Кіріспе

1985 жылғы Элем Климовтың соғысқа қарсы фильмі, 2019 жылғы Тай фильмi. "Келiп көр" ("Иди и смотри") – 1985 жылғы советтiк-белоруссиялық соғысқа қарсы фильм, режиссерi Элем Климов, басты рөлдерде Алексей Кравченко және Ольга Миронова. Сондай-ақ, 1977 жылғы аман қалғандардың естелiктерiнен құралған "Мен отты ауылданмын" ("Я из огненной деревни") жинағы, оның авторы – Адамович. Климов фильмдi толыққанды түсiруге рұқсат алу үшiн советтiк билік цензурасымен сегіз жыл күресуге мәжбүр болды.

Сюжет

1943 жылы Флайора мен тағы бір беларусь жігіті совет партизандарына қосылу үшін құм толтырылған траншеядан тасталған SVT 40 мылтығын қазып алады. Олар мұны өздерінің ауыл ақсақалдарына қарсылық ретінде жасайды, ол бұл оккупациялық немістердің күдігін оятады деп ескертеді. Балалардың іс-әрекетін Fw 189 барлау ұшағы байқап қалады. Келесі күні партизандар Флайораның үйіне келіп, оны әкесінің қалауына қарсы әскерге шақырады. Флайора қарапайым міндеттерді орындайтын төменгі дәрежелі милиционерге айналады. Партизандар алға жылжи бастағанда, олардың қолбасшысы Косах Флайораға лагерьде қалуға бұйырады. Өте өкініштісі, Flyora жылап орманға кіріп, партизандарға медбике болып жұмыс істейтін жас жасөспірім қыз Глашамен кездеседі және лагерьге неміс десанттық әскерлері мен секіруші бомбалаушылар шабуыл жасамас бұрын екеуі бір-бірімен байланысады. Флайора жарылыстан ішінара құлағын шауып, екеуі орманға жасырынады. Флайора мен Глаша оның ауылына барады, бірақ үйі бос және құстармен жабылғанын табады. Отбасы қайтыс болғанын жоққа шығара отырып, Флайора олар батпақтың арғы жағындағы жақын аралда жасырынып жатыр деп санайды. Айналасында өз ауылынан асқақтай қашып бара жатқан Флайораны ілесе отырып, Гласша кездейсоқ бас бұрып, үй қабырғасында өлім жазасына кесілген ауыл тұрғындарының денелерін көреді, бірақ Флайораны ескертуден бас тартады. Екеуі батпақты аралап өткеннен кейін истерикалық болады, онда Гласша Флайораға өз отбасының ауылда өліп қалғанын айқайлайды, нәтижесінде оны суға итеріп, дереу құтқаруға тырысады. Рубеж, партизан жауынгері, оларға кездесіп, оларды аман қалған ауыл тұрғындарымен, соның ішінде қатты күйген ауыл ақсақалымен кездестіреді, ол Флайораға отбасының өлімі туралы және мылтықтарды қазып алмауы керектігін айтады. Флайора өз-өзіне қол жұмсауға тырысады, бірақ Гласша мен ауыл тұрғындары оны құтқарып, жұбатады. Рубеж Флайра мен тағы екі адамды жақын маңдағы қоймадан азық-түлік іздеуге алып кетеді, бірақ оны неміс әскерлері күзетіп отырғанын көреді. Қайта оралғанда, екі жолдасын мина басып өлтіреді. Рубеж пен Флайора серіктес фермерден сиыр ұрлайды, бірақ неміс автоматтары оларға оқ атып, Рубеж пен сиырды өлтіреді. Кейінірек Флайора ат пен арбаны ұрлауға тырысады, бірақ иесі оны ұстап алады және оған зиян келтірудің орнына, ол Флайораның жеке басын СС әскерлері жақындағанда жасыруға көмектеседі. Флайораны Переходы ауылына алып кетеді, онда олар оған жалған жеке басын талқылайды, ал SS Einsatzkommando Ресей азат ету армиясы мен Schutzmannschaft 118 батальонынан келген әріптестермен бірге ауылды қоршап алып, басып алады. Флайора қала тұрғындарына өлімге ұшыраған кезде ескертуге тырысады, бірақ оларға астық үйі шіркеуінің ішінде қосылуға мәжбүр болады. Флайора мен бір жас әйелге шіркеуден қашып кетуге рұқсат беріледі, бірақ соңғысы оның шашынан сүйреп, топтық зорлау үшін жүк көлігіне сүйретіледі. Неміс әскерлері атып, өртеп, шіркеуге жарылғыш заттарды лақтырады. Неміс офицері Флайораның басын қарумен ұстап, суретке түсіру үшін, содан кейін сарбаздар кеткен кезде оны тастап кетеді. Кейіннен Флайора өртенген ауылдан шығып, партизандардың немістерге тұзақ құрғанын біледі. Флайора өзінің жакеті мен мылтығын қайтарып алады және қалың топпен зорланғаннан кейін қашып кеткен әйел қаны қанған және қашып кеткен әйелге жақындайды; оның Гласшаға (фильмде бұрын қалған тірі қалғандарға қамқорлық жасау үшін қалдырылған) ұқсас болуы Флайораны Гласшаның оған айтқан пікірлерін мылжыңдауға мәжбүр етеді. Флайора ауылға оралады, онда партизандар немістердің он бірін және олардың серіктестерін, соның ішінде командирді, СС Штурмбаннфюхерін тұтқындады. Командир мен негізгі серіктесі өздерінің өмірі үшін өтініш жасады және кінәсін алып тастады, бірақ жас фанатикалық офицер, Оберштурмфюрер, кешірімсіз және олар өздерінің геноцидтік миссиясын жүзеге асыруға ант береді. Кошах әріптестеріне немістерді бензинмен суға батыруға мәжбүр етеді, бірақ ашуланған көпшілік оларды өртеп жібермес бұрын өлтіреді. Партизандар кетіп бара жатқанда, Флайора Адольф Гитлердің сулы көлдікте салынған суретіне назар аударады және оны бірнеше рет атып өлтіреді. Ол солай істегенде, Гитлер өмірінен клиптер монтажы кері қайталады, бірақ Гитлер анасы Клараның құшағында нәресте ретінде көрсетілсе, Флайора атуды тоқтатып, жылайды. Бір картада "628 белорус ауылы барлық тұрғындарымен бірге қиратылды" деп жазылған. Флайора жолдастарына қо...

Өндіріс

Климов сценарийді жасөспірім кезінде белорус партизандарымен соғысқан Алесь Адамовичпен бірге жазды. Режиссердің естеліктеріне сүйенсек, фильмге 1977 жылы жұмыс басталды: Ұлы Жеңістің 40 жылдығы жақындады. Басқарушылыққа өзекті тақырыпты ұсыну керек еді. Мен "Мен отты ауылданмын" атты кітапты қайта-қайта оқып жүрдім. Олардың көбі әлі тірі еді, ал белорустар кейбір естеліктерін фильмге түсіруге қол жеткізді. Бір шаруаның бет-әлпеті мен көзін ешқашан ұмытпаймын, оның бүкіл ауылды шіркеуге жинап, өртке жапқысы келгенше бір офицердің: "Баласы жоқтар кете алады" деген ұсынысын ұмытпаймын. Ол бұған шыдай алмады, ол кетіп қалды, артында әйелі мен кішкентай балалары қалды, немесе басқа ауылдың қалай өртелгені туралы: ересектер қорада жиналды, бірақ балалар қалды. Кейін арақ ішіп алған жігіттер оларды иттермен қоршап алып, иттерге балаларды жыртпақ болды. Содан кейін ойладым: Хатын туралы әлем білмейді! Олар Катынь туралы, поляк офицерлерін өлтіргені туралы біледі. Бірақ олар Белоруссия туралы білмейді. Тіпті 600-ден астам ауыл өртеніп кеткен! Мен осы қайғылы оқиға туралы фильм түсіруді шештім. Фильмнің аяғы қатал болатынын жақсы түсіндім. Ауылдық Флайораның басты рөлін кәсіби актер ойнамайды деп шештім. Ол қиын рөлге түскенде, өзінің актерлік тәжірибесі, техникасы мен шеберлігімен өзін психологиялық жағынан қорғай алатын. Мен он төрт жастағы қарапайым баланы іздедім. Біз оны ең қиын жағдайларға дайындап, содан кейін оларды фильмге түсірдік. Сонымен қатар, біз оны стресстен қорғауымыз керек еді, сонда ол түсірілім аяқталғаннан кейін ақылдан тайғандарға жатпайды, бірақ анасына аман-есен қайтарылады. Бақытымызға орай, "Флайораны" ойнаған, кейін жақсы актер болған Алексей Кравченкомен бәрі жақсы өтті. Халықпен, шаруалармен болған оқиғалар фильмде көрсетілгендей болды. [Онда] кәсіби актерлер жоқ. Тіпті фильмде сөйленген тіл белорус тілі. Фильмде көрсетілген оқиғалардың бәрі Беларусьте орын алғаны маңызды. Мен бұл фильмнің өте қатыгез болатынын және оны көретіндер аз екенін түсіндім. Мен бұл туралы сценарийдің авторларына, жазушы Алес Адамовичке айттым. Сонда ол: "Олар (Құдайдың айтқанын) тыңдасын! Бұл бізден кейін қалдырылуы тиіс нәрсе. Соғыстың дәлелі ретінде, және бейбітшілікке үндеу ретінде". Сегіз жыл бойы, ақыр соңында 1984 жылы Климов ешқандай цензураға жол берместен, түсірілімді бастады. Фильмнің аты өзгерді, ол түпнұсқадан "Кел, көр" деп өзгерді. Фильм тоғыз ай бойы хронологиялық тәртіппен түсірілді. Кейбір аңыздардың пікірінен айырмашылығы, Кравченконың шашы тұрақты түрде ақ түсті болған жоқ. Оның шашын бояу үшін арнайы күміс араластырма май бояуы мен нақты күміспен бірге жұқа қабат қолданылды. Бұл оның қалыпты күйге оралуын қиындатты, сондықтан Кравченко фильм түсірілгеннен кейін біраз уақыт бойы осылай шашымен өмір сүруге мәжбүр болды. 14 жасар Кравченконы рөлге дайындау үшін Климов автогендік жаттығудан өткен гипнотизаторды шақырды. Реализм, гиперреализм және сюрреализм секілді тең дәрежеде жұмыс істейтін максималды сезімді жасау үшін Климов пен оның оператор Алексей Родионов натуралистік түстерді, кең экранды және Steadicam түсірілімдерін көп қолданды; фильм бет-әлпеттердің өте жақын тұстарымен, күйген ет пен қанды өлекселердің жағымсыз бөлшектерінен қашып кетпейді, ал қарулар көбінесе бос оқтарға қарағанда нақты оқ-дәрімен толтырылған. Кравченко сұхбаттарында оқ кейде оның басынан 4 дюйм (10 сантиметр) ғана өтетінін айтты. Фильмдегі бірнеше маңызды сәттерде негізінен неміс немесе австриялық композиторлардың классикалық музыкасы пайдаланылады, мысалы Иоганн Штраус II-нің "Көк Дунай". Кеңестердің "Қасиетті соғыс" атты шеру әнін және "Коробейники" атты орыс халық әнін (Вадим Козин) фотомонтаждау кезінде Рихард Вагнердің музыкасы пайдаланылады, әсіресе "Валькирилердің саяхат" Die Walküre.

Атаудың мағынасы

Фильмнің түпнұсқа белорус және орыс тілдеріндегі атауы "Аян кітабының" 6-тарауынан алынған, онда бірінші, үшінші, бесінші және жетінші аяттарда белорус тілінде "Ідзі і глядзі" (ағылшын тілінде: , грек тілінде: , Erchou kai ide және орыс тілінде "Иди и смотри") деп жазылған. Бұл, Апокалипсис атты төрт жылқышының келтірген қырыптыруын көруге шақыру ретінде түсіндіріледі. "Төртінші мөрді ашқанда, төртінші жаратылыстың дауысын естіп, «Кел және көр!» деді. Мен қарадым, міне, ақ жылқы, оның мінгенінің аты – Өлім, ал Ажал оның ізінен келді. Оларға Жердің төрттен бір бөлігін билеуге, қылыш, ашаршылық, өлім және Жер бетіндегі жануарлар арқылы өлтіруге күш берілді." – деген сөздер фильммен ерекше байланысты деп аталады.

Бастапқы шығарылымы

Come and See 1985 жылы 9 шілдеде 14-ші Мәскеу халықаралық кинофестивалінің конкурс бағдарламасында әлемдік премьерасы болды. 1985 жылы 17 қазанда кинотеатрларда көрсетілімге шықты.