Француз тілінің тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Француз тілі тарихына шолу Француз тілі тарихы және эволюциясы

Француз тілі – роман тілі (яғни, ол негізінен халық латынынан тараған) және ол галло-роман тілдері тобына жатады. Тіл тарихын зерттеу әдетте "сыртқы тарихқа" бөлінеді, ол тілге әсер еткен этникалық, саяси, әлеуметтік, технологиялық және басқа да өзгерістерді сипаттайды, ал "ішкі тарих" тілдің өзінің фонетикалық және грамматикалық өзгерістерін қарастырады.

Норман және төменгі елдер терминдері

1204 жылы Нормандия герцогтігі Францияның корольдік жерлеріне қосылды, және көптеген сөздер француз тіліне норман тілінен енгізілді, олардың шамамен 150-і скандинавиялық текті және бүгінге дейін қолданылуда. Көптеген сөздер теңіз және теңіз саяхатымен байланысты: abraquer, alque, bagage, bitte, cingler, équiper (жабдықтау), flotte, fringale, girouette, guichet, hauban, houle, hune, mare, marsouin, mouette, quille, raz, siller, touer, traquer, turbot, vague, varangue, varech. Басқалары шаруашылық және күнделікті өмірге қатысты: accroupir, amadouer, bidon, bigot, brayer, brette, cottage, coterie, crochet, duvet, embraser, fi, flâner, guichet, haras, harfang, harnais, houspiller, marmonner, mièvre, nabot, nique, quenotte, raccrocher, ricaner, rincer, rogue. Сондай-ақ, голланд тілінен алынған көптеген сөздер саудамен немесе теңіз саласымен байланысты: affaler, amarrer, anspect, bar (дене бас), bastringuer, bière (сыра), blouse (дөңгелек), botte, bouée, bouffer, boulevard, bouquin, cague, cahute, caqueter, choquer, diguer, drôle, dune, équiper (теңізге шығу), frelater, fret, grouiller, hareng, hère, lamaneur, lège, manne, mannequin, maquiller, matelot, méringue, moquer, plaque, sénau, tribord, vacarme. Төменгі неміс тілінен алынған сөздер де бар: bivouac, bouder, homard, vogue, yole, және осы кезеңдегі ағылшын тілінен: arlequin (италиялық arlecchino < норман hellequin < OE *Herla cyning), bateau, bébé, bol (2 мағынасы ≠ bol < Lt. bolus), bouline, bousin, cambuse, cliver, chiffe/chiffon, drague, drain, est, groom, héler, lac, merlin, mouette, nord, ouest, potasse, rade, rhum, sonde, sud, turf, yacht.

Май тілі

Орта ғасырлық итальян ақыны Данте өзінің латын тіліндегі *De vulgari eloquentia* еңбегінде роман тілдерін "иә" сөзіне қарай үш топқа жіктеді: «Біреулер *oc* дейді, енді біреулер *si* дейді, ал үшіншілері *oïl* дейді». Қазіргі лингвистер Лион маңындағы Франциядағы үшінші топты да қосады, ол – «Арпитан» немесе «Франко-провансаль тілі», оның қазіргі кездегі «иә» сөзі – *ouè*. Францияның солтүстігіндегі галло-роман тобы, пикард, валлон және франциан сияқты *langue d'oïl* тілдері, франк басқыншыларының сөйлеген герман тілдерінің ықпалына түсті. Кловид I тұсында франктар солтүстік Галлияны бағындырды. Уақыт өте келе француз тілі Париж және Иль-де-Франс аймағында қолданылған *oïl* тілінен (Франсиан теориясы) немесе барлық *oïl* тілдеріндегі ортақ ерекшеліктерге негізделген стандартты әкімшілік тілден (лингва франка теориясы) дамыды. *Langue d'oc* тілінде «иә» деген мағынаны білдіретін *oc* немесе *òc* сөздері қолданылады және ол Францияның оңтүстігіндегі және Испанияның солтүстігіндегі тілдер тобын құрайды. Гаскон және провансаль тілдеріне франк тілінің ықпалы салыстырмалы түрде аз. Орта ғасырларда француз диалектілеріне басқа тілдік топтардың да ықпалы болды. Қазіргі француз тілі негізінен *langue d'oïl* тілінен қалыптасқан, ал *si* сөзі жоққа шығаруға немесе сұрақтарға кері жауап беру үшін қолданылады, ол испан және каталон тілдеріндегі (*sí*), португал (*sim*) және итальян (*sì*) тілдеріндегі «иә» сөздерімен туыс. IV-VII ғасырларда Корнуолл, Девон және Уэльсте бритон тілінде сөйлейтін халықтар сауда және Англияның англосаксондық шабуылдарынан қашу үшін Англия арнасы арқылы өтті. Олар Арморикада қоныстанды және олардың тілі кейінгі ғасырларда бретон тіліне айналды, ол француз тіліне *bijou* («әшекей») сөзін (< бретон *bizou* сөзінен, *biz* – «саусақ») және *menhir* (< бретон *maen* – «тас» және *hir* – «ұзын») сөздерін берді. Юлий Цезарь тұсынан белгілі болған келт емес халықтар Францияның оңтүстік-батысындағы Новенпопуланияда (Аквитания Тертия) баск тіліне жақын тілде сөйледі, бірақ тіл ерте орта ғасырдың көп бөлігін қамтыған кезеңде роман тілінің кеңеюіне байланысты біртіндеп ықпалын жоғалтты. Протобаск тілі Гаронна мен Пиреней арасында қолданылған латын тілінің қалыптасуына әсер етті, нәтижесінде окситан диалектісі – Гаскон тілі пайда болды. Оның ықпалы *boulbène* және *cargaison* сияқты сөздерде көрінеді. Скандинавиялық викингтер 9 ғасырдан бастап Францияға басып кірді және негізінен Нормандия деп аталатын аймаққа қоныстанды. Нормандар сол жерде қолданылған *langue d'oïl* тілін қабылдады, бірақ нормандық француз тілі ескі норвег тілі мен оның диалектілерінің күшті ықпалында болды. Олар сонымен қатар француз тіліне теңіз саяхатына байланысты көптеген сөздерді енгізді (*mouette*, *crique*, *hauban*, *hune* және т.б.) және шаруашылыққа қатысты терминдерді. 1066 жылғы нормандық Англияны жаулап алудан кейін нормандардың тілі ағылшын-нормандық тіліне айналды, ол жүз жылдық соғысқа дейін Англияның билеуші топтары мен саудасының тілі ретінде қызмет етті, сол кезде француз тілінің ықпалы ағылшын тіліне ағылшын қоғамының барлық деңгейлеріне тарады. Осы кезде араб тілінен (немесе парсы тілінен араб тілі арқылы) француз тіліне көптеген сөздер енді, негізінен ортағасырлық латын, итальян және испан тілдері арқылы. Олардың ішінде сәнді заттарға (*élixir*, *orange*), дәмдеуіштерге (*camphre*, *safran*), сауда тауарларына (*alcool*, *bougie*, *coton*), ғылымдарға (*alchimie*, *hasard*) және математикаға (*algèbre*, *algorithme*) қатысты сөздер бар. Тек 19 ғасырда Солтүстік Африкадағы француз колонияларының дамуынан кейін француз тілі араб тілінен тікелей сөздерді қабылдады (*toubib*, *chouia*, *mechoui*).

The medieval Italian poet Dante, in his Latin De vulgari eloquentia, classified the Romance languages into three groups by their respective words for "yes": Nam alii oc, alii si, alii vero dicunt oil, "For some say oc, others say si, others say oïl". The oïl languagesfrom Latin hoc ille, "that is it"occupied northern France, the oc languagesfrom Latin hoc, "that"southern France, and the si languagesfrom Latin sic, "thus"the Italian and Iberian peninsulas. Modern linguists typically add a third group within France around Lyon, the "Arpitan" or "Franco Provençal language", whose modern word for "yes" is ouè. The Gallo Romance group in the north of France, the langue d'oïl like Picard, Walloon and Francien, were influenced by the Germanic languages spoken by the Frankish invaders. From the time period of Clovis I, the Franks extended their rule over northern Gaul. Over time, the French language developed from either the Oïl language found around Paris and Île de France (the Francien theory) or from a standard administrative language based on common characteristics found in all Oïl languages (the lingua franca theory). Langue d'oc used oc or òc for "yes" and is the language group in the south of France and northernmost Spain. The languages, such as Gascon and Provençal, have relatively little Frankish influence. The Middle Ages also saw the influence of other linguistic groups on the dialects of France. Modern French, which was derived mainly from the langue d'oïl, acquired the word si to contradict negative statements or respond to negative questions, from cognate forms of "yes" in Spanish and Catalan (sí), Portuguese (sim), and Italian (sì). From the 4th to the 7th centuries, Brythonic speaking peoples from Cornwall, Devon and Wales travelled across the English Channel for reasons of trade and of flight from the Anglo Saxon invasions of England. They established themselves in Armorica, and their language became Breton in more recent centuries, which gave French bijou "jewel" (< Breton bizou from biz "finger") and menhir (< Breton maen "stone" and hir "long"). Attested since the time of Julius Caesar, a non Celtic people who spoke a Basque related language inhabited the Novempopulania (Aquitania Tertia) in southwestern France, but the language gradually lost ground to the expanding Romance during a period spanning most of the Early Middle Ages. Proto Basque influenced the emerging Latin based language spoken in the area between the Garonne and the Pyrenees, which eventually resulted in the dialect of Occitan called Gascon. Its influence is seen in words like boulbène and cargaison. Vikings from Scandinavia invaded France from the 9th century onwards and established themselves mostly in what would be called Normandy. The Normans took up the langue d'oïl spoken there, but Norman French remained heavily influenced by Old Norse and its dialects. They also contributed many words to French related to sailing (mouette, crique, hauban, hune etc.) and farming. After the 1066 Norman conquest of England, the Normans' language developed into Anglo Norman, which served as the language of the ruling classes and commerce in England until the Hundred Years' War, when the use of French influenced English had spread throughout English society. Around then, many words from Arabic (or from Persian via Arabic) entered French, mainly indirectly through Medieval Latin, Italian and Spanish. There are words for luxury goods (élixir, orange), spices (camphre, safran), trade goods (alcool, bougie, coton), sciences (alchimie, hasard), and mathematics (algèbre, algorithme). It was only after the 19th century development of French colonies in North Africa that French borrowed words directly from Arabic (toubib, chouia, mechoui).

Қазіргі француз тілі

1300 жылға дейінгі кезеңді кейбір лингвистер оил тілдерін жалпы ескі француз (ancien français) деп атайды. Француз тіліндегі ең көне мәтін – 842 жылғы Страсбург анттары; Ежелгі француз тілі Шарльдің паладиндері мен крест жорықтарының батырлары туралы әңгімелейтін шансон де жести арқылы әдеби тілге айналды. Қазіргі француз тіліндегі алғашқы нотариалды құжат 1532 жылы Аустада, Парижде латын тілінде әлі қолданылып жүрген кезде, жасалды. Қазіргі француз тілін ресми түрде қабылдаған алғашқы мемлекеттік орган 1536 жылы Аоста аңғары болды, бұл Франциядан үш жыл бұрын болды. 1539 жылы король Франциск I Виллерс-Коттертес ординанты бойынша француз тілін Франциядағы әкімшілік және сот ісінің ресми тілі етіп бекітті, бұл латын тілін ығыстырды, ол бұрын қолданылып келген еді. Стандартталған канцлерлік диалекттің енгізілуімен және өрнектік жүйенің жоғалуымен диалект орта француз (moyen français) деп аталады. Француз тілінің алғашқы грамматикалық сипаттамасы – Луи Мегредің "Француз грамматикасының трактаты" 1550 жылы жарық көрді. Қазіргі француз тіліндегі итальян тілінен шыққан 700 сөздің көбі осы кезеңде енгізілді, соның ішінде көркемдік ұғымдарды (сценарий, фортепиано), сән-салтанат пен тамақ атаулары. Француз тілі мен әдебиетінің алғашқы тарихы да осы кезеңде жазылды: 1581 жылы жарық көрген Клод Фаушенің "Тіл мен француз поэзиясының шығу тегі туралы жинақ" (Recueil de l'origine de la langue et poesie françoise) еңбегі. Бірлестік, реттеу және тазарту кезеңінен кейін, 17 және 18 ғасырлардағы француз тілі кейде классикалық француз (français classique) деп аталады, бірақ көптеген лингвистер 17 ғасырдан бастап бүгінгі күнге дейінгі француз тілін қазіргі француз (français moderne) деп атайды. 1634 жылы кардинал Ришелье француз академиясын құрғаннан кейін, француз тілін тазарту мен сақтауды мақсат еткен ресми орган құрылды. 40 мүшеден тұратын топ, кейбір адамдардың қате сенімі бойынша, олар өмірінің соңына дейін қызмет етуге таңдалғандықтан емес, бірақ олардың негізін қалаушы Ришелье оларға берген ресми мөрге жазылған жазудың арқасында "Өлімсіздер" деп аталады: "Өлімсіздікке [француз тілінің]". Бұл қор әлі күнге дейін бар және тілдің сақталуына, шетелдік сөздер мен сөз тіркестерін бейімдеуге ықпал етеді. Соңғы өзгерістердің бірі – бағдарламалық жасақтамадан logiciel-ге, пакет қайығынан paquebot-ға, ал атпен жүзуден redingote-ға ауысу. Алайда компьютерді білдіретін ordinateur сөзін Академия емес, IBM тағайындаған лингвист шығарды (қараңыз:fr:ordinateur). 17-19 ғасырларда Франция Еуропадағы ең ірі жер державасы болды; ағартушылық дәуірінің ықпалымен бірге француз тілі білімді Еуропаның лингва франкасы болды, әсіресе өнер, әдебиет және дипломатияға қатысты. Пруссияның Фридрих II және Ресейдің Екатерина I сияқты монархтар француз тілінде өте жақсы сөйлеген және жазған. Ресей, Германия және Скандинавия соттары француз тілін негізгі немесе ресми тіл ретінде қолданды және өздерінің ұлттық тілдерін шаруалар тілі деп қарастырды. Француз тілінің Еуропаның басқа елдеріне таралуына қуғын-сүргінге ұшыраған гугеноттардың көшіп кетуі де ықпал етті. XVII-XVIII ғасырларда француздар Америкада тұрақты түрде орнығады. Жаңа Франция отаршылдарының француз тілін қаншалықты жетік білгені туралы академиялық пікірталас бар. Колонисттердің 15% -дан азы (әйелдердің 25% -ы – негізінен король қыздары – және ерлердің 5% -ы) Париж аймағынан шыққан және француз тілінде сөйлеген, бірақ қалғандарының көпшілігі Францияның солтүстік-батыс және батыс аймақтарынан келген, онда француз тілі әдеттегі бірінші тіл емес еді. Бұл отарлаушылардың арасында француз тілін екінші тіл ретінде қанша адам түсінгені және олардың ішінде қаншасы, олардың барлығы дерлік туған тілінде сөйлеген, француз тілін білетіндер арасында тілдік ұқсастықтар болғандықтан, түсіну және түсіну мүмкін екендігі анық емес. Қалай болғанда да, Франциядан келген барлық топтардың тілдік бірігуі (Францияда, кемелерде немесе Канадада) болды, көптеген дереккөздер 17-ғасырдың аяғында барлық "канадтар" француз тілінде (Патшаның француз тілінде) сөйлегенін атап өтті. Бүгінде француз тілі Америкада 10 миллионға жуық адамның тілі болып табылады (француз тілінде сөйленген креол тілдерін есептемегенде, олар да 10 миллионға жуық адам сөйлейді). Академия, мемлекеттік білім беру, ғасырлар бойы ресми бақылау және БАҚ арқылы француз тілі біріктірілген ресми тіл болды, бірақ бүгінгі күні аймақтық акценттер мен сөздер тұрғысынан үлкен әртүрлілік сақталған. Кейбір сыншылар үшін француз тілінің "ең жақсы" айтылуы Туранда (Тур және Луара алқабы айналасында) қолд...

For the period until around 1300, some linguists refer to the oïl languages collectively as Old French (ancien français). The earliest extant text in French is the Oaths of Strasbourg from 842; Old French became a literary language with the chansons de geste that told tales of the paladins of Charlemagne and the heroes of the Crusades. The first notarized document in Modern French was redacted in Aosta in 1532, when in Paris Latin was still in use. The first government authority to adopt Modern French as official was the Aosta Valley in 1536, three years before France itself. By the Ordinance of Villers Cotterêts in 1539 King Francis I made French the official language of administration and court proceedings in France, which ousted Latin, which had been used earlier. With the imposition of a standardised chancery dialect and the loss of the declension system, the dialect is referred to as Middle French (moyen français). The first grammatical description of French, the Tretté de la Grammaire française by Louis Maigret, was published in 1550. Many of the 700 words of Modern French that originate from Italian were introduced in this period, including several denoting artistic concepts (scenario, piano), luxury items and food. The earliest history of the French language and its literature was also written in this period: the Recueil de l'origine de la langue et poesie françoise, by Claude Fauchet, published in 1581. Following a period of unification, regulation and purification, the French of the 17th and the 18th centuries is sometimes referred to as Classical French (français classique), but many linguists simply refer to French language from the 17th century to today as Modern French (français moderne). The foundation of the Académie française (French Academy) in 1634 by Cardinal Richelieu created an official body whose goal has been the purification and preservation of the French language. The group of 40 members is known as the Immortals, not, as some erroneously believe, because they are chosen to serve for the extent of their lives (which they are), but because of the inscription engraved on the official seal given to them by their founder Richelieu: "À l'immortalité" ("to [the] Immortality [of the French language]"). The foundation still exists and contributes to the policing of the language and to the adaptation of foreign words and expressions. Some recent modifications include the change from software to logiciel, packet boat to paquebot, and riding coat to redingote. The word ordinateur for computer, however was created not by the Académie but by a linguist appointed by IBM (see :fr:ordinateur). From the 17th to the 19th centuries, France was the leading land power in Europe; together with the influence of the Enlightenment, French was therefore the lingua franca of educated Europe, especially with regards to the arts, literature and diplomacy. Monarchs like Frederick II of Prussia and Catherine the Great of Russia spoke and wrote in excellent French. The Russian, German and Scandinavian courts spoke French as their main or official language and regarded their national languages as the language of the peasants. The spread of French to other European countries was also aided by emigration of persecuted Huguenots. In the 17th and the 18th centuries, French established itself permanently in the Americas. There is an academic debate about how fluent in French the colonists of New France were. Less than 15% of colonists (25% of the women – chiefly filles du roi – and 5% of the men) were from the Paris region and presumably spoke French, but most of the rest came from north western and western regions of France in which French was not the usual first language. It is not clearly known how many among those colonists understood French as a second language, and how many among them, nearly all of whom natively spoke an oïl language, could understand and be understood by those who spoke French because of interlinguistic similarity. In any case, such a linguistic unification of all the groups coming from France happened (either in France, on the ships, or in Canada) that many sources noted that all "Canadiens" spoke French (King's French) natively by the end of the 17th century, well before the unification was complete in France. Today, French is the language of about 10 million people (not counting French based creoles, which are also spoken by about 10 million people) in the Americas. Through the Académie, public education, centuries of official control and the media, a unified official French language has been forged, but there remains a great deal of diversity today in terms of regional accents and words. For some critics, the "best" pronunciation of the French language is considered to be the one used in Touraine (around Tours and the Loire Valley), but such value judgments are fraught with problems, and with the ever increasing loss of lifelong attachments to a specific region and the growing importance of the national media, the future of specific "regional" accents is often difficult to predict. The French nation state, which appeared after the 1789 French Revolution and Napoleon I's empire, unified the French people in particular through the consolidation of the use of the French language. Hence, according to the historian Eric Hobsbawm, "the French language has been essential to the concept of 'France', although in 1789 50% of the French people did not speak it at all, and only 12 to 13% spoke it 'fairly' – in fact, even in oïl language zones, out of a central region, it was not usually spoken except in cities, and, even there, not always in the faubourgs [approximatively translatable to "suburbs"]. In the North as in the South of France, almost nobody spoke French." Hobsbawm highlighted the role of conscription, invented by Napoleon, and of the 1880s public instruction laws, which allowed to mix the various groups of France into a nationalist mold, which created the French citizen and his consciousness of membership to a common nation, and the various "patois" were progressively eradicated.

Мәселелер

Қазіргі Францияда француз тілін сақтау және ағылшын тілінің ықпалы туралы, әсіресе халықаралық бизнес, ғылым және танымал мәдениетке қатысты пікірталастар бар. Барлық баспа жарнамалары мен жарнама тақталарындағы шетелдік тіркестер француз тілінде аударылуы керек, сондай-ақ радиода француз тіліндегі әндердің үлесі (кем дегенде 40%) болуын талап ететін заңдар (Тубон заңын қараңыз) қабылданды. Сонымен қатар, кейбір өңірлер мен азшылықтағы саяси немесе мәдени топтар өздерінің өңірлік тілдерін мойыну және қолдау үшін әртүрлі деңгейде қысым көрсетуде. Еуропадағы маңызды халықаралық тіл болған француз тілі, 17-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың ортасына дейін дипломатияның тілі ретінде танылған, бірақ 20-шы ғасырда, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, АҚШ-тың әлемдік үстемдікке ие болуымен ағылшын тіліне халықаралық маңызын жоғалтты. Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Версаль келісім-шарты француз және ағылшын тілдерінде жазылған. Францияда орналасқан шағын, бірақ өсіп келе жатқан көптеген ірі көпұлттық компаниялар француз тіліндегі жұмыстарында да ағылшын тілін жұмыс тілі ретінде пайдаланады. Халықаралық деңгейде танылу үшін француз ғалымдары өз еңбектерін көбінесе ағылшын тілінде жариялайды. Бұл тенденциялар кейбір қарсылықтарға тап болды. 2006 жылдың наурыз айында президент Жак Ширак ЭО саммитінде Эрнест Антуан Сеййер ағылшын тілінде сөйлей бастағаннан кейін қысқа уақытқа бөлмеден шығып кетті. 2007 жылдың ақпан айында Forum Francophone International Францияда ағылшын тілінің «тілдік гегемониясына» қарсы және француз жұмысшыларының француз тілін жұмыс тілі ретінде пайдалану құқығын қолдау мақсатымен наразылық акцияларын ұйымдастыра бастады. Француз тілі ағылшын тілінен кейін әлемде екінші ең көп оқылатын шет тілі болып табылады және Африка сияқты кейбір аймақтарда лингва франка ретінде қолданылады. Еуропадан тыс жерде француз тілінің тірі тіл ретіндегі мұрасы әртүрлі: ол кейбір бұрынғы француз колонияларында (Оңтүстік-Шығыс Азия) дерлік жойылып барады, бірақ француз департаменттерінде (Батыс Үндістанда) тіл креол тілдеріне, диалекттерге немесе пиджиндерге айналды, тіпті халық стандартты француз тілінде білім алады. Екінші жағынан, көптеген бұрынғы француз колониялары француз тілін ресми тіл ретінде қабылдады, ал француз тілін білетін адамдардың саны, әсіресе Африкада артты. Канаданың Квебек провинциясында 1970-жылдардан бері әкімшілік, бизнес және білім беру салаларында француз тілінің қолданылуын қолдау үшін түрлі заңдар қабылданды. Мысалы, 101-ші заң жобасы ата-анасы ағылшын тілді мектепте оқымаған балалардың көпшілігін француз тілінде білім алуға міндеттейді. Сондай-ақ, Office québécois de la langue française сияқты ұйымдар Квебекте сөйленетін француз тілінің әртүрлілігін азайту және Квебек француз тілінің ерекшелігін сақтау үшін күш жұмсауда. АҚШ-қа, Австралияға және Оңтүстік Америкаға француз эмиграциясы болды, бірақ осы иммигранттардың ұрпақтары өте көптеп сіңіп кеткендіктен, олардың аз ғана бөлігі француз тілінде сөйлейді. АҚШ-та Луизианада (CODOFIL қараңыз) және Жаңа Англияның кейбір аймақтарында (әсіресе Мэн штатында) француз тілін сақтау жөніндегі жұмыстар жалғастырылуда.

There is some debate in today's France about the preservation of the French language and the influence of English (see Franglais), especially with regard to international business, the sciences and popular culture. There have been laws (see Toubon law) enacted to require all print ads and billboards with foreign expressions to include a French translation and to require quotas of French language songs (at least 40%) on the radio. There is also pressure, in differing degrees, from some regions as well as minority political or cultural groups for a measure of recognition and support for their regional languages. Once the key international language in Europe, being the language of diplomacy from the 17th to the mid 20th centuries, French lost most of its international significance to English in the 20th century, especially after World War II, with the rise of the United States as a dominant global superpower. A watershed was the Treaty of Versailles, which ended World War I and was written in both French and English. A small but increasing number of large multinational firms headquartered in France use English as their working language even in their French operations. Also, to gain international recognition, French scientists often publish their work in English. Those trends have met some resistance. In March 2006, President Jacques Chirac briefly walked out of an EU summit after Ernest Antoine Seilliere began addressing the summit in English. In February 2007, Forum Francophone International began organising protests against the "linguistic hegemony" of English in France and in support of the right of French workers to use French as their working language. French remains the second most studied foreign language in the world, after English, and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (Southeast Asia), but the language has changed to creoles, dialects or pidgins in the French departments in the West Indies even though its people are educated in Standard French. On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers has increased, especially in Africa. In the Canadian province of Quebec, different laws have promoted the use of French in administration, business and education since the 1970s. Bill 101, for example, obliges most children whose parents did not attend an English speaking school to be educated in French. Efforts are also made such as by the Office québécois de la langue française to reduce the variation of French spoken in Quebec and to preserve the distinctiveness of Quebec French. There has been French emigration to the United States, Australia and South America, but the descendants of those immigrants have been so assimilated that few of them still speak French. In the United States, efforts are ongoing in Louisiana (see CODOFIL) and parts of New England (particularly Maine) to preserve French there.

Әуелі дауыстылар

Француз және көптеген басқа роман тілдерінің негізінде жатқан вульгарлық латын тілінде басымды буындарда жеті дауыс (американдық ағылшын тіліндегі pat/pot, pet, pate, peat, caught, coat, coot сөздеріне ұқсас) және басымсыз буындарда бес дауыс болған. Португал және итальян тілдері бұл жүйені көбінесе сақтап қалды, ал испан тілі тек дауысын -ға және дауысын -ға өзгерту арқылы жаңартты, нәтижесінде қарапайым бес дауысты жүйе пайда болды. Алайда, француз тілінде көптеген дыбыстық өзгерістер 12–14 ауыздық дауыс және 3–4 мұрындық дауысқа (француз тілінің фонетикасын қараңыз) ие жүйеге әкелді. Француз дауыстылары тарихының ең айқын ерекшелігі – герман тілдерінің ықпалымен пайда болған күшті буындық акценттің дамуы. Бұл көптеген басымсыз дауыстардың жоғалуына және ашық немесе жабық буындардағы (жабық буын – вульгарлық латын тілінде екі немесе одан көп дауыссызға соңғы буын, ал ашық буын – ең көп дегенде бір дауыссызға соңғы буын) басымды дауыстардың айтылуындағы кең таралған айырмашылықтарға әкелді. Көбінесе ашық буындардағы басымды дауыстар ұзартылып, көптеген ұзақ дауыстар дифтонгтарға айналды. Басымсыз дауыстардың жоғалуы, әсіресе басымды буыннан кейінгі дауыстардың жоғалуы, нәтижесінде қазіргі француз тілінде сөздің соңғы буынында акценттің біркелкі орналасуына себеп болды. (Керісінше, қазіргі француз тіліндегі акцент өте әлсіз, басымды және басымсыз дауыстардың айтылуында айтарлықтай айырмашылық жоқ.)

Мұрындық дауыстылар

Латын тілінде, жоғалған әріптердің орнына дауысты келмеген жағдайларда, әріптер алдыңғы дауыстыға сіңіп, мұрынды дауыстылардың қатарын құрады. Бұл өзгерістер біршама күрделі (әсіресе, "нүкте, нүкте" > нүкте мысалындағыдай, бір топтамада латын элементі болғанда). Бастапқыда әріп дауыстылардың арасында орналасқан ба, әлде дауыстыдан кейін келген бе, соған байланысты екі түрлі жағдай қарастырылады (яғни, баса дауысты ашық немесе жабық буын контекстінде қалыптасқан). Толық мәлімет алу үшін француз тілінің фонологиялық тарихы туралы мақаланы қараңыз.

Ұзын дауыстылар

Латын тілінде дауыссыз дыбыстан бұрынғы ым дыбысы алдыңғы дауыссыз дыбысқа сіңіп, ұзын дауыс тудырды (қазіргі француз тілінде бұл ұзындық циркумфлекс белгісімен көрсетіледі). Көп жағдайда, қазіргі француз тілінде ұзын дауыстар ерекше ұзын болып айтылмайды (дегенмен, ұзын ê Квебек француз тілінде әлі де ажыратылады). Көбінесе бұрынғы ұзын дауыс, бұрынғы қысқа дауыспен бірдей айтылады (мысалы, mur "қабырға" және mûr "пісіген" бірдей айтылады), бірақ кейбір жұптар сапасымен ерекшеленеді (o және ô). Қазіргі француз тілінде дауыстардың ұзартылуының жеке бір түрі бар, ол алофониялық принциппен жұмыс істейді және соңғы дыбыстағы дауысты фрикативтерден бұрынғы дауыстарды ұзартады (мысалы, paix "бейбітшілік" және pair "жұп" сөздерінде).

L әсері

Ежелгі француз тілінде дауыссыз дыбыстан бұрынғы l дыбысы u болып өзгеріп, жаңа дифтонгтар тудырды, олар кейіннен монофтонгтарға айналды: "false" > fausse. Толық мәлімет алу үшін француз тілінің фонологиялық тарихы туралы мақаланы қараңыз.

Қосындылар

Дауыссыз дыбыстарға қатысты дыбыс өзгерістері, дауысты дыбыстарға қатысты өзгерістерге қарағанда аз байқалады. Француз тілі кейбір жағынан шын мәнінде салыстырмалы түрде консервативті. Мысалы, ол испан, португал және итальян тілдерінен айырмашылығы, бастапқы pl, fl, cl комбинацияларын сақтайды: "жаңбыр" > pleuvoir (испан тілінде llover, португал тілінде chover, итальян тілінде piovere).

Соңғы ымдардың өзгеруі

Француз тілінен бұрын соңғы дауыстылардың көпшілігінің жоғалуы нәтижесінде барлық дауыссыз дыбыстар сөздің соңында пайда болуы мүмкін, тек және , олар әрқашан кем дегенде бір швамен соңынан келіп, соңғы немесе тірек дауыстысынан туындайды. Алайда, көне француз тілінде барлық дыбыстық тоқталымдар мен фрикативтер сөз соңында дауыссызға айналды. Бұл көне француз тілінің жазуында анық көрінді: «суық» (әйелдік түрі froide), «жанды» (әйелдік түрі vive), «үлкен» (әйелдік түрі large) деген сөздер және «Мен міндеттімін» (je doif) – «олар міндетті» (ils doivent), «Мен жуынуға болады» (je lef) – «олар (жуынуға болады) жуынады» (ils levent) етістіктері. Көптеген алмасулар содан бері жоғалып кетті (бір жағынан морфологиялық өзгерістерден, екінші жағынан көптеген соңғы дауыссыз дыбыстар жоғалғаннан кейін, төменде сипатталғандай), бірақ виф пен виве (және басқа да қосымша сөздер үшін) аттас формасы сақталды. Орта француз тілінде көптеген соңғы дауыссыз дыбыстар біртіндеп жоғалып кетті. Бұл кезең-кезеңмен болды:

Дауыссыз дыбыстардың дауыссыздан басталатын келесі сөздің алдында пайда болғанда жоғалуы. Бұл кезең алты және он сөздерінде сақталған, олар жеке айтылғанда бір түрлі, ал дауыссыздан басталатын сөздің алдында – екінші түрлі, дауыстыдан басталатын сөздің алдында үшінші түрлі айтылады. Егер сөз /s/ дыбысымен аяқталса, соңынан дауысты келсе (мысалы, көпше түрінде), дәл осы процесс басқа жерде /s/ дауыссыздан бұрын келгендегідей әрекет етті, нәтижесінде ұзақ дауысты пайда болды. (Бұл жағдай әлі де Jèrriais, нормандық тілдің диалектісінде кездеседі, онда ұзын дауыстылар сақталған және көпше түрінде дауыстыны ұзартатын дауыстымен аяқталатын сөздер бар.) Тыныс алғанда соңғы дауыссыз дыбыстардың жоғалуы. Бұл көптеген сөздерде екі түрлі айтуға мүмкіндік берді: соңғы дауыссыз дыбыстар келесі дауысты басталатын сөздің алдында айтылды, бірақ басқа жағдайда емес, және бұл қазіргі байланыс құбылысының бастауы болды. Барлық жағдайларда соңғы дауыссыз дыбыстардың жоғалуы. Бұл процесс әлі де жалғасуда, бұл әсіресе бейресми тілде, белгілі бір шектеулі контексттер мен тұрақты тіркестерді қоспағанда, байланыстың біртіндеп жоғалуына әкелуде. Әдетте жоғалуға жататын соңғы дауыссыз дыбыстар – , , , кейде және , сирек кездеседі (clé < бұрынғы және кейде кездесетін clef). Ал және дауыссыз дыбыстары әдетте сақталды, бірақ , , және дауыссыз дыбыстары кездеспеді (дыбыстық тоқталымдар). Алайда, соңғы кездегі қарсы тенденция – бұрын жоғалған кейбір соңғы дауыссыз дыбыстарды қалпына келтіру, мысалы, sens сөзі, қазір осылай айтылады, бірақ бұрын осылай айтылған, әлі де «сенс dessus dessous» – «көкке қарап» және «сенс devant derrière» – «керісінше» тіркестерінде кездеседі. Қайта қалпына келтірілген дауыссыз дыбыс байланыс айтылуынан немесе жазудан туындауы мүмкін және ол екіұштылықты азайтуға қызмет етеді. Мысалы, cent – «жүз», sang – «қан» және sans – «сіз» (басқалармен қатар) сөздері де осылай айтылады.