Элизабет Марбери: Американдық агент, жазушы және қоғам қайырмашысы

Кіріспе

Америкалық әдеби және талантты агент; аудармашы

Элизабет Марбери (19 маусым 1856 – 22 қаңтар 1933) – американдық театр және әдеби агент және продюсер, қазіргі коммерциялық театрдың бизнес әдістерін қалыптастыруға көмектесіп, осы салаға әйелдердің жолын ашты. 1892 жылдан бастап Марбери белгілі қоғамдық қайраткер және танымал интерьер дизайнері Элси де Вольфпен (кейін леди Мендл атанды) ашық лесбияндық қарым-қатынаста өмір сүрді.

Жеке өмір

Бесси Марбери 19 ғасырдағы Нью-Йорктің ең көне және ең танымал "қоғамдық" отбасыларының бірінің бай және мәдениетті үйінде туып өсті. Ол кальвинист Энн Хатчинсонның (туған тегі Марбери) ұрпағы саналады, ол Массачусетс шығанағы колониясынан қуылғаннан кейін Род-Айлендке негіз салған. Бесси Марбери Виктория дәуірінде осы байланыстарды пайдаланып, сонымен қатар олардан бас тартып, өзін маңызды әдеби және театр таланты агенті және театр продюсері ретінде орнықтырды, осы кәсіптерді қалыптастыруға және дамытуға көмектесті, себебі олар жаңа әлемде – жаппай өндіріс, жарнама және халықтық мәдениет заманында пайда болды. Көптеген адамдар үшін Марбери қайшылықты тұлға болып қала береді. Ол әйелдердің тәуелсіздігінің толық бейнесі болғанымен, бастапқыда сайлау құқығына қарсы болды. Бірақ АҚШ-тағы әйелдерге сайлау құқығы берілгеннен кейін ол батыл түрде өз ұстанымын өзгертті және 1918 жылы Демократиялық партияға қосылып, делегат ретінде қызмет етті. Ол сондай-ақ Рим католиктігіне шын жүректен сенуші болды. Ол Колумб рыцарьдары католик ұйымында да белсенділік танытты. 1923 жылы ол "My Crystal Ball: Reminiscences" атты автобиографиясын жариялады (NY: Boni and Liveright, [1923]). Одан бұрын 1888 жылы "Әдеп: әлеуметтік әдет-ғұрыптар туралы нұсқаулық" еңбегін жариялаған болатын. Марбери ешқашан үйленбеді, бірақ 20 жылдан астам уақыт бойы Элси де Вольфпен бірге өмір сүрді, олардың қарым-қатынасын көптеген адамдар лесбияндық қарым-қатынас деп қабылдады. Олар алдымен Ирвинг Хауста, содан кейін 13 Саттон Плейсте тұрды. Марбери Элизабет Арденмен (1878-1966) ұзақ жылдар бойы достық қарым-қатынаста болды, ол қазіргі Elizabeth Arden, Inc. компаниясын құрған канадалық-американдық кәсіпкер. Олар көптеген демалыс күндерін Марберидің Мэйн штатындағы үйінде, Лейксайд Фермасында өткізді. 1933 жылы Марбери қайтыс болғаннан кейін Арден үйді сатып алды, оның мақсаты Марберидің жұмыс істейтін әйелдерге арналған үй құру арманын орындау болды, бірақ ол ақырында сәнді курорттың (Maine Chance Farm) бөлігіне айналды. Марбери 1933 жылы қайтыс болды. Оның Санкт-Патрик соборында өткен жерлеу рәсіміне сол кездегі ең маңызды американдық көшбасшылары мен қайраткерлерінің көптеген өкілдері қатысты. Де Вольф Марберидің өсиеті бойынша негізгі мүрагер болғанына қарамастан, жерлеуге келмеді. Бесси Марбери Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданындағы Вудлон зиратына жерленген.

Bessie Marbury was born and raised in the affluent and cultured home of one of 19th century New York's oldest and most prominent "society" families. She was reputedly a descendant of Calvinist Anne Hutchinson (née Marbury), who co founded Rhode Island after her banishment from Massachusetts Bay Colony. Bessie Marbury both used and defied these connections during the Victorian era to establish herself as an important literary and theatrical talent agent and theatrical producer, helping to define and create these very professions as they emerged in the new world of mass production, advertising and popular culture in post Civil War American society. For many, Marbury remains a contradictory figure. Although she was the embodiment of female independence in almost every way, she initially opposed suffrage. She made a bold reversal once women in the United States did receive the right to vote, and in 1918, she became active in the Democratic Party, serving as a delegate. She was also a passionate convert to Roman Catholicism. She was likewise very active in the Knights of Columbus, a Catholic organization. In 1923, she published an autobiography, My Crystal Ball: Reminiscences (NY: Boni and Liveright, [1923]). She had earlier published Manners: A Handbook of Social Customs in 1888. Marbury never married, but lived openly for more than 20 years with Elsie de Wolfe in what many observers accepted as a lesbian relationship, first at Irving House and then at 13 Sutton Place. Marbury had a long lasting friendship with Elizabeth Arden (1878 1966), a Canadian born American businesswoman who founded what is now Elizabeth Arden, Inc. They spent many weekends at Marbury's Maine home, Lakeside Farm. After Marbury's death in 1933, Arden bought the property with the intention of fulfilling Marbury's wish that it be turned into a home for working women—though it eventually became part of a luxury resort (the original Maine Chance Farm) instead. Marbury died in 1933. Her funeral at St. Patrick's Cathedral was attended by an impressive array of the most important American leaders and dignitaries of the day. De Wolfe was noticeably absent from the funeral, despite the fact that she was the prime beneficiary of Marbury's will. Bessie Marbury is buried in Woodlawn Cemetery in The Bronx, New York City.

Кәсіби өмір

Марберидің клиенттері француз әдебиет академиясынан бастап драматургтар Оскар Уайльд пен Джордж Бернард Шоуға дейін; Вернон мен Айрин Каслдың би тобына дейін созылды. Ол Харлем эпохасының афроамерикандық жазушыларын насихаттаушылардың бірі болды. Ол сондай-ақ қазіргі заманғы "Музыкалық комедия" жанрын дамытуда маңызды рөл атқарды, оны көрермендер 20-шы ғасырда "Бродвей" деп білетін болды, әсіресе Коул Портердің алғашқы музыкалық туындысы "Американы көруге асығу" және Джером Керннің ("Үйде ешкім жоқ" (1915), "Керемет Эдди" (1915) және "Майкке деген махаббат" (1917)) шығармаларын "Американдық пьеса" компаниясы арқылы іске қосты. Марбери мен де Вольф өздерінің мансабын Виктория дәуірінің соңында Нью-Йорктегі жоғары қоғамдағы әуесқой театрлық қойылымдарда бастады. Екеуі де осы әлемнің қағидалары мен әйелдерге қойылған талаптарына қарсы шығып, театрға деген қызығушылықтарын кәсіби деңгейге көтеріп, көптеген басқа "құрметті ханымдарға" жол ашты. Осылайша, 1885 жылы ол ұйымдастырған табысты қайырымдылық театрлық қойылымда Марбери театрлық менеджмент саласында өзін сынап көруге шабыттанды. 1888 жылы ол өзінің ең көп сатылған "Шағын лорд Фонтлерой" ромасының драмалық нұсқасын жазған Фрэнсис Ходжсон Бернетті оны бизнес-менеджер және агент ретінде жұмысқа алуға көндірді. Бұл серіктестік екі әйелге де тез арада пайда әкелді. 1891 жылы Марбери Францияға сапар шегіп, 15 жыл бойы ағылшын тіліндегі нарықта драматург Викториен Сарду мен Société des Gens de Lettres ұйымының басқа мүшелері, соның ішінде Жорж Фейдо, Эдмонд Ростан, Людовик Халеви және Жан Ришпенді өкілдік етті. Оның бұл жұмысына қолайлы аудармаларды табу, жетекші актерлермен сапалы қойылымдарды ұйымдастыру және толық авторлық гонорарды алу кірді. Ол сондай-ақ Джордж Бернард Шоу, Джеймс М. Барри (оны Мод Адамс үшін "Шағын министрді" қайта жазуға көндірді), британ авторлары арасында Холл Кейн мен Джером К. Джеромды, ал американдықтар арасында Рейчел Кротерс пен Клайд Фитчті өкілдік етті. Оның кеңсесі Нью-Йорк театр бизнесінің орталығына айналды және көп жылдар бойы Марбери Чарльз Фроманмен және оның Театрлық синдикатымен тығыз жұмыс істеді. Кейін ол бәсекелес Шуберт бауырларының ұйымымен де жұмыс істеді. Екі жағдайда да бұл "Театр трестері" иелігіндегі де-факто монополияға қарсы күрескендердің, әсіресе 1890 жылдары актерлер одағын құруға тырысқан белгілі американдық актриса Минни Маддерн Фискеден сынға ұшырады. 1914 жылы Марбери бірнеше агенттермен бірге "Американдық пьеса" компаниясын құрды, содан кейін ол "Үйде ешкім жоқ" (1915), "Керемет Эдди" (1915) және "Майкке деген махаббат" (1917) фильмдерін шығаруға көмектесті, олардың барлығы Джером Керннің музыкасымен, ал "Американы көруге асығу" (1916) Коул Портердің музыкасымен жазылған. Бұл туындылар американдық музыкалық комедия жанрының дамуына үлкен үлес қосты. Марберидің басқа да жетістіктері 1913 жылы Париждегі сапарларының бірінде көрген Вернон мен Айрин Каслды Нью-Йоркке әкеліп, олардың қысқа, бірақ керемет танымал мансабына серпін берген сәнді би мектебін құруды қамтиды. Марбери өзінің өмірбаянын 1923 жылы жарық көрген "Менің кристалл добым" атты кітабында баяндады. Ол Голливудтың оның жолдастары Энн Трейси Морган (қаржыгер Джон Пирпонт Морганның қызы) және Американың алғашқы интерьер дизайнері Элси де Вольфпен жасаған саяхаттары туралы оқиғаға қызығушылық танытатынын жиі еститін. Элизабет Мисс Морганды Версаль қаласындағы Вилла Трианонды сатып алуға көндірді, онда олар Еуропаның элитасымен кездесіп, Джордж Бернард Шоу мен Оскар Уайльдты қонаққа шақырды, олар екеуі де Нью-Йорк пен Лондонда театрлық тұрғыдан өкілдік еткен клиенттері болды. 1914 жылғы неміс басқыншылығынан кейін Энн, Элси және Бесс Марбери Rolls Royce кабриолетінде асығыс жиналғаннан кейін қашып кетті. 1920 жылы Марбери мен де Вольф архитектор Мотт Б. Шмидтті жақында сатып алынған итальяндық стильдегі қоңыр тасты қайта жаңарту үшін жалдады. Шмидт француздық стильмен қарапайым, сәнді үй жасады. 1921 жылы Марбери мен де Вольфтің достары Энн Морган мен Энн Вандербильт та сол блокта қоңыр тастар сатып алды, ол жақында Саттон-Плейс деп аталды, және тағы да Мотт Шмидт ескі итальяндық үйлерді сәнді отаршылдық және федералды стильдегі үйлерге айналдыру үшін жалдады. Саттон-Плейс тез арада сәнді мекенжайға айналды. Саттон-Плейстегі жаңа үйінен Марбери сол кездегі ең талантты музыкалық өнерпаздармен жұмыс істеп, Бродвейді билеуге кірісті. Марбери қайтыс болғанға дейін "Менің кристалл добым" атты фильмді жасау үшін сіңілісінің ұлы Джон Марбериді таңдады. Оның құқықтары Джонның мұрагерлігі арқылы қайтыс болған Нью-Йорк мүсіншісі Питер Марбериге өтті. Қазіргі уақытта құқықтар Питер Марберидің жесірі, Нью-Йорк театр өнерінің продюсері, режиссер және актрисасы Диана Марбериге тиесілі.

Marbury's clients ranged from the French Academy of Letters to playwrights Oscar Wilde and George Bernard Shaw; to the dance team of Vernon and Irene Castle. She was an early promoter of African American writers of the Harlem Renaissance. She also played an instrumental role in developing the modern "Book Musical" that audiences came to know as defining "Broadway" in the 20th century, notably of Cole Porter's first musical, See America First, and Jerome Kern (Nobody Home (1915), Very Good, Eddie (1915), and Love O' Mike (1917))through her American Play company. Marbury and de Wolfe discovered their careers amid the amateur theatrical performances in high society in late Victorian New York. Both would end up defying this world's rules and expectations for women by making their interest in theater professional, and in no small way helped pave the way for many other "respectable ladies" that followed, both in the previously frowned upon world of the professional theater as well as independent careers and financial autonomy for women in general. Thus it was at an 1885 successful benefit theatrical performance that she had organized that Marbury was inspired to try her hand at theater management. In 1888 she persuaded Frances Hodgson Burnett, who had written a dramatic version of her best selling Little Lord Fauntleroy, to hire her as business manager and agent. The association quickly proved highly profitable to both women. In 1891, Marbury traveled to France, and for 15 years she was the representative in the English speaking market for playwright Victorien Sardou and the other members of the Société des Gens de Lettres, including Georges Feydeau, Edmond Rostand, Ludovic Halévy, and Jean Richepin. Her work on their behalf included securing suitable translations, sound productions with leading actors, and full royalties. She also represented George Bernard Shaw, James M. Barrie (whom she prevailed upon to rewrite The Little Minister for Maude Adams), Hall Caine, and Jerome K. Jerome, among British authors, and Rachel Crothers and Clyde Fitch among Americans. Her office thus became a center of the New York theatrical business, and for many years Marbury worked closely with Charles Frohman and his Theatrical Syndicate in bringing order to a rapidly expanding field of enterprise. She later worked with the rival Shubert Brothers' organization. In both cases this drew criticism from those who fought the de facto monopoly held by these "Theater Trusts," particularly from the noted American actress Minnie Maddern Fiske, who unsuccessfully struggled in the 1890s to form an actors union to fight the numerous fees and censorship imposed on actors and theater professionals by the Theater Trust. In 1914, Marbury joined several other agents in forming the American Play Company, and she then turned to producing and helped stage Nobody Home (1915), Very Good, Eddie (1915), and Love O' Mike (1917), all with music by Jerome Kern, and See America First (1916) with music by Cole Porter. These works contributed significantly to the development of the characteristically American form of musical comedy. Marbury's other successes include bringing Vernon and Irene Castle, whom she had seen on one of her innumerable trips to Paris, to New York in 1913 and setting them up in a fashionable dancing school that was the springboard for their brief but spectacularly popular career. Marbury put her life story into a book My Crystal Ball, published in 1923. She had been told frequently that Hollywood would be interested – this during the Silent Film Era – in the story of her travels with her companions Anne Tracy Morgan (daughter of Jon Pierpont Morgan, the financier) and America's first interior designer, Elsie de Wolfe. Elizabeth convinced Miss Morgan to purchase the Villa Trianon in the town of Versailles, where the trio held court with Europe's elite and entertained with George Bernard Shaw and Oscar Wilde, two clients she represented theatrically in New York and London. After the German invasion of 1914, Anne, Elsie and Bess Marbury escaped in their Rolls Royce convertible after packing hastily. In 1920, Marbury and De Wolfe hired architect Mott B. Schmidt to remodel and update their recently purchased Italianate style brownstone that had been built by Effingham Sutton in the 1870s on what was then known as Avenue A. Schmidt created a simple, elegant home with a French flair. In 1921 Marbury and de Wolfe's friends, Anne Morgan and Anne Vanderbilt also purchased brownstones on the same block, recently renamed Sutton Place, and once again Mott Schmidt was hired to transform the old Italianate houses into an elegant colonial and federal style home, respectively. Sutton Place quickly became a fashionable enclave. It was from their new residence at Sutton Place that Marbury began to work with the greatest musical talents of the time to dominate Broadway. Before her death, Marbury chose her nephew John Marbury to produce a picture based on My Crystal Ball. The rights passed through John's estate to his son, the late New York sculptor Peter Marbury. The rights are held currently by Peter Marbury's widow, Diana Marbury, a New York theatrical producer, director and actress.

Әлеуметтік өмір

Ішкі жақта Марбери өзінің романтикалық серіктесі Элси де Вулфқа интерьер дизайны саласында мансап құруға көмектесті және 1903 жылы Францияның Версаль қаласындағы Вилла Трианонның қалпына келтірілуіне атсалысты. Сол жерде олар – де Вулф, Энн Трейси Морган (қуатты қаржыгер Дж. П. Морганның кіші қызы) және Марбери белгілі қауымдастар болды, оларды әуесқойлар «Версаль үштігі» деп лақап қойды. 1903 жылы Морган мен Энн Харриман Вандербильтпен бірге Марбери Нью-Йорктегі әйелдердің алғашқы әлеуметтік клубы – Colony Club-ты ұйымдастыруға көмектесті. Бұл де Вольфтің интерьер декораторы ретіндегі кәсіби дебюті болды. Осы топ Манхэттеннің Ист-Ривер бойындағы эксклюзивті Саттон-Плейс ауданын құрды, бұл 1920 жылдардағы бақытсыздық туралы әңгімелерге себеп болды және газеттер «Амазонкалар анклавы» деп қыбырлады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Марбери француз, кейін американдық әскерлерге көмек көрсетуге көп уақыт арнады, Францияда әскери госпитальдарда жұмыс істеді және әскерлерге лекция оқыды. Ол Морис Баррестің «Францияның сенімі» (1918) атты еңбегін қазақ тіліне аударды және француз және бельгия үкіметтерімен марапатталды, бірақ француз Құрмет легионымен марапатталмағанына көңілі қалды, бұл құрмет де Вулфке күйік шалғандарға арналған Амбрин миссиясындағы еңбегі үшін берілген еді. Де Вольф 1926 жылы Марберимен кем дегенде отыз жыл бірге өмір сүргеннен кейін британдық дипломат сэр Чарльз Мендлге үйленгенін жариялады. Де Вольфтің өмірбаяндарына сәйкес, Мендль мен де Вольфтің некесі платондық болған, олар Парижде жеке пәтерлерде тұрған және көбінесе тек қоғамдық шараларда бірге пайда болған. Де Вольф пен Мендель ашуланған Марбериге некенің ыңғайлылық үшін жасалғанын жеткізді. Некеден кейін бірнеше апта өткен соң де Вольф Марберимен татуласу үшін Нью-Йоркке сапар шекті. Олардың қарым-қатынасы Марберидің 1933 жылы қайтыс болғанға дейін тағы жеті жылға созылды.

Саяси өмір

Марбери белсенді демократ болды және 1924 жылғы президенттік сайлау кезінде Нью-Йорк штатынан Демократиялық Ұлттық Комитетінің мүшесі ретінде қызмет етті. Ол сондай-ақ 1924 жылғы Демократиялық партия тізімінен вице-президенттікке кандидат ретінде қарастырылды.