың бір бөлігі үлкен Нимфеумға орын жасау үшін бұзылды.

A temple was raised to Apollo Lairbenos, the town's principal god during the late Hellenistic period. This Apollo was linked to the ancient Anatolian sun god Lairbenos and the god of oracles Kareios. The site also included temples or shrines to Cybele, Artemis, Pluto, and Poseidon. Now only the foundations of the Hellenistic temple remain. The temple stood within a peribolos in Doric style. The structures of the temple are later, though the presence of two Ionic capitals in the Museum (see under Museum), as well as of a Corinthian capital of the 1st century AD and other architectural fragments lead archaeologists to suppose the existence of an earlier temple on the site. The temple, which has a marble staircase, lies within a sacred area, about long. It was surrounded by an enclosure wall (temenos). The back of the temple was built against the hill, the peribolos was surrounded on the remaining southern, western and northern sides, by a marble portico, which has been partially excavated. This portico has pilasters bearing fluted Doric semi columns supporting capitals that are decorated below with a row of astragali and beads and which, on the decorated below with a row of astragali and beads and which, on the echinus, bear a series of ovolos. The new temple was reconstructed in the 3rd century in Roman fashion, recycling the stone blocks from the older temple. The reconstruction had a smaller area and now only its marble floor remains. Following studies carried out on site in 1998, a geologist of the Italian National Research Council recognized that the origin of both the Temple of Apollo and of the nearby Ploutonion was linked to the existence of the surface trace of a seismic fault, on which both sanctuaries were purposely built and which was revered as Gateway of Hades. The Ploutonion was the oldest religious centre of the native community, the place where Apollo met with Cibele. It was said that only the priest of the Great Mother could enter the cave without being overpowered by the noxious underground fumes. Temples dedicated to Apollo were often built over geologically active sites, including his most famous, the temple at Delphi. When the Christian faith was granted official primacy in the 4th century, this temple underwent a number of desecrations. Part of the peribolos was also dismantled to make room for a large Nympheum.

Плутонион

Кем дегенде екі құрылым ежелгі Иераполис қаласында "Плутонион" деп анықталған. Бірі Аполлон ғибадатханасының қасында орналасқан (60-шы жылдары Плутоний деп танылған), екіншісі шығысқа қарай шамамен 200 метр қашықтықта.

Қаланың алғашқы жылдары Кибеланың эвнух диірмендері плутонионға түсіп, еденмен жүріп, оттегі жиналатын жерлерге немесе демік қысып, тыныс алуға тырысатын. Көмірқышқыл газы ауадан ауыр болғандықтан, ол көлемдерде жиналады. Диірмендер содан кейін жоғары көтеріліп, газға қарсы керемет иммунитетін және құдайдың қорғанышын көрсетті. Кіреберістің алдында жабық алаң болды. Ол тыныштықтан айыратын қалың газ қабатымен жабылған, кіруге батыл болғандарды өлтіретін. Диірмендер келушілерге құстар мен басқа да жануарларды сатқан, осы алаңның қаншалықты қауіпті екенін сынап көру үшін. Келушілер Плутонның оракулынан (ақылы) сұрақтар қоя алатын. Бұл ғибадатханаға айтарлықтай кіріс әкелді. Плутонионға кіретін жол христиандық дәуірде қабырғамен жабылып, жақында ғана қазылып алынды.

Нимфеум

Нимфеум Аполлон ғибадатханасының алдындағы қасиетті аумақта орналасқан. Ол біздің заманымыздың 2-ғасырына дейін сақталып келген. Бұл нимфаларға арналған киелі орын, қаланың үйлеріне су жеткізетін, өте күрделі құбыр желісі бар монументалды фонтан. Нимфеум Византия кезеңінде 5-ғасырда жөнделген. Аполлон ғибадатханасының периболосынан алынған элементтермен тіреу қабырғасы салынды. Осылайша, ерте христиандар бұрынғы пұтқа табынушылық ғибадатхананың көрінісін тоқтатты. 6-ғасырда Византия қақпасы салынды. Қазір тек артқы және екі бүйір қабырғасы ғана қалды. Қабырғалар мен қабырғалардағы ойыстар мүсіндермен әсемделген. Итальяндық археологиялық экспедициясы дін қызметкерлерінің екі мүсінін қазып шығарды, олар қазір жергілікті мұражайда қойылған. Нимфеум U-тәрізді жоспармен салынған және қаланың басты бағаналы жолының жалғасы болып табылады. Тас төсемдер, бағаналар және басқа да архитектуралық қалдықтар қаланың солтүстік-оңтүстік бағытында өтетін бағаналы жолдың көп бөлігін көрсетеді. Оның айналасында мүсіндер мен дүкендер орналасқан, олардың астынан каналдар өтеді. Жолдың негізі тас блоктармен жабылған, қазір Жеке Әкімшілік бассейнінің астында жатыр. 1-ғасырдың соңында салынған екі үлкен қақпа бар, олар қала қабырғасының сыртында қалды.

Солтүстік некрополь

Ескерткіштер үлкен аумақта орналасқан, көптеген травертин лахидтерімен бірге, грек тілінде жазылған Сорос қосымшаларымен (кейбіреулері 2000 жылдан астам) жазылған, әдетте лахидтердегі жазуларда. Иераполисте көптеген сәулеттік қабір ескерткіштері бар және олар әртүрлі сәулеттік техникаларды көрсетеді. Ең көне қабірлер Эллинистік кезеңге (б.з.д. 1 және 2 ғасырлар) жатады, және олар тау етегінің шығыс жағында орналасқан Тумулус қабірлері. Тас, қабірдің жоғарғы бөлігін жабатын барабан тәрізді цилиндрге қарай дұрыс кесілген. Қабір бөлмесіне дәліз арқылы кіруге болады. Бұл қабірлер бай отбасыларға тиесілі болған. Кедей отбасылардың қабірлері жартасқа қазылған және қарапайым. Қаланың солтүстік жағындағы 2-ші және 3-ші қабірлар әдетте қабырғалармен қоршалған және гүлдер мен ағаштармен (әсіресе кипарис) безендірілген бақтары бар. Толығымен травертиннен жасалған қабір ескерткіштері әртүрлі түрлерді көрсетеді: қарапайым лахидтер және екі немесе одан көп лахидтері бар үй сияқты қабірлер. Лахидті ұстап тұрған саркофагта грек тілінде жазу бар ("бомас", "алтарь" деген мағынаны білдіреді). "Бомас" жоғары лауазымды адамның денесімен байланысты, оның есімін мәңгі есте қалдыру үшін қолданылған символ ретінде пайдаланылған. Бұл ескерткіштер герондармен бірдей функцияларды атқарады. (Қайтыс болғаннан кейін құдайға айналады деп сенетін батырлар мен маңызды тұлғалар үшін арналған қабір ескерткіштері). [[Файл:Römische Sägemühle.svg|thumb|300px|Сумен жұмыс істейтін рим диірменінің схемасы, Марк Аврелий Аммианның саркофагында бейнеленген, солтүстік некрополі. 3-ші ғасырдың диірмені - кранк және иінтірек механизмін қамтитын ең ерте белгілі машина. Фронтон су доңғалағын көрсетеді, ол диірмен арнасы арқылы қуат алады және екі тік пиламен тікбұрышты блоктарды кесу үшін иінтіректер және, механикалық қажеттілік бойынша, кранктер арқылы қуат береді (схеманы қараңыз). Қоса берілген жазу грек тілінде. 2014 жылдың маусым айында саркофаг Иераполис мұражайында сақталды және көрмеге қойылмады.

The monuments are situated in the large area, together with many travertine lahids, inscribed with Soros suffixes written in Greek (some over 2,000 years old) generally in the epigraphs on lahids. There are many architectural grave monuments in Hierapolis and they show different architectural techniques. The oldest graves are of the Hellenistic Period (1st and 2nd centuries BC), and are Tumulus graves, which are located on the east side of the foothill. The stone is cut properly limited to the drum cylinder which bonds the top of the burial chamber. The grave room is accessible from the corridor dramos. These tombs belonged to rich families. Poor families' tombs were carved into the rock and are simple. On the north side of the city, the graves made as the 2nd and the 3rd, are generally surrounded by walls and they have gardens decorated with flowers and trees (especially cypress). Grave monuments which are completely made of travertine, show different types; like simple lahids, and home kind graves which has two or more lahids on it. On the sarcophagus that holds the lahid, there is an inscription written in Greek (bomas, "altar"). "Bomas" was used as symbol which stresses that with the connection of a dead body of a person in high position, his or her remembrance will be exalted. These monuments have the same functions with heroon. (The grave monuments made for celebrating are for the heroes' and important persons’ who are believed to become gods after they die.) [[File:Römische Sägemühle. svg|thumb|300px|Scheme of the water driven Roman sawmill, depicted on the Sarcophagus of Marcus Aurelius Ammianos on the north necropolis. The 3rd century mill is the earliest known machine to incorporate a crank and connecting rod mechanism. On the pediment a waterwheel fed by a mill race is shown powering via a gear train two frame saws cutting rectangular blocks by the way of connecting rods and, through mechanical necessity, cranks (see diagram). The accompanying inscription is in Greek. In June 2014 the sarcophagus was stored at the Hierapolis Museum and not displayed.

Оңтүстік некрополь

Оң жағында жер сілкінісінің қызықты белгілерін көруге болады. Үлкен травертин аймағы толығымен қиратылған. Некропольдан бұрынғы, қарапайым және ескі болуы мүмкін тікбұрышты және ойық қабірлер назар аударады. Денизли мұражайының мамандары қазба жұмыстары кезінде ұзын жазулары бар қабір тапты. Оған жақын жерде ерте эллинистік кезеңге жататын эпиграфикалық мәрмәр блоктары табылды. Аймақтың солтүстік жағында қазба жұмыстары жалғасуда. Тау беткейінде византиялық қамалдар, ал қабірлердің үстінде мәрмәр лахидтер табылған. Бұл лахидтер тас негізде орналасқан. Кірпіштен тұрғызылған шатыры плиткамен жабылған. Бұл сол кезеңде жаңа стиль болды, ал қабірдің ішкі жағы түрлі түсті суреттермен безендірілген. Лаодикея және Колоссаға қарайтын жолда Некропольға байланысты тағы бір қабір орналасқан. Бұл Тиберий Кладий Таламосқа арналған қабір, оның аты ұзын эпиграфта жазылған, және ол фасадының үйге ұқсас болуымен ерекшеленеді.

Антик бассейн

Әсіресе Рим империясы кезінде Иераполис қаласы және оның орны емдеу орталығы болып саналды. Сол жылдары мыңдаған адам он бес шамасындағы моншаларға келіп, олардан шипа іздеді. Бүгінгі Антик бассейні 7-ші ғасырда болған жер сілкінісі салдарынан қалыптасқан. Дәл сол жер сілкінісі кезінде иониялық стилдегі мәрмәр портик көктемге құлап түсті.

Клеопатраның тоғаны

Термалды бассейндегі судың температурасы 36–57 °C, pH көрсеткіші 5,8, ал радон мөлшері 1480 пКи/л. Шипалы суда бикарбонат, сульфат және көмірқышқыл газынан басқа, темір мен радиоактивті элементтер де бар. Бұл бұлақтың суы душ қабылдауға және ішу арқылы емделуге жарамды, оның балқыған металл құрамы 2430 мг/л.

Мұражай

Археологиялық мұражай 1984 жылдан бері үлкен моншаларда орналасқан. Мұражайға Лаодикея, Колосса, Триполис, Атуда және Лыкос (Çürüksu) аңғарының басқа қалаларынан әкелінген артефакттар қойылған. Бұлардан өзге, мұражайда Бейсесултан-Хүйүк қазбаларынан табылған артефакттарға арналған үлкен бөлім де бар, онда қола дәуірінің ең көркем қолөнер бұйымдары ұсынылған. Кария, Писидия және Лидия аймақтарынан келген артефакттар да осы мұражайда көрсетілуде. Мұражайдың көрме алаңы Иераполис моншасының үш жабық бөлімінен және шығыс жағындағы ашық алаңдардан тұрады, бұл жерлер бұрын кітапхана және гимназия ретінде пайдаланылғаны белгілі. Ашық көрмедегі артефакттардың көп бөлігі мәрмәр мен тастан жасалған.

Кішкентай жәдігерлер галереясы

Осы бөлмеде соңғы 4000 жылдағы бірнеше өркениеттерге қатысты шағын археологиялық жағдайлар ұсынылған. Бұл жұмыстар, хронологиялық ретпен көрсетілген, Денизли және оның айналасындағы көптеген археологиялық қазбалардан алынған туындыларды қамтиды. Бейсесултан-Хөйүк қазбаларынан табылған жағдайларға ерекше мән берілген. Бұл жағдайлар ежелгі өркениеттің мысалы болып табылады. Британдық археология институты жүргізген қазба жұмыстарынан табылған бұл бұйымдарға құдайлардың мүсіндері, қуырылған топырақ ыдыстар, құрбандық шалу үшін қолданылатын тостағандар, мөрлер және басқа да тас заттар кіреді. Бөлменің басқа бөліктерінде фригиялық, эллинистік, римдік және византиялық кезеңдерге жататын шыны тостағандар, әшекейлер, қымбат тастар (сақина, білезік, сырғалар және т.б.) және қыш шамдар қойылған. Бұл бөлмеде сонымен қатар, хронологиялық ретпен орналастырылған көне монеталардың маңызды тізбегі де бар. Бұл монеталардың ең ертесі біздің заманымыздың 6-шы ғасырында соғылған, ал көрме эллинистік, римдік, византиялық, Сәлжүк және Османдық кезеңдеріндегі алтын, күміс және қола монеталармен жалғасады.

Театр галереясы

Бұл бөлмеде Иераполис театрының әсемдеу жұмыстары қойылған, олардың көпшілігі қалпына келтірілген. Көрнекті ғимараттың кейбір рельефтері өз орнында қалған, бірақ олардың бір бөлігі көшірмелермен алмастырылған. Бөлмедегі туындыларда Аполлон мен Артемида туралы мифтерге, Дионис құдайының қуаныштарына және рим императоры Септимий Севердің тәж кию рәсіміне арналған рельефтер бар. Персефонаның Хадеспен әкетілуі, Аполлон, Лето, Артемида және Хадес суреттері, сондай-ақ мүсінделген сфинкстер де көрсетілген. Аттал мен Эуменге ұқсас ою-өрнек рельефтері қойылған. Иераполис құдайының тәж киюі және театрға қатысты ассамблея шешімдері жазылған жазуларды көруге болады.