Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
930–935 жылдары билік еткен Иранның тұңғыш Зиярид билеушісі.
First Ziyarid ruler of northern Iran (r. 930–935)
Мардавиж (гилаки/مرداویج, «шабуылшы ер адам» деген мағынада) – ирандық ханзада, 930-935 жылдары билік еткен Зиярид әулетін құрған. Гиллан жеріндегі зороастрийлік отбасында дүниеге келген Мардавиж, 7 ғасырда Рашид халифаты басып алған және кейін мұсылмандар басқарған Сасанид империясына ұқсас ирандық зороастрий империясын құруға ұмтылған. Ол мансабын туысы Асфар ибн Шируяның әскеріне қосылу арқылы бастады. Бірақ, кейін Мардавиж оны сатып, өлтіріп, Джибалдың көп бөлігін жаулап алды. Одан кейін ол Аббасид халифатынан Хамадан, Динавар және Исфаханды басып алуға кірісіп, өзін Иран патшасы деп жариялап, Исфаханды астана етті. Содан кейін ол дайламиттердің әскери басшысы Макан ибн Какиді жеңіп, 932 жылы Табаристанды жаулап алды. 934 жылға қарай оның билігі Шираз және Ахвазға дейін мойындалды. Дегенмен, оның иран империясын қайта құру жоспары 935 жылы өзінің түрік құлдары өлтірген кезде күйреп қалды.
Mardavij (Gilaki/مرداویج, meaning "man assailant") was an Iranian prince, who established the Ziyarid dynasty, ruling from 930 to 935. Born to a Zoroastrian family native to Gilan, Mardavij sought to establish a native Iranian Zoroastrian empire akin to the Sasanian Empire that had been conquered in the 7th century by the Rashidun Caliphate and subsequently ruled by Muslims. He first started his career by joining the army of his kinsman Asfar ibn Shiruya. Mardavij, however, later betrayed and killed him, conquering much of Jibal. He then set out to conquer Hamadan, Dinavar and Isfahan from the Abbasid Caliphate, and thereafter declared himself king of Iran, making Isfahan his capital. He then defeated the Daylamite military leader Makan ibn Kaki, and conquered Tabaristan in 932. By 934, his authority was acknowledged as far as Shiraz and Ahvaz. However, his goal of recreating the Iranian Empire was ruined when he was murdered by his own Turkish slaves in 935.
Өмірбаян
Мардавиж шамамен 890 жылы Гилан аймағында дүниеге келді; ол Дахель маңында көшіп-қонып жүрген патшалық ру Шаханшахвандқа жататын Зиярдың ұлы еді. Мардавиждің анасы Гиллаки билеушісі Харусинданның қарындасы болған. Мардавиж Аргих тайпасына жатқан, олар өздерін Кай Хосров заманында өмір сүрген Гилан патшасы Аргуш Фархаданның ұрпақтарымыз деп есептейді. Мардавиж Иран империясының даңқының естеліктері тірі болған Иран мәдениетінде өсті. 10 ғасырдың араб тарихшысы әл-Масудидің сөзіне қарағанда, зәруаштралық және бұтқа табынушы дайламиттер мен гилаки басшыларының көпшілігі дінсіз болған. Мардавиж Табаристанды, Гиланды және Дейламды өз билігіне бағындырғаннан кейін Алидтер қызметіне өткен көптеген гилаки басшыларының бірі болды.
Mardavij was born ca. 890 in Gilan; he was the son of Ziyar, who belonged to the Shahanshahvand, a royal clan that roamed around Dakhel. Mardavij's mother was a sister of Harusindan, a Gilaki ruler. Mardavij belonged to the Arghich tribe, which claimed to be descended from Arghush Farhadan, king of Gilan who lived during the time of Kay Khosrow. Mardavij grew up in an environment where memories of the glories of the Iranian Empire were alive in the Iranian culture. According to the 10th century Arab historian al Masudi, most of the Daylamite and Gilaki leaders, who were Zoroastrian and pagan, had become atheists. Mardavij was one of the many Gilaki leaders that entered into the service of the Alids, once they had established their rule over Tabaristan, Gilan, and Daylam.
Билікке көтерілу
913 жылы Мардавиж Табаристанның Зайдиттер әулетіне қызмет еткен Лахижанның Асфар ибн Шируя әскеріне қосылды. 930 жылы Асфар Зайди Әбу Мұхаммед Хасан ибн Касимнің иеліктеріне шабуыл жасады. Шабуыл барысында Мардавиж Амол маңында Әбу Мұхаммедті ауыр жарақаттады, осылайша Әлидтердің қолынан қаза тапқан анасының ағасы Харусинданның құнын қайтарды. Асфардың әскері Рейге бет түзеді, онда Дейламдық генерал Макан ибн Какиді жеңіп, ол Дейламға қашып кетті. Асфар Табаристанды сәтті басып алды, сондай-ақ Қазвин мен Занжанды жаулап алды. Ол Мардавижді Занжанның губернаторы етіп тағайындады. 930 жылы Мардавиж, Асфардың бауыры Ширзадпен бірге Салларид билеушісі Мұхаммед бин Мұсафирдің астанасы Таромды басып алуға бұйрық алды. Қоршау кезінде Макан мен Мұхаммедтің ықпалымен Мардавиж Асфарға қарсы көтеріліп, оған сатқындық жасады. Мұхаммед пен Маканның көмегімен Мардавиж Ширзадты және оның тайпасының басқа да мүшелерін жеңіп өлтірді. Содан кейін ол Асфардың ордасы Қазвинге жорық жасады, бірақ Асфар қашып құтыла алды. Осылайша Мардавиж Зияриттер әулетін құрды және Асфардың бұрынғы иеліктерінің билеушісі болды, оған Рей, Қазвин, Занжан, Абхар, Қом және Караж кірді. Ол сарайында «Ануширванның тәжін» кигендігі айтылады.
Around 913, Mardavij joined the army of Asfar ibn Shiruya of Lahijan, who served the Zaydids of Tabaristan. In 930, Asfar invaded the domains of the Zaydi Abu Muhammad Hasan ibn Qasim. During the invasion, Mardavij managed to heavily wound Abu Muhammad near Amol, thus avenging his maternal uncle Harusindan, who was killed by the hands of the Alids. The army of Asfar then marched towards Ray, where they defeated the Daylamite general Makan ibn Kaki, who fled to Daylam. Asfar managed to successfully conquer Tabaristan, and also captured Qazvin and Zanjan. He then appointed Mardavij as the governor of Zanjan. In 930, Mardavij, along with Asfar's brother, Shirzad, were ordered to capture Tarom, the capital of the Sallarid ruler Muhammad bin Musafir. During the siege, Mardavij, on the urging of Makan and Muhammad, betrayed Asfar by revolting against him. With the aid of Muhammad and Makan, Mardavij defeated and killed Shirzad, along with other members of his tribe. He then marched towards Qazvin, the residence of Asfar, but Asfar managed to flee. Mardavij thus founded the Ziyarid dynasty and became ruler of Asfar's former territories, which included Ray, Qazvin, Zanjan, Abhar, Qom and Karaj. He is said to have worn a "crown of Anushirvan" at his court.
Билік
Сол жылы Макан Мардавижды жеңіп, Табаристанды қысқа мерзімге қайтарып алды. Содан кейін Макан Гурганның көп бөлігін бағындырып, тіпті батыс Хурасанның Нишапур қаласын да иеленді, бірақ 931 жылы Саманид әмірі Наср II-нің қысымына көніп, оны тастап кетуге мәжбүр болды. 931 жылы Мардавиж Маканға қарсы әскер жіберді, бірақ Макан 931 жылы болған алғашқы шайқаста Мардавиждің әскерін жеңді. Ақырында, Макан Нишапурдан Табаристанға оралғаннан кейін Мардавиж Табаристанды басып алу үшін шабуыл бастады. Мардавиж өзінің билігін кеңейтуді белсенді түрде жүргізіп, Асфарға шабуыл жасады, ол бұрынғы сәтсіз жеңілісінен кейін Хамадан қаласында тұрып жатқан еді. 931 жылы Мардавиж Асфарды жеңіп, өлтірді. Одан кейін ол Аббасидтердің Хамадан, Динавар және Кашан қалаларын, сондай-ақ астанасы болған Исфаханды жылдам басып алды. Содан кейін ол ағасы Вушмгирді Амол қаласының әкімі етіп тағайындады. Мардавиж Бағдатты басып алуды, халифатты жоюды, Ктесифонда тәж киюді және Иран империясын қайта құруды жоспарлады. Мардавиждің жеңісінен кейін Әли ибн Буя, оның екі бауыры Хасан ибн Буя және Ахмад ибн Буямен бірге, Мардавиждің жағына өтті, ол Альборз тауларының оңтүстігіне, Қазвинге дейін жорыққа дайындалып жатқанда. Біраз уақыттан кейін Мардавиж Әлиге қазіргі Бахрамабад маңында орналасқан стратегиялық маңызды қала – Қараждың әкімшілік билігін берді. Алайда, Қаражға жол тартқанда, Мардавиждің уәзірі әл-Амид Әлиді Мардавиж оны жоюды жоспарлап отырғаны туралы ескертті. Рейден асығыс шығып, Әли Қаражға жетіп, оны басып алды. 933 жылы Мардавиж Саманид әмірі Наср II-мен бейбіт келісімге келді; Мардавиж Гурганды Саманидтерге беруге және Райды иеленгені үшін салық төлеуге келісті. Мардавиж содан кейін Батыс Иранға көңіл бөлді, онда оның әскерлері Ахвазға дейін басып алды және қазір Ширазда тұратын Әлиді тағы да өзінің билігін мойындауға мәжбүр етті. Мардавиж алтыннан жасалған, қымбат тастармен әшекейленген тақ, алтын тоға және алтын тәж жасады. Оның тәжінің пішіні Сасанид әмірі Хосров I-нің тәжіне ұқсас болды. Ол сондай-ақ ең жақсы әскербасыларына күміс тақтар жасатты.
In the same year, Makan managed to defeat Mardavij, and briefly recover Tabaristan. Makan then extended his rule over most of Gurgan and even took possession of Nishapur in western Khurasan, which he was forced to abandon in 931, bowing to pressure by the Samanid ruler Nasr II. In 931, Mardavij sent an army against Makan, but the latter defeated Mardavij's forces in a first engagement in 931. Eventually, after Makan's return to Tabaristan from Nishapur, Mardavij personally launched an attack that conquered Tabaristan. Mardavij then aggressively began expanding his domains, by attacking Asfar, who was now residing in Hamadan after his disastrous defeat. In 931, Mardavij managed to defeat and kill Asfar. He then began quickly capturing the Abbasid cities of Hamadan, Dinavar, and Kashan, and finally, Isfahan, which became his capital. He then appointed his brother Vushmgir as the governor of Amol. Mardavij planned to conquer Baghdad, remove the caliphate, be crowned in Ctesiphon and restore the Iranian empire. Just after Mardavij's victory, Ali ibn Buya, along with his two brothers Hasan ibn Buya and Ahmad ibn Buya, defected to Mardavij's side just as he was preparing to campaign to the south of the Alborz mountains as far as Qazvin. Not long afterwards Mardavij granted Ali administrative rule over Karaj, a strategically important town probably situated near modern Bahramabad. While making a stop in Ray on his way to Karaj, however, Ali was warned by Mardavij's vizier al 'Amid that Mardavij was planning to eliminate him. Hurriedly leaving Ray, he arrived at and took over Karaj. In 933, Mardavij made peace with the Samanid ruler Nasr II; Mardavij agreed to cede Gurgan to the Samanids and pay tribute for his possession of Ray. Mardavij then began to focus on western Iran, where his troops managed to conquer as far as Ahvaz, and forced Ali, who was now in Shiraz, to once again acknowledge his authority. Mardavij then had a golden throne with jewels, a tunic, and a golden crown made. His crown was reportedly the same shape of the crown of the Sasanian king Khosrow I. He also had a few silver thrones made for his best generals.
Өлім
935 жылы қаңтарда, Наурыз мерекесі алдында Мардавижді оның түркі құлдары, оған жаман қарағандықтан, өлтірді, ол түркілерді емес, дайламит/гилаки әскерлерін артық бағалаған болатын. Оның өлтірілуінен кейін оның көптеген әскерлері Аббасидтер қызметіне түсті, ал қалғандары Әлиге қосылды, ол Буийд әулетін құрып, Орталық және Оңтүстік Ирандағы Мардавиждің иеліктерін иеленді. Мардавиждің інісі Вушмгир Солтүстік Иранда оның орнын басты. Мардавиж Тегеранның оңтүстігіндегі Рей қаласындағы Әмин-Аббад ауданының солтүстік-шығысында орналасқан Гонбад-е Мардавиз жеріне жерленді.
In January 935, shortly before Nowruz festivities, Mardavij was assassinated by his Turkish slaves, whom he had treated badly, while favoring his Daylamite/Gilaki troops. After his assassination, many of his troops entered the service of the Abbasids, while some others joined Ali, who founded the Buyid dynasty, and had taken over Mardavij possessions in central and southern Iran. Mardavij's brother Vushmgir succeeded him in northern Iran. Mardavij was buried in Gonbad e Mardaviz, a place located in the north east of Amin Abbad Borough in the city of Rey, south of Tehran.
Мұра
Мардавиж - исламға дейінгі Иранның ежелгі салт-дәстүрлерін сақтап, қолдаған солтүстік Иранның белгілі тұлғаларының бірі. Пахлави дәуірінде, исламға дейінгі Иранға қызығушылық күшті болған кезде, Мардавиж 1960 жылдардағы балалар журналдарындағы әңгімелер мен комикстерде батыр ретінде суреттелді.
Mardavij was one of the most notable figures in northern Iran known for preserving and advocating pre Islamic Iranian customs. During the Pahlavi era, where interest in pre Islamic Iran was high, Mardavij appeared as the hero in stories and comic strips of children's magazines in the 1960s.