Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иран империясы (б.з.д. 247 – 224 ж.)
Iranian empire (247 BC–224 AD)
Парф империясы (/p/ɑr/θ/i/ən/), сондай-ақ Арсакид империясы (/ɑr/s/ə/s/ɪ/d/) деп те аталады. Бұл б.з.д. 247 – 224 жылдар аралығында ежелгі Иранда орналасқан маңызды ирандық саяси және мәдени күш болды. Оның кейінгі атауы негізін қалаушы Арсак I-ден шыққан, ол Парни тайпасын Иранның солтүстік-шығысындағы Парфия аймағын бағындыруға жетекшілік еткен. Бұл аймақ сол кезде Андрагора басқаратын сатрапия (провинция) болды, ол Селевкид империясына қарсы көтеріліс жасады. Митридат I (б.з.д.) Селевкидтерден Медия мен Месопотамияны тартып алып, империяны кеңейтті. Парф империясы өзінің гүлденген кезеңінде қазіргі Түркияның шығыс-орталық бөлігіндегі Евфрат өзенінің солтүстік жағалауынан бастап, қазіргі Ауғанстан мен Батыс Пәкістанға дейін созылды. Жерорта теңізі бассейніндегі Рим империясы мен Қытайдың Хан әулеті арасындағы Жібек жолында орналасқан бұл империя сауда және коммерцияның орталығына айналды. Парфтар өнер, сәулет, діни сенімдер және патшалық рәміздерді, парсы, эллиндік және аймақтық мәдениеттерді қамтитын мәдени жағынан әртүрлі империясынан көптеген нәрселерді қабылдады. Өмір салған алғашқы жартысында Арсакид сарайы грек мәдениетінің элементтерін қабылдады, бірақ кейіннен ирандық дәстүрлердің қайта жаңғыруын көрді. Арсакид билеушілері Ахеменид империясының мұрагерлері екенін мәлімдеп, «Патшалардың патшасы» деген лақап алды. Олар Ахеменидтердің орталықтан тағайындаған, бірақ көбінесе автономиялы сатраптарына қарағанда, көптеген жергілікті патшаларды вассалдар ретінде қабылдады. Сарай аз ғана сатраптарды тағайындады, көбінесе Иранның шегінен тыс жерлерде, бірақ бұл сатрапиялар Ахеменидтіктерге қарағанда кішкентай және әлсіз болды. Арсакид билігінің кеңеюімен орталық үкімет Нисадан Тигр өзенінің бойындағы (Бағдаттың оңтүстігінде) Ктесифон қаласына көшті, бірақ бірнеше басқа да орындар астана ретінде қызмет етті. Парфтардың алғашқы жаулары батыстағы Селевкидтер және солтүстіктегі скифтер болды. Бірақ Парфия батысқа қарай кеңейгенде Армения патшалығымен және ақырында Рим республикасымен қақтығысқа түсті. Рим мен Парфия Армения патшаларын өздерінің бағынышты клиенттері ретінде орнату үшін бәсекелесті. Парфтар б.з.д. 53 жылы Карр шайқасында Марк Лициний Красс әскерін талқан етті, ал б.з.д. 40–39 жылдары парф әскері Тирден басқа Леванттың барлық бөлігін римдіктерден басып алды. Марк Антоний римдіктерге қарсы шабуылға шықты. Бірнеше рим императорлары келесі ғасырларда Рим-Парф соғыстарында Месопотамияға басып кірді, Селеукия және Ктесифон қалаларын басып алды. Парф тағына таласқан азаматтық соғыстар империяның тұрақтылығы үшін шетелдік шабуылдан да қауіптірек болды. Парф билігі Персидегі Истахр билеушісі Ардашир I Арсакидтерге қарсы көтеріліп, 224 жылы олардың соңғы билеушісі Артабан IV-ті өлтірген кезде құлады. Ардашир Сасанид империясын құрды, ол Иранды және Таяу Шығыстың көп бөлігін 7-ші ғасырға дейін басқарды, бірақ Арсакид әулеті Армения, Иберия және Кавказ Албаниясын басқарған отбасының тармақтары арқылы сақталды. Парф тілінде, грек тілінде және басқа тілдерде жазылған парфяндық бастапқы көздер Сасанид және тіпті бұрынғы Ахеменидтік көздерге қарағанда сирек. Шашыраңқы клинопись жазуларынан, остраканың сынықтарынан, жартасқа жазылған жазулардан, драхма монеталарынан және сақталған пергамент құжаттарынан басқа, парф тарихының көп бөлігі тек сыртқы көздер арқылы ғана белгілі. Бұларға негізінен грек және рим тарихтары, сондай-ақ Хан қытайларының Сюньнуға қарсы одақтар құруға деген ниетінен туған қытай тарихтары кіреді. Кейбір тарихшылар парф өнерін мәтіндік көздерде жоқ қоғам мен мәдениеттің аспектілерін түсінуге көмектесетін маңызды дереккөз деп санайды.
The Parthian Empire ('/p//ɑr//θ//i//ən/), also known as the Arsacid Empire ('/ɑr//s//ə//s//ɪ//d/), was a major Iranian political and cultural power centered in ancient Iran from 247 BC to 224 AD. Its latter name comes from its founder, Arsaces I, who led the Parni tribe in conquering the region of Parthia in Iran's northeast, then a satrapy (province) under Andragoras, who was rebelling against the Seleucid Empire. Mithridates I ( BC) greatly expanded the empire by seizing Media and Mesopotamia from the Seleucids. At its height, the Parthian Empire stretched from the northern reaches of the Euphrates, in what is now central eastern Turkey, to present day Afghanistan and western Pakistan. The empire, located on the Silk Road trade route between the Roman Empire in the Mediterranean Basin and the Han dynasty of China, became a center of trade and commerce. The Parthians largely adopted the art, architecture, religious beliefs, and royal insignia of their culturally heterogeneous empire, which encompassed Persian, Hellenistic, and regional cultures. For about the first half of its existence, the Arsacid court adopted elements of Greek culture, though it eventually saw a gradual revival of Iranian traditions. The Arsacid rulers were titled the "King of Kings", as a claim to be the heirs to the Achaemenid Empire; indeed, they accepted many local kings as vassals where the Achaemenids would have had centrally appointed, albeit largely autonomous, satraps. The court did appoint a small number of satraps, largely outside Iran, but these satrapies were smaller and less powerful than the Achaemenid potentates. With the expansion of Arsacid power, the seat of central government shifted from Nisa to Ctesiphon along the Tigris (south of Baghdad), although several other sites also served as capitals. The earliest enemies of the Parthians were the Seleucids in the west and the Scythians in the north. However, as Parthia expanded westward, they came into conflict with the Kingdom of Armenia, and eventually the late Roman Republic. Rome and Parthia competed with each other to establish the kings of Armenia as their subordinate clients. The Parthians destroyed the army of Marcus Licinius Crassus at the Battle of Carrhae in 53 BC, and in 40–39 BC, Parthian forces captured the whole of the Levant except Tyre from the Romans; Mark Antony led a Roman counterattack. Several Roman emperors invaded Mesopotamia in the Roman–Parthian Wars of the next few centuries, capturing the cities of Seleucia and Ctesiphon. Frequent civil wars between Parthian contenders to the throne proved more dangerous to the Empire's stability than foreign invasion, and Parthian power evaporated when Ardashir I, ruler of Istakhr in Persis, revolted against the Arsacids and killed their last ruler, Artabanus IV, in 224 AD. Ardashir established the Sasanian Empire, which ruled Iran and much of the Near East until the Muslim conquests of the 7th century AD, although the Arsacid dynasty lived on through branches of the family that ruled Armenia, Iberia, and Albania in the Caucasus. Native Parthian sources, written in Parthian, Greek and other languages, are scarce when compared to Sasanian and even earlier Achaemenid sources. Aside from scattered cuneiform tablets, fragmentary ostraca, rock inscriptions, drachma coins, and the chance survival of some parchment documents, much of Parthian history is only known through external sources. These include mainly Greek and Roman histories, but also Chinese histories, prompted by the Han Chinese desire to form alliances against the Xiongnu. Parthian artwork is viewed by some historians as a valid source for understanding aspects of society and culture that are otherwise absent in textual sources.
Шығу тегі және құрылуы
Арсак I Арсакидтер әулетін құрғанға дейін, ол Парни тайпасының басшысы болды – бұл ежелгі Орталық Азиядағы ирандық тайпа, Дахалар конфедерациясының құрамындағы көптеген көшпелі тайпалардың бірі. Парнилер, Парфияда сол кезде қолданылған солтүстік-батыс иран тілінен өзгеше, шығыс иран тілінде сөйлеген болуы мүмкін. Парфия – бұл солтүстік-шығыс провинциясы, алдымен Ахеменидтер империясының, содан кейін Селевкидтер империясының құрамында болды. Аймақты бағындырғаннан кейін, Парнилер парфян тілін ресми тіл ретінде қабылдады, оны орта парсы, арамей, грек, вавилон, соғд және басқа да тілдермен бірге жаулап алған көптілді аумақтарында қолданды. Арсакидтер әулетінің 247 ж.б.д. жылын бірінші жыл ретінде қабылдауының себебі әлі анық емес. А.Д.Х. Бивардың пікірінше, осы жылы Селевкидтер Парфияны Андрагор атты, оларға қарсы көтерілген сатраптан айырып алды. Сондықтан Арсак I өзінің билік жылдарын Селевкидтердің Парфияны билеуі тоқтаған сәттен бастап санаған. Дегенмен, Веста Сархош Кертис бұл жылдың Арсак Парни тайпасының басшысы болған кезімен байланысты екенін айтады. Хома Катузиан мен Джин Ральф Гартвейт Арсак Парфияны жаулап алып, Селевкид билігін қуған жыл деп санайды, бірақ Кертис Андрагордың 238 ж.б.д. ғана Арсакидтер тарапынан жеңілгенін мәлімдейді. Арсак I-ге кім тікелей мұрагер болғаны белгісіз. Бивар, Катузиан және Брозий Арсак II-нің Арсак I-нің тікелей мұрагері болғанын айтады, ал Кертис мұрагерлік 211 ж.б.д., Брозий болса 217 ж.б.д. орын алғанын көрсетеді. Бивар 138 ж.б.д., Митридат I-нің соңғы билік жылдарын «парф тарихының бірінші нақты белгіленген билік мерзімі» деп есептейді. Осы және басқа да қарама-қайшылықтарға байланысты, Бивар тарихшылар қабылдаған екі түрлі патшалық хронологияны сипаттайды. Парфтар б.з.д. II ғасырдан бастап өзін Персияның Ахеменид патшасы Артаксеркс II-нің ұрпақтары ретінде көрсетуге тырысты. Бір кезде Арсак I Парфия мен Гирканиядағы өзінің билігін Мысырдың Птолемей III Эвргетінің (б.з.д. 246–222) батысқа жасаған шапқынынан пайдаланып нығайтты. Птолемеймен болған бұл қақтығыс, үшінші Сирия соғысы (б.з.д. 246–241), Диодот I-ге де көтеріліс жасап, Орталық Азияда Грек-Бактрия патшалығын құруға мүмкіндік берді. Көшпелі Апасиак тайпасының арасында біраз уақыт сүргінде болғаннан кейін, Арсак I қарсы шабуылға өтіп, Парфияны қайта бағындырды. Селевкидтердің мұрагері, Ұлы Антиох III бірден жауап бере алмады, өйткені оның әскерлері Медиядағы Молонның көтерілісін басумен айналысты. Рим Республикасының күшейіп келе жатқан ықпалы және Селевкидтердің б.з.д. 190 жылы Магнезия шайқасында жеңіліске ұшырауы Селевкидтерге Парфия ісіне одан әрі араласуға мүмкіндік бермеді.
Before Arsaces I founded the Arsacid dynasty, he was chieftain of the Parni, an ancient Central Asian tribe of Iranian peoples and one of several nomadic tribes within the confederation of the Dahae. The Parni most likely spoke an eastern Iranian language, in contrast to the northwestern Iranian language spoken at the time in Parthia. The latter was a northeastern province, first under the Achaemenid Empire, and then the Seleucid Empire. After conquering the region, the Parni adopted Parthian as the official court language, speaking it alongside Middle Persian, Aramaic, Greek, Babylonian, Sogdian and other languages in the multilingual territories they would conquer. Why the Arsacid court retroactively chose 247 BC as the first year of the Arsacid era is uncertain. A. D. H. Bivar concludes that this was the year the Seleucids lost control of Parthia to Andragoras, the appointed satrap who rebelled against them. Hence, Arsaces I "backdated his regnal years" to the moment when Seleucid control over Parthia ceased. However, Vesta Sarkhosh Curtis asserts that this was simply the year Arsaces was made chief of the Parni tribe. Homa Katouzian and Gene Ralph Garthwaite claim it was the year Arsaces conquered Parthia and expelled the Seleucid authorities, yet Curtis state that Andragoras was not overthrown by the Arsacids until 238 BC. It is unclear who immediately succeeded Arsaces I. Bivar and Katouzian and Brosius state that Arsaces II was the immediate successor of Arsaces I, with Curtis claiming the succession took place in 211 BC, and Brosius in 217 BC. Bivar insists that 138 BC, the last regnal year of Mithridates I, is "the first precisely established regnal date of Parthian history." Due to these and other discrepancies, Bivar outlines two distinct royal chronologies accepted by historians. A fictitious claim was later made from the 2nd century BC onwards by the Parthians, which represented them as descendants of the Achaemenid king of kings, Artaxerxes II of Persia
For a time, Arsaces I consolidated his position in Parthia and Hyrcania by taking advantage of the invasion of Seleucid territory in the west by Ptolemy III Euergetes (r. 246–222 BC) of Egypt. This conflict with Ptolemy, the Third Syrian War (246–241 BC), also allowed Diodotus I to rebel and form the Greco Bactrian Kingdom in Central Asia. After spending some time in exile among the nomadic Apasiacae tribe, Arsaces I led a counterattack and recaptured Parthia. Seleucus II's successor, Antiochus III the Great , was unable to immediately retaliate because his troops were engaged in putting down the rebellion of Molon in Media. The Seleucids were unable to further intervene in Parthian affairs following increasing encroachment by the Roman Republic and the Seleucid defeat at Magnesia in 190 BC.
Кеңейту және шоғырландыру
Фраат I Парфия билігін Александр қақпасынан асырып, Апамея Рагиананы басып алды. Олардың орналасқан жері белгісіз. Парфян билігі мен аумағының ең үлкен кеңеюі оның інісі және мұрагері Митридат I (б.з.д. 171–132 жж.) тұсында болды. Митридат I Селевкид мемлекетіне көз тіккеннен кейін, Медияға шапты және б.з.д. 148 немесе 147 жылы Экбатананы басып алды; бұл аймақ Тимарх басқарған бүліктерді Селевкидтердің жақында басуынан дестабилизацияланған еді. Бұл жеңістен кейін парфяндар Месопотамиядағы Вавилонияны жаулап алды, онда Митридат I б.з.д. 141 жылы Селеукияда монеталар соғып, ресми қабылдау рәсімін өткізді. Митридат I Гирканияға қайтқанда, оның әскерлері Элимаис пен Карацен патшалықтарын басып алып, Сузаны басып алды. Геккатомпил Партияның алғашқы астанасы болғанмен, Митридат I Селеукияда, Экбатанада, Ктесифонда және жаңадан құрылған Митрадаткертте (Ниса) патшалық резиденцияларын құрды, мұнда Арсакидтер әулетінің қабірлері салынды және күтілді. Экбатана Арсакидтер әулетінің жазғы резиденциясы болды. Ктесифон Готарз I билік құрғанға дейін (б.з.д. 90–80 жж.) ресми астана болмаған болуы мүмкін. Брозийдің айтуынша, ол патшалық тағына отыру рәсімінің орны және Арсакидтердің бейнесі болды. Алайда, б.з.д. 140 жылы Димитрий II Никатор Месопотамиядағы парфтарға қарсы қарсы шабуылға шыға алды. Селевкидтер алғашқы табыстарға қарамастан, жеңіліске ұшырады, ал Димитрий парфян әскерлерімен тұтқындалып, Гирканияға әкелінді. Ол жерде Митридат I тұтқынға алған адамдарына мейірімділік танытып, тіпті қызы Родогунаны Димитрийге үйлендірді. Димитрийдің інісі Антиох VII Сидет (б.з.д. 138–129 жж.) Селевкидтер тағына отырды және соңғысының әйелі Клеопатра Теяға үйленді. Диодот Трифонды жеңгеннен кейін Антиох б.з.д. 130 жылы Месопотамияны қайтарып алу үшін жорық бастады, қазір Фраат II (б.з.д. 132–127 жж.) билік етіп тұрған жер. Парфяндық генерал Индатес Ұлы Заб бойында жеңілді, содан кейін жергілікті көтеріліс болды, онда Вавилонияның парфяндық губернаторы өлтірілді. Антиох Вавилонияны басып алып, Сузаны басып алды, онда ол монеталар соқты. Әскерін Медияға жеткізгеннен кейін, парфтар тыныштық орнатуды талап етті, бірақ Антиох Арсакидтер Парфиядан басқа барлық жерлерін оған тапсырып, ауыр салық төлеп, Димитрийді тұтқыннан босатып жібермесе, оны қабылдамады. Арсак Димитрийді босатып, Сирияға жіберді, бірақ басқа талаптарды орындамайды. Б.з.д. 129 жылдың көктемінде мидиялықтар Антиохқа қарсы ашық көтеріліске шықты, оның әскері қыста ауылдың ресурстарын сарқып тастады. Көтерілістерді басуға тырысқанда, парфяндықтардың негізгі күші аймаққа еніп, б.з.д. 129 жылы Антиохты Экбатана шайқасында өлтірді. Оның денесі күміс табутта Сирияға қайтарылды; оның ұлы Селевки Партияның тұтқыны болды, ал қызы Фрааттың хареміне қосылды. Парфтар батыста жоғалтқан аумақтарын қайтадан иеленсе, шығыста тағы бір қауіп туындады. Б.з.д. 177–176 жылдары шионнулардың көшпелі конфедерациясы көшпелі юэцзилерді қазіргі Қытайдың солтүстік-батысындағы Гансу провинциясындағы отандарынан қуып шығарды; Юэцзилер батысқа қарай Бактрияға көшіп, сака (скиф) тайпаларын орыннан айырды. Сакалар батысқа қарай жылжып, Парф империясының солтүстік-шығыс шекарасына шабуыл жасады. Сондықтан Митридат I Месопотамияны жаулап алғаннан кейін Гирканияға кетуге мәжбүр болды. Сакалардың кейбіреулері Фрааттың Антиохқа қарсы әскеріне қосылды. Алайда олар соғысқа қатысу үшін тым кеш келген. Фраат олардың жалақысын төлеуден бас тартқанда, сактар көтеріліске шықты, ол бұрынғы Селевкид әскерлерінің көмегімен оларды басуға тырысты, бірақ олар да Фраатты тастап, сактармен бірге болды. Фраат II бұл біріккен күшке қарсы аттанды, бірақ ол шайқаста қаза тапты. Рим тарихшысы Юстин оның мұрагері Артабан I (б.з.д. 128–124 жж.) сол сияқты тағдырға ұшырағанын хабарлайды, ол шығыста көшпелілермен күресіп қаза тапты. Ол Артабанды Тохарилер (юэцзилер) өлтірді деп мәлімдейді, бірақ Бивар Юстин оларды сакалармен шатастырды деп санайды. Митридат II (б.з.д. 124–91 жж.) кейін Сакастанның сакаларға жоғалтқан жерлерін қайтарып алды. Селевкидтер Месопотамиядан кеткеннен кейін, Вавилонияның парфяндық губернаторы Гимерге Арсакидтер соты Харакс Спасинудан Гиспаосиндер басқаратын Хараценені жаулап алуды бұйырды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, б.з.д. 127 жылы Гиспаосин Вавилонияға басып кірді және Селеукияны басып алды. Бірақ б.з.д. 122 жылы Митридат II Гиспаосиндерді Вавилониядан қуып, Харацен патшаларын парфян билігі астындағы вассалдарға айналдырды. Митридат II парфяндықтарды батысқа қарай кеңейтіп, б.з.д. 113 жылы Дура Европосты басып алды, ол Армения Корольдығымен қақтығысқа түсті. Оның әскерлері Арменияның Артавасдес I-ін б.з.д. 97 жылы жеңіп, оның ұлы Тигранды тұтқынға алып, кейіннен Арменияның Тигран II "Ұлы" патшасы болды (б.з.д. 95–55 жж.). Қазіргі Ауғанстан мен Пәкістан аймақтарында орналасқан Индо-Партия патшалығы б.з.д. I ғасырда Парф империясымен одақтас болды. Бивар бұл екі мемлекеттің бір-бірін саяси теңдес деп есептегенін айтады. Грек философы Тианалық Аполоний I Вардан I (б.з.д. 40–47 жж.) сарайына б.з.д. 42 жылы келгеннен кейін, Вардан оған Индо-Партияға саяхат еткенде күзетшілермен қамтамасыз етілген керуенді ұсынды. Аполоний Индо-Партияның астанасы Таксилаға жеткенде, оның керуен жетекшісі парфян тілінде жазылған Варданның ресми хатын үнді шенеунігіне оқыды, ол Аполонийді қонақжайлылықпен күтті. Парф империясы жібек саудасынан түскен салықтар арқылы байыды, бұл римдіктер импорттаған ең қымбат сәндік тауар болды. Жібектерден басқа, римдіктер Қытайдан бағалы инжулерді импорттады, ал қытайлар парфяндық дәмдеуіштерді, парфюмерияны және жемістерді сатып алды. Арсакидтердің хан сарайларына экзотикалық жануарлар да сыйлық ретінде берілді; б.з.д. 87 жылы Парфтың Пакорус II ханы Хан Чжан императорына (б.з.д. 75–88 жж.) арыстан мен парсы газельдерін жіберді. Жібектерден басқа, римдік саудагерлер парфяндық тауарлардың арасында Үндістаннан темір, дәмдеуіштер және жылтыр терілерді сатып алды. Парф империясы арқылы саяхаттайтын керуендер Батыс Азиядан және кейде римдік сәндік шыныдан жасалған әсем бұйымдарды Қытайға әкелді. Парфия мен хан Қытайы арасындағы маңызды жібек саудасының негізгі делдалдары Соғдияның саудагерлері болды, олар шығыс иран тілінде сөйледі.
Phraates I is recorded as expanding Parthia's control past the Gates of Alexander and occupied Apamea Ragiana. The locations of these are unknown. Yet the greatest expansion of Parthian power and territory took place during the reign of his brother and successor Mithridates I (r. c. 171–132 BC), Turning his sights on the Seleucid realm, Mithridates I invaded Media and occupied Ecbatana in 148 or 147 BC; the region had been destabilized by a recent Seleucid suppression of a rebellion there led by Timarchus. This victory was followed by the Parthian conquest of Babylonia in Mesopotamia, where Mithridates I had coins minted at Seleucia in 141 BC and held an official investiture ceremony. While Mithridates I retired to Hyrcania, his forces subdued the kingdoms of Elymais and Characene and occupied Susa. Whereas Hecatompylos had served as the first Parthian capital, Mithridates I established royal residences at Seleucia, Ecbatana, Ctesiphon and his newly founded city, Mithradatkert (Nisa), where the tombs of the Arsacid kings were built and maintained. Ecbatana became the main summertime residence for the Arsacid royalty. Ctesiphon may not have become the official capital until the reign of Gotarzes I (r. c. 90–80 BC). It became the site of the royal coronation ceremony and the representational city of the Arsacids, according to Brosius. However, by 140 BC Demetrius II Nicator was able to launch a counter invasion against the Parthians in Mesopotamia. Despite early successes, the Seleucids were defeated and Demetrius himself was captured by Parthian forces and taken to Hyrcania. There Mithridates I treated his captive with great hospitality; he even married his daughter Rhodogune of Parthia to Demetrius. Antiochus VII Sidetes (r. 138–129 BC), a brother of Demetrius, assumed the Seleucid throne and married the latter's wife Cleopatra Thea. After defeating Diodotus Tryphon, Antiochus initiated a campaign in 130 BC to retake Mesopotamia, now under the rule of Phraates II (r. c. 132–127 BC). The Parthian general Indates was defeated along the Great Zab, followed by a local uprising where the Parthian governor of Babylonia was killed. Antiochus conquered Babylonia and occupied Susa, where he minted coins. After advancing his army into Media, the Parthians pushed for peace, which Antiochus refused to accept unless the Arsacids relinquished all lands to him except Parthia proper, paid heavy tribute, and released Demetrius from captivity. Arsaces released Demetrius and sent him to Syria, but refused the other demands. By spring 129 BC, the Medes were in open revolt against Antiochus, whose army had exhausted the resources of the countryside during winter. While attempting to put down the revolts, the main Parthian force swept into the region and killed Antiochus at the Battle of Ecbatana in 129 BC. His body was sent back to Syria in a silver coffin; his son Seleucus was made a Parthian hostage and a daughter joined Phraates' harem. While the Parthians regained the territories lost in the west, another threat arose in the east. In 177–176 BC the nomadic confederation of the Xiongnu dislodged the nomadic Yuezhi from their homelands in what is now Gansu province in Northwest China; the Yuezhi then migrated west into Bactria and displaced the Saka (Scythian) tribes. The Saka were forced to move further west, where they invaded the Parthian Empire's northeastern borders. Mithridates I was thus forced to retire to Hyrcania after his conquest of Mesopotamia. Some of the Saka were enlisted in Phraates' forces against Antiochus. However, they arrived too late to engage in the conflict. When Phraates refused to pay their wages, the Saka revolted, which he tried to put down with the aid of former Seleucid soldiers, yet they too abandoned Phraates and joined sides with the Saka. Phraates II marched against this combined force, but he was killed in battle. The Roman historian Justin reports that his successor Artabanus I (r. c. 128–124 BC) shared a similar fate fighting nomads in the east. He claims Artabanus was killed by the Tokhari (identified as the Yuezhi), although Bivar believes Justin conflated them with the Saka. Mithridates II (r. c. 124–91 BC) later recovered the lands lost to the Saka in Sakastan. Following the Seleucid withdrawal from Mesopotamia, the Parthian governor of Babylonia, Himerus, was ordered by the Arsacid court to conquer Characene, then ruled by Hyspaosines from Charax Spasinu. When this failed, Hyspaosines invaded Babylonia in 127 BC and occupied Seleucia. Yet by 122 BC, Mithridates II forced Hyspaosines out of Babylonia and made the kings of Characene vassals under Parthian suzerainty. After Mithridates II extended Parthian control further west, occupying Dura Europos in 113 BC, he became embroiled in a conflict with the Kingdom of Armenia. His forces defeated and deposed Artavasdes I of Armenia in 97 BC, taking his son Tigranes hostage, who would later become Tigranes II "the Great" of Armenia (r. c. 95–55 BC). The Indo Parthian Kingdom, located in modern day Afghanistan and Pakistan made an alliance with the Parthian Empire in the 1st century BC. Bivar claims that these two states considered each other political equals. After the Greek philosopher Apollonius of Tyana visited the court of Vardanes I (r. c. 40–47 AD) in 42 AD, Vardanes provided him with the protection of a caravan as he traveled to Indo Parthia. When Apollonius reached Indo Parthia's capital Taxila, his caravan leader read Vardanes' official letter, perhaps written in Parthian, to an Indian official who treated Apollonius with great hospitality. The Parthian Empire was enriched by taxing the Eurasian caravan trade in silk, the most highly priced luxury good imported by the Romans. Pearls were also a highly valued import from China, while the Chinese purchased Parthian spices, perfumes, and fruits. Exotic animals were also given as gifts from the Arsacid to Han courts; in 87 AD Pacorus II of Parthia sent lions and Persian gazelles to Emperor Zhang of Han (r. 75–88 AD). Besides silk, Parthian goods purchased by Roman merchants included iron from India, spices, and fine leather. Caravans traveling through the Parthian Empire brought West Asian and sometimes Roman luxury glasswares to China. The merchants of Sogdia, speaking an Eastern Iranian language, served as the primary middlemen of this vital silk trade between Parthia and Han China.
Рим мен Армения
Солтүстік Үндістандағы Юэчжи-Кушан империясы Парфияның шығыс шекарасының қауіпсіздігіне үлкен кепілдік берді. Осылайша, б.з.б. 1 ғасырдың ортасынан бастап Арсакид сарайы батыс шекараны, негізінен Римге қарсы қорғауға назар аударды. Осы келісімге қарамастан, б.з.б. 93 немесе 92 жылы Парфия Сирияда тайпа басшысы Лаодикиямен және оның Селевкид одақтасы Антиох X Евсевийге (б.з.б. 95–92 жж.) қарсы соғыс жүргізіп, соңғысын өлтірді. Селевкидтердің соңғы патшаларының бірі Деметрий III Евхаир Береяны (қазіргі Алеппо) қоршауға алуға тырысқанда, Парфия тұрғындарына әскери көмек жіберді, ал Деметрий жеңілді. Ол империядағы осы кезеңдегі оқиғалар туралы нақты ақпараттың жоқтығынан, «Парфияның қараңғы дәуірі» деп аталатын кезеңді басқарды, тек билік ету мерзімдерінің қатарласып келетін тізімінен басқа. Тек б.з.б. 57 жылы Ород II билігінің басталуымен парфян билеушілерінің желісін қайтадан сенімді түрде іздеуге болады. Бұл бөлінген монархия жүйесі Парфияны әлсіретіп, Арменияның Тигран II-іне Месопотамияның батысындағы парфян аумағын иемденуге мүмкіндік берді. Бұл жер Парфияға Синатрукстің (б.з.б. 78–69 жж.) билігінде қайта қосылды. Үшінші Митридат соғысы басталғаннан кейін Понт патшасы Митридат VI (б.з.б. 119–63 жж.), Тигран II-нің одақтасы, Римге қарсы Парфиядан көмек сұрады, бірақ Синатрук көмек көрсетуден бас тартты. Римдік қолбасшы Лукулл б.з.б. 69 жылы Арменияның астанасы Тигранокертаға қарсы аттанғанда, Митридат VI мен Тигран II Фраат III-тен (б.з.б. 71–58 жж.) көмек сұрады. Фраат ешқайсысына көмек жібермеді, ал Тигранокерта түскеннен кейін Евфратты Парфия мен Рим арасындағы шекара ретінде бекітті. Арменияның Тигран II-нің ұлы Кіші Тигран әкесінен армян тағын тартып алмады. Ол Фраат III-ке қашып барып, оны Арменияның жаңа астанасы Артаксатаға қарсы шабуыл жасауға көндірді. Бұл шабуыл сәтсіз аяқталып, Кіші Тигран тағы да қашып кетті, бұл жолы римдік қолбасшы Помпейдің қолына түсті. Ол Помпейге Армения арқылы жол көрсетуші боламын деп уәде берді, бірақ Тигран II Римге клиент патша ретінде тапсырылған кезде, Кіші Тигран Римге барымта ретінде әкелінді. Фраат Помпейден Тигранды өзіне қайтаруды талап етті, бірақ Помпей бас тартты. Жаза ретінде Фраат Кордуенаға (Түркияның оңтүстік-шығысына) шабуыл жасады, онда екі қайшы римдік есептемелерге сәйкес, римдік консул Луций Африаний парфяндықтарды әскери немесе дипломатиялық жолмен ығыстырды. Фраат III-ті оның ұлдары Парфияның Ород II және Парфияның Митридат IV өлтірді, содан кейін Ород Митридатқа қарсы шығып, оны Медиядан Рим Сириясына қашуға мәжбүр етті. Сирияның римдік проконсулы Аулус Габиний Митридатты қолдап Евфратқа аттанды, бірақ Мысырдағы бүлікке қарсы Птолемей XII Аулетке (б.з.б. 80–58; 55–51 жж.) көмектесуге мәжбүр болды. Римдік қолдауын жоғалтқанмен, Митридат Вавилонияны жаулап алды және 54 жылға дейін Селеукияда монеталар соғып отырды. Сол жылы Ородтың әскербасы, өзінің асыл отбасының атынан шыққан Сурена деп аталатын, Селеукияны қайтадан басып алды, ал Митридат өлім жазасына кесілді. Маркус Лициний Красс, триумвирлердің бірі, ол қазір Сирияның проконсулы болды, Митридатты кешіктіріп қолдап, б.з.б. 53 жылы Парфияға шабуыл жасады. Оның әскері Каррхейге (қазіргі Харран, оңтүстік-шығыс Түркия) қарай аттанған кезде, Ород II Арменияға шабуыл жасап, Римнің одақтасы Арменияның Артавасдес II-сінен (б.з.б. 53–34 жж.) қолдауды үзіп қалдырды. Ород Артавасдесті Партияның мұрагер ханзадасы Пакор I (б.з.б. 38 ж.) мен Артавасдестің қарындасының арасындағы неке одағына көндірді. Сурена, толығымен атты әскермен, Красспен кездесуге аттанды. Суренаның 1000 катафракты (арналы найзалармен) және 9000 атпен садақ атушылар саны Красс әскерінен, жеті рим легионынан және атты галлиялықтар мен жеңіл жаяу әскерінен құралған қосымша әскерлерден шамамен төрт есе кем болды. Парфия әскері 1000-ға жуық түйенің арқасында атпен жүретін садақшыларды жебемен қамтамасыз етіп отырды. 20 мыңдай римдік өлтіріліп, 10 мыңдай тұтқынға алынып, тағы 10 мың адам батысқа қашып кеткеннен кейін, Красс Арменияның ауылдарына қашып кетті. Сурена өзінің әскерінің басында Крассқа жақындап, келіссөздер өткізуді ұсынды, ол келісті. Алайда, оның кіші офицерлерінің бірі тұзаққа түсіп, Суренаның лагеріне кіруіне кедергі жасады. Красстың Карредегі жеңілісі Рим тарихындағы ең ауыр жеңістердің бірі болды. Сурена өзінің лагерьдегі адамдарын, тұтқындарды және Римнің құнды олжасын алып, 700 шақырымдай қашықтықтағы Селеукияға сапар шекті. Алайда Арсакидтер тағына ие болудан қорқып, Ород Суреннаны көп ұзамай өлтірді. Парфтар Крассқа қарсы жеңіске жетіп, Батыс Азиядағы Римнің жерлерін басып алуға тырысты. Тақ тажын алған ханзада Пакор I және оның қолбасшысы Осакес Сирияға б.з.б. 51 жылы шабуыл жасап, Антиохияға дейін жетті, бірақ Гай Кассий Лонгинмен жеңіліске ұшырады, ол Осакесті тұтқынға алып өлтірді. Арсакидтер Юлий Цезарға қарсы азаматтық соғыста Помпейдің жағына шықты және б.з.б. 42 жылы Филипп шайқасында антицезариандық күштерді қолдау үшін әскер жіберді. Кассий мен Брутке адал генерал Квинт Лабиен б.з.б. 40 жылы Парфияға қарсы соғысты, келесі жылы ол Пакор I-мен бірге Сирияға шабуыл жасады. Триумвир Марк Антоний Италияға кеткендіктен Парфияға қарсы Рим қорғанысына басшылық ете алмады, онда ол өзінің күшін қарсыласы Октавианмен күресуге жинады. Пакор әскері Сирияны басып алғаннан кейін, Лабиен негізгі парфян күштерінен бөлініп Анатолияға шабуыл жасады, ал Пакор мен оның қолбасшысы Барзафарн Рим Левантына шабуыл жасады. Иудеяда, римшілдік жоғары жұбысы Хірканос II, Фасаел және Ирод парфяндықтардан жеңіліске ұшырады және олардың еврей одақтасы Антигон II Маттафия (б.з.б. 40–37 жж.) олардың орнына Иудея патшасы болып жарияланды, ал Ирод Масададағы бекінісіне қашты. Одан кейін, Сириядағы парфян күштерінің басшысы Парнапат Вендидиймен Аман мұнай жолындағы шайқаста жеңіліске ұшырады. Таққа отырған Фраат IV өзінің бауырларын өлтіріп, қуғынға түсірді. Олардың бірі, Монаэс, Антонийге қашып барып, Парфияға шабуыл жасауға көндірді. Антоний Парфияның Иудеялық одақтасы Антигонды б.з.б. 37 жылы жеңіп, оның орнына Иродты клиент патша етіп тағайындады. Келесі жылы, Антоний Теодосиополиске аттанғанда, Арменияның Артавасдес II-сі тағы да одағын өзгертті, Антонийге қосымша әскер жіберді. Антоний Медия Атропатені (қазіргі Иран Азербайжаны) басып алды, онда Парфияның одақтасы Артавасдес I билік етті, оның мақсаты Прааспа астанасын басып алу болды, оның орны қазір белгісіз. Алайда, Фраат IV Антонийдің артқы жасағына шабуыл жасап, Прааспаны қоршауға арналған алып құрылыс машиналарын жойды, содан кейін Артавасдес II Антонийдің күштерінен бас тартты. Парфяндықтар Антоний әскері Арменияға қашқанда оларды қудырып, мазалады. Ақыры, әлсіреген күш Сирияға жетті. Антоний Артавасдес II-ні неке одағының уәдесімен тұзаққа түсірді. Ол б.з.б. 34 жылы тұтқынға алынып, Антонийдің Александриядағы (Мысыр) әйелдерге арналған салтанатты шеруінде көрсетілді, содан кейін Птолемейлік патшалықтың Клеопатра VII-сімен өлім жазасына кесілді. Антоний Парфияның Атропатен патшасы Артавасдес I-мен одақтасуға тырысты, оның Фраат IV-пен қарым-қатынасы жақында нашарлаған. Бұл б.з.б. 33 жылы Антоний мен оның күштері Армениядан шығып кеткен кезде тоқтатылды, олар Антонийдің қарсыласы Октавиан оның күштеріне шабуыл жасағанда қашып құтылды. Парфян одақтасы Артаксий II Армения тағына қайта оралды.
The Yuezhi Kushan Empire in northern India largely guaranteed the security of Parthia's eastern border. Thus, from the mid 1st century BC onwards, the Arsacid court focused on securing the western border, primarily against Rome. Despite this agreement, in 93 or 92 BC Parthia fought a war in Syria against the tribal leader Laodice and her Seleucid ally Antiochus X Eusebes (r. 95–92? BC), killing the latter. When one of the last Seleucid monarchs, Demetrius III Eucaerus, attempted to besiege Beroea (modern Aleppo), Parthia sent military aid to the inhabitants and Demetrius was defeated. He reigned during a period coined in scholarship as the "Parthian Dark Age," due to the lack of clear information on the events of this period in the empire, except a series of, apparently overlapping, reigns. It is only with the beginning of the reign of Orodes II in c. 57 BC, that the line of Parthian rulers can again be reliably traced. This system of split monarchy weakened Parthia, allowing Tigranes II of Armenia to annex Parthian territory in western Mesopotamia. This land would not be restored to Parthia until the reign of Sinatruces (r. c. 78–69 BC). Following the outbreak of the Third Mithridatic War, Mithridates VI of Pontus (r. 119–63 BC), an ally of Tigranes II of Armenia, requested aid from Parthia against Rome, but Sinatruces refused help. When the Roman commander Lucullus marched against the Armenian capital Tigranocerta in 69 BC, Mithridates VI and Tigranes II requested the aid of Phraates III (r. c. 71–58). Phraates did not send aid to either, and after the fall of Tigranocerta he reaffirmed with Lucullus the Euphrates as the boundary between Parthia and Rome. Tigranes the Younger, son of Tigranes II of Armenia, failed to usurp the Armenian throne from his father. He fled to Phraates III and convinced him to march against Armenia's new capital at Artaxata. When this siege failed, Tigranes the Younger once again fled, this time to the Roman commander Pompey. He promised Pompey that he would act as a guide through Armenia, but, when Tigranes II submitted to Rome as a client king, Tigranes the Younger was brought to Rome as a hostage. Phraates demanded Pompey return Tigranes the Younger to him, but Pompey refused. In retaliation, Phraates launched an invasion into Corduene (southeastern Turkey) where, according to two conflicting Roman accounts, the Roman consul Lucius Afranius forced the Parthians out by either military or diplomatic means. Phraates III was assassinated by his sons Orodes II of Parthia and Mithridates IV of Parthia, after which Orodes turned on Mithridates, forcing him to flee from Media to Roman Syria. Aulus Gabinius, the Roman proconsul of Syria, marched in support of Mithridates to the Euphrates, but had to turn back to aid Ptolemy XII Auletes (r. 80–58; 55–51 BC) against a rebellion in Egypt. Despite losing his Roman support, Mithridates managed to conquer Babylonia, and minted coins at Seleucia until 54 BC. In that year, Orodes' general, known only as Surena after his noble family's clan name, recaptured Seleucia, and Mithridates was executed. Marcus Licinius Crassus, one of the triumvirs, who was now proconsul of Syria, invaded Parthia in 53 BC in belated support of Mithridates. As his army marched to Carrhae (modern Harran, southeastern Turkey), Orodes II invaded Armenia, cutting off support from Rome's ally Artavasdes II of Armenia (r. 53–34 BC). Orodes persuaded Artavasdes to a marriage alliance between the crown prince Pacorus I of Parthia (d. 38 BC) and Artavasdes' sister. Surena, with an army entirely on horseback, rode to meet Crassus. Surena's 1,000 cataphracts (armed with lances) and 9,000 horse archers were outnumbered roughly four to one by Crassus' army, comprising seven Roman legions and auxiliaries including mounted Gauls and light infantry. Using a baggage train of about 1,000 camels, the Parthian army provided the horse archers with a constant supply of arrows. With some 20,000 Romans dead, approximately 10,000 captured, and roughly another 10,000 escaping west, Crassus fled into the Armenian countryside. At the head of his army, Surena approached Crassus, offering a parley, which Crassus accepted. However, he was killed when one of his junior officers, suspecting a trap, attempted to stop him from riding into Surena's camp. Crassus' defeat at Carrhae was one of the worst military defeats of Roman history. With his camp followers, war captives, and precious Roman booty, Surena traveled some 700 km (430 mi) back to Seleucia where his victory was celebrated. However, fearing his ambitions even for the Arsacid throne, Orodes had Surena executed shortly thereafter. Emboldened by the victory over Crassus, the Parthians attempted to capture Roman held territories in Western Asia. Crown prince Pacorus I and his commander Osaces raided Syria as far as Antioch in 51 BC, but were repulsed by Gaius Cassius Longinus, who ambushed and killed Osaces. The Arsacids sided with Pompey in the civil war against Julius Caesar and even sent troops to support the anti Caesarian forces at the Battle of Philippi in 42 BC. Quintus Labienus, a general loyal to Cassius and Brutus, sided with Parthia against the Second Triumvirate in 40 BC; the following year he invaded Syria alongside Pacorus I. The triumvir Mark Antony was unable to lead the Roman defense against Parthia due to his departure to Italy, where he amassed his forces to confront his rival Octavian and eventually conducted negotiations with him at Brundisium. After Syria was occupied by Pacorus' army, Labienus split from the main Parthian force to invade Anatolia while Pacorus and his commander Barzapharnes invaded the Roman Levant. In Judea, the pro Roman Jewish forces of high priest Hyrcanus II, Phasael, and Herod were defeated by the Parthians and their Jewish ally Antigonus II Mattathias (r. 40–37 BC); the latter was made king of Judea while Herod fled to his fort at Masada. Shortly afterward, a Parthian force in Syria led by general Pharnapates was defeated by Ventidius at the Battle of Amanus Pass. Upon assuming the throne, Phraates IV eliminated rival claimants by killing and exiling his own brothers. One of them, Monaeses, fled to Antony and persuaded him to invade Parthia. Antony defeated Parthia's Judaean ally Antigonus in 37 BC, installing Herod as a client king in his place. The following year, when Antony marched to Theodosiopolis, Artavasdes II of Armenia once again switched alliances by sending Antony additional troops. Antony invaded Media Atropatene (modern Iranian Azerbaijan), then ruled by Parthia's ally Artavasdes I of Media Atropatene, with the intention of seizing the capital Praaspa, the location of which is now unknown. However, Phraates IV ambushed Antony's rear detachment, destroying a giant battering ram meant for the siege of Praaspa; after this, Artavasdes II abandoned Antony's forces. The Parthians pursued and harassed Antony's army as it fled to Armenia. Eventually, the greatly weakened force reached Syria. Antony lured Artavasdes II into a trap with the promise of a marriage alliance. He was taken captive in 34 BC, paraded in Antony's mock Roman triumph in Alexandria, Egypt, and eventually executed by Cleopatra VII of the Ptolemaic Kingdom. Antony attempted to strike an alliance with Artavasdes I of Media Atropatene, whose relations with Phraates IV had recently soured. This was abandoned when Antony and his forces withdrew from Armenia in 33 BC; they escaped a Parthian invasion while Antony's rival Octavian attacked his forces to the west. Parthian ally Artaxias II reassumed the throne of Armenia.
Риммен келісім, сарайдағы интригалар және қытайлық генералдармен байланыс
31 жылы Актиум шайқасынан кейін Птолемейлік Мысырдың Антоний мен Клеопатра жеңіліске ұшырап, қайтыс болғаннан кейін Октавиан саяси билігін нығайтып, 27 жылы Рим Сенаты оны Август деп атады, ол Римнің бірінші императоры болды. Осы шамада Парфияның Тиридат II Фраат IV-ті қысқа мерзімге құлатты, бірақ ол скиф көшпелілерінің көмегімен билігін тез арада қайта орната алды. Тиридат Фрааттың бір ұлын алып, римдіктерге қашып кетті. Б.з.д. 20 жылы жүргізілген келіссөздерде Фраат ұлының босатылуын ұйымдастырды. Ал римдіктер б.з.д. 53 жылы Каррае шайқасында алынған легионерлік туларды және тірі қалған тұтқындарды алды. Парфиялықтар бұл алмасуды ханзаданы қайтарып алу үшін төленген шағын құн деп есептеді. Август тулардың қайтарылуын Парфияға қарсы саяси жеңіс ретінде жариялады; бұл үгіт-насихат жаңа монеталар соғуымен, туларды сақтау үшін жаңа храм салумен және тіпті оның Август Прима Порта мүсініндегі кеуде қалқаны сияқты көркем туындыларда көрсетілді. Август ханзадамен бірге Фраат IV-ке итальяндық құл қызды да сыйлады, ол кейін Парфияның патшайымы Муса атанды. Муса баласы Фраатакс таққа кедерсіз отыруын қамтамасыз ету үшін Фраат IV-ті басқа ұлдарын Августқа кепіл ретінде беруге көндірді. Август бұл оқиғаны Парфияның Римге бағынуын бейнелейтін үгіт-насихат ретінде пайдаланып, оны өзінің "Res Gestae Divi Augusti" еңбегінде үлкен жетістік ретінде тіркеді. Фраатакс V Фраат ретінде таққа отырғанда (б.з.д. 2 – б.з. 4), Муса оның жанында билік етті және Иосиф Флавийдің сөзіне сүйенсек, оған үйленді. Парфиялық ақсүйектер Арсакид әулетінен емес патшаның болуына наразылық білдіріп, екеуін Рим аумағына жер аударып жіберді. Фрааттың ізбасары Парфияның Ород III тек екі жыл ғана билік етті, одан кейін Римде біраз уақыт өткізгендіктен римдік әдет-ғұрыптарды қабылдаған I Вононес билікке келді. Парфиялық ақсүйектер Вононес римдіктерге деген ықыласына ашуланып, қарсы талапкер Парфияның Артабан II-ні (б.з.б. 10 – б.з. 38) қолдады, ол ақырында Вононесті жеңіп, оны Рим Сириясына жер аударды. Артабан II билік еткен кезде Нехардеядан (қазіргі Фаллужа, Ирак) екі еврей ағайынды Анилай мен Асинай Бабилонияның парфян губернаторына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Соңғысын жеңгеннен кейін, екеуіне басқа жерде бүлік шығуы мүмкін деп қорқатын Артабан II аймақты басқару құқығын берді. Анилайдың парфян әйелі Асинайдың Анилайға үйленгені үшін оған шабуыл жасауы мүмкін деп қорқып, оны улады. Осыдан кейін Анилай Артабанның күйеу баласымен қарулы қақтығысқа түсті, бірақ ол оны жеңді. Яһудилер билігінен босатылған соң, жергілікті бабылдықтар яһуди қауымын қысымға ала бастады. 35–36 жылдары Парфия билігіне қарсы көтеріліс болғанда, яһудилер тағы да қуылды, бұл жолы жергілікті гректер мен арамейлер оларды қуды. Яһудилер Ктесифон, Нехардея және Нисибиске қашып кетті. Парфиямен бейбіт қарым-қатынаста болғанымен, Рим оның ішкі істеріне араласып отырды. Рим императоры Тиберий (14–37 ж.т.) Парфиялық одақтас Армения патшасы Арсакты өлтіру арқылы Иберияның Фарасман I-нің ағасы Митридатты Армения тағына отырғызуға қатысты. Артабан II Арменияны Парфиялық бақылауға қайтаруға тырысты, бірақ сәтсіз болды, бұл аристократиялық көтеріліске әкеліп соқты, ол оны Скифияға қашуға мәжбүр етті. Рим тұтқынға алынған парфяндық Тиридат III-ті босатып, осы аймақты Римнің одақтасы ретінде басқаруға жіберді. Өлімінен аз уақыт бұрын Артабан Тиридатты Гиркания әскерлерімен тақтан түсірді. 38 жылы Артабанның өлімінен кейін заңды мұрагер I Варданес пен оның ағасы II Готарз арасында ұзақ азамат соғысы болды. Варданес аңшылық кезінде өлтірілгеннен кейін, парфяндық ақсүйектер 49 жылы Рим императоры Клавдийге (41–54 ж.т.) Готарзға қарсы күресу үшін кепілде ұсталған Мехердатты босатуды сұрады. Бұл Эдесса губернаторы мен Адиабеннің Изатес бары Монобазының сатқындығынан кейін кері әсер етті; ол тұтқындалып, Готарзға жіберілді, онда оның құлақтарын қиып, таққа мұрагерлік құқығынан айырды. 97 жылы Батыс аймақтардың бас қорғаушысы қытайлық генерал Бан Чао өзінің елшісі Ган Ингті Рим империясына дипломатиялық сапармен жіберді. Ган Римге барар алдында Геккатомпилостағы II Пакордың сарайына барды. Ол батысқа қарай Парфен шығанағына дейін сапар шекті. Осыдан көңілі қалған Ган Ин хан ордасына оралып, хан императоры Хеге (88–105 ж.т.) парфяндықтардан алған ауызша мәліметтерге негізделген Рим империясы туралы егжей-тегжейлі есеп берді. Уильям Уотсон парфтардың Риммен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға жасаған Хан империясының сәтсіз күш-жігеріне, әсіресе Бан Чаоның Шығыс Орталық Азиядағы Сионнуға қарсы әскери жеңістеріне риза болған болуы мүмкін деп болжайды. Сонымен қатар, Марк Аврелий мен оның ізашары Антонин Пий билік еткен кезеңде дайындалған Антониннің алтын медальондары Вьетнамның Ок Эо қаласында (Меконг дельтасындағы Рим артефакттарының арасында) табылған, бұл қала Птолемейдің Географиясындағы "Каттигара" портының орналасқан жері болуы мүмкін.
Following the defeat and deaths of Antony and Cleopatra of Ptolemaic Egypt after the Battle of Actium in 31 BC, Octavian consolidated his political power and in 27 BC was named Augustus by the Roman Senate, becoming the first Roman emperor. Around this time, Tiridates II of Parthia briefly overthrew Phraates IV, who was able to quickly reestablish his rule with the aid of Scythian nomads. Tiridates fled to the Romans, taking one of Phraates' sons with him. In negotiations conducted in 20 BC, Phraates arranged for the release of his kidnapped son. In return, the Romans received the lost legionary standards taken at Carrhae in 53 BC, as well as any surviving prisoners of war. The Parthians viewed this exchange as a small price to pay to regain the prince. Augustus hailed the return of the standards as a political victory over Parthia; this propaganda was celebrated in the minting of new coins, the building of a new temple to house the standards, and even in fine art such as the breastplate scene on his statue Augustus of Prima Porta. Along with the prince, Augustus also gave Phraates IV an Italian slave girl, who later became Queen Musa of Parthia. To ensure that her child Phraataces would inherit the throne without incident, Musa convinced Phraates IV to give his other sons to Augustus as hostages. Again, Augustus used this as propaganda depicting the submission of Parthia to Rome, listing it as a great accomplishment in his Res Gestae Divi Augusti. When Phraataces took the throne as Phraates V (r. c. 2 BC – 4 AD), Musa ruled alongside him, and according to Josephus, married him. The Parthian nobility, disapproving of the notion of a king with non Arsacid blood, forced the pair into exile in Roman territory. Phraates' successor Orodes III of Parthia lasted just two years on the throne, and was followed by Vonones I, who had adopted many Roman mannerisms during time in Rome. The Parthian nobility, angered by Vonones' sympathies for the Romans, backed a rival claimant, Artabanus II of Parthia (r. c. 10–38 AD), who eventually defeated Vonones and drove him into exile in Roman Syria. During the reign of Artabanus II, two Jewish commoners and brothers, Anilai and Asinai from Nehardea (near modern Fallujah, Iraq), led a revolt against the Parthian governor of Babylonia. After defeating the latter, the two were granted the right to govern the region by Artabanus II, who feared further rebellion elsewhere. Anilai's Parthian wife poisoned Asinai out of fear he would attack Anilai over his marriage to a gentile. Following this, Anilai became embroiled in an armed conflict with a son in law of Artabanus, who eventually defeated him. With the Jewish regime removed, the native Babylonians began to harass the local Jewish community, forcing them to emigrate to Seleucia. When that city rebelled against Parthian rule in 35–36 AD, the Jews were expelled again, this time by the local Greeks and Aramaeans. The exiled Jews fled to Ctesiphon, Nehardea, and Nisibis. Although at peace with Parthia, Rome still interfered in its affairs. The Roman emperor Tiberius (r. 14–37 AD) became involved in a plot by Pharasmanes I of Iberia to place his brother Mithridates on the throne of Armenia by assassinating the Parthian ally King Arsaces of Armenia. Artabanus II tried and failed to restore Parthian control of Armenia, prompting an aristocratic revolt that forced him to flee to Scythia. The Romans released a hostage prince, Tiridates III of Parthia, to rule the region as an ally of Rome. Shortly before his death, Artabanus managed to force Tiridates from the throne using troops from Hyrcania. After Artabanus' death in 38 AD, a long civil war ensued between the rightful successor Vardanes I and his brother Gotarzes II. After Vardanes was assassinated during a hunting expedition, the Parthian nobility appealed to Roman emperor Claudius (r. 41–54 AD) in 49 AD to release the hostage prince Meherdates to challenge Gotarzes. This backfired when Meherdates was betrayed by the governor of Edessa and Izates bar Monobaz of Adiabene; he was captured and sent to Gotarzes, where he was allowed to live after having his ears mutilated, an act that disqualified him from inheriting the throne. In 97 AD, the Chinese general Ban Chao, the Protector General of the Western Regions, sent his emissary Gan Ying on a diplomatic mission to reach the Roman Empire. Gan visited the court of Pacorus II at Hecatompylos before departing towards Rome. He traveled as far west as the Persian Gulf, where Parthian authorities convinced him that an arduous sea voyage around the Arabian Peninsula was the only means to reach Rome. Discouraged by this, Gan Ying returned to the Han court and provided Emperor He of Han (r. 88–105 AD) with a detailed report on the Roman Empire based on oral accounts of his Parthian hosts. William Watson speculates that the Parthians would have been relieved at the failed efforts by the Han Empire to open diplomatic relations with Rome, especially after Ban Chao's military victories against the Xiongnu in eastern Central Asia. Although it could be coincidental, Antonine Roman golden medallions dated to the reigns of Marcus Aurelius and his predecessor Antoninus Pius have been discovered at Oc Eo, Vietnam (among other Roman artefacts in the Mekong Delta), a site that is one of the suggested locations for the port city of "Cattigara" along the Magnus Sinus (i. e. Gulf of Thailand and South China Sea) in Ptolemy's Geography.
Римдіктердің қақтығыстарының жалғасуы және парфяндықтардың құлдырауы
Иберия патшасы Фразман I-нің ұлы Радамистты (б.з. 51–55 жж.) Римнің қарауындағы Армения патшасы Митридатты тақтан түсіру үшін Арменияға шапқызуынан кейін, Парфияның Вологасес I (б.з. 51–77 жж.) өзінің інісі Тиридат I-ді Армения тағына отырғызуды жоспарлады. Радамист ақырында биліктен қуылды, ал Тиридат билікке келгеннен бастап Парфия Арменияны Арсакидтер әулеті арқылы, қысқа үзілістермен қатаң бақылауда ұстады. Парфия империясы құлағаннан кейін де Арсакидтер әулеті Армения патшалары арқылы жалғасты. Алайда, Арсакидтер тек армяндар ғана емес, грузин патшалары арқылы Иберияның Арсакидтер әулетімен және көптеген ғасырлар бойы Кавказ Албаниясының Арсакидтер әулетімен де жалғасты. 55 жылы Парфияның Варданес II әкесі Вологасес I-ге қарсы көтерілгенде, Вологасес Армениядан әскерін шығарды. Рим тез арада туындаған саяси бос орынды толтыруға тырысты. 58–63 жылдардағы Рим-Парфия соғысында қолбасшы Гней Домиций Корбуло парфяндарға қарсы бірнеше әскери жеңістерге қол жеткізді, сондай-ақ Арменияның Тигран VI-ын Римнің қарауындағы патша ретінде орнатты. Алайда Корбулоның орнын бастан басқан Луций Цезенний Пейтус парфян әскерлерінен жеңіліп, Армениядан қашып кетті. Бейбіт келісімге сәйкес, Тиридат I 63 жылы Неаполь мен Римге сапар шекті. Екі қалада да Рим императоры Нерон (б.з. 54–68 жж.) оған Армения патшасының тағын кигізіп, патшалық діңгекесін кигізді. Парфия мен Рим арасында ұзақ мерзімді бейбітшілік орнады, римдік тарихшылар тек 72 жылы Парфияның шығыс аумақтарына аландардың шапқынын атап өтті. Август пен Нерон Парфиямен қарым-қатынаста сақтық саясатын ұстанған болса, кейінірек Рим императорлары Тигр мен Евфрат өзендері арасындағы Парфия империясының орталық аймағын басып алуға тырысты. Әскери реформалардың нәтижесінде Римнің агрессиясы күшейді. Парфияның садақшылары мен атты әскерлеріне қарсы тұру үшін римдіктер алдымен шетелдік одақтастарды (әсіресе набатейлерді) пайдаланды, бірақ кейіннен ауыр легионерлік жаяу әскерін толықтыру үшін тұрақты көмекші әскер құрды. Римдіктер ақырында атты садақшылар (sagittarii) полктерін және тіпті шығыс провинцияларында зәуіттен жасалған қапталды бронекиімдерді киетін катафрактарды ұстады. Дегенмен, римдіктердің Парфиямен күресуде нақты стратегиясы болған жоқ және олар осы шабуылдардан көп аумақтарды жаулап алмады. Соғысқа басты себеп – императордың жеке даңқы мен саяси беделін арттыру, сондай-ақ Римнің қарауындағы мемлекеттердің ішкі істеріне Парфияның араласуы сияқты Римнің намысын қорғау болды. Рим мен Парфия арасындағы қақтығыстар Парфияның Осроес I (б.з. 109–128 жж.) Армения патшасы Санатрукты тақтан түсіріп, оны Риммен кеңеспей-ақ, Пакор II-нің ұлы Аксидареспен ауыстырған кезде қайта жанданды. Рим императоры Траян (б.з. 98–117 жж.) 114 жылы Парфия тағына үміткер Партамасиристі өлтірді, оның орнына Арменияны Рим провинциясына айналдырды. Оның Люсиус Киет басқаратын әскерлері Нисибисті де басып алды; оның басып алуы солтүстік Месопотамия жазығындағы барлық маңызды жолдарды бақылау үшін маңызды болды. Келесі жылы Траян Месопотамияға шабуыл жасап, Мехарасптың аз қарсылығына тап болды, себебі Осроес шығыста Парфияның Вологасес III-імен азаматтық соғыста болды. Траян 115–116 жылдардың қысын Антиохияда өткізді, бірақ көктемде науқанды қайта бастады. Евфрат өзенімен төмен қарай жүріп, ол Дура-Европос, Ктесифон және Селеукияны басып алды, тіпті Каракенаны бағындырды, онда ол Персия шығанағынан Үндістанға кететін кемелерді бақылады. 116 жылдың соңғы айларында Траян парсы қаласы Сузаны басып алды. Парфияның Санатрух II римдіктерге қарсы шығыс Парфияда күш жинағанда, оның туысы Парфамаспат оны сатып жіберіп өлтірді: Траян оны Парфияның жаңа патшасы етіп тағайындады. Рим империясы енді шығысқа қарай осы деңгейге жете алмады. Траян солтүстікке қайтып оралғанда, бабылдықтар римдік гарнизонға қарсы көтерілді. Траян 117 жылы Месопотамиядан кері шегінуге мәжбүр болды, ол кері қайтқан кезде Хатраны қоршауға алуын бақылады. Оның шегінуі – уақытша болды, өйткені ол 118 жылы Парфияға шабуылды қайта бастағысы келді және «парфтардың бағындырылуын шындыққа айналдырғысы келді», бірақ Траян 117 жылдың тамызында кенеттен қайтыс болды. Траянның жорығы кезінде Сенат оған «Парфик» атағын берді және Парфияны жаулап алғанын жариялайтын монеталар соғылды. Алайда, біздің заманымыздың 4-ші ғасырынан бастап тарихшылар Евтропий мен Фест оның төменгі Месопотамияда Рим провинциясын құруға тырысқанын айтады. Траянның мұрагері Адриан (б.з. 117–138 жж.) Рим-Парфия шекарасын Евфрат өзенінде бекітті, Римнің әскери ресурстары шектеулі болғандықтан Месопотамияға шабуыл жасаудан бас тартты. Партхамаспат парфтардың бүлігінен кейін қашып кетті, бірақ римдіктер оны Осрое патшасы етіп тағайындады. Осроес I Вологасес III-пен болған қақтығысы кезінде қайтыс болды, соңғысы Парфияның Вологасес IV-і (б.з. 147–191 жж.) Парфияда бейбітшілік пен тұрақтылық дәуірін бастады. Алайда, 161–166 жылдардағы Рим-Парфия соғысы Парфияның Вологасес Армения мен Сирияға шапқындап, Эдессаны қайта басып алған кезде басталды. Рим императоры Марк Аврелий (б.з. 161–180 жж.) өзінің әріптесі Луций Вер (б.з. 161–169 жж.) Сирияны қорғауға алды, ал Марк Статий Приск 163 жылы Арменияға шабуыл жасады, одан кейін 164 жылы Авидий Кассий Месопотамияға шабуыл жасады. Римдіктер Селеукия мен Ктесифонды басып алып, өртеді, бірақ рим әскерлері қоршаған жұқпалы ауруға (мүмкін шешекке) шалдыққандықтан шегінуге мәжбүр болды, ол тез арада Рим әлеміне тарады. Олар шегініп кеткенімен, осы сәттен бастап Дура-Европос қаласы римдіктердің қолында қалды. Рим императоры Септимий Север (б.з. 193–211 жж.) Парфияның Вологасес V (б.з. 191–208 жж.) билік еткен кезеңде 197 жылы Месопотамияға шабуыл жасағанда, римдіктер тағы да Евфрат өзенімен төмен қарай жүріп Селеукия мен Ктесифонды басып алды. «Парфик Максимус» атағын алғаннан кейін, ол 198 жылдың соңында Хатраны қоршауға алуға тырысқан Траян сияқты сәтсіз аяқтап, шегінді. 212 жыл шамасында, Парфияның Вологасес VI (б.з. 208–222 жж.) таққа отырғаннан кейін, оның інісі Парфияның Артабан IV (224 ж. қайтыс болды) оған қарсы көтеріліп, империяның көп бөлігін бақылауға алды. Осы уақытта Рим императоры Каракалла (б.з. 211–217 жж.) Осрое мен Армения патшаларын тақтан түсіріп, оларды тағы да Рим провинцияларына айналдырды. Ол Артабанның қызына үйлену сылтавымен Месопотамияға жорық жасады, бірақ үйленуге рұқсат берілмеді. Нәтижесінде Каракалла Парфияға соғыс жариялап, Арбилді басып алды. Осы сәтсіздіктен кейін парфтар Макринуспен (б.з. 217–218 жж.) келісімге келді, онда римдіктер Парфияға екі жүз миллионнан астам денарий және қосымша сыйлықтар төледі. Ішкі тартыстар мен Риммен болған соғыстардан әлсіреген Парфия империясының орнына Сасанид империясы келді. Шынында да, одан кейін, Истахрдан (қазіргі Иранның Фарс провинциясы) шыққан Ирандық билеуші Ардашир I Парфия билігіне қарсы тұрып, айналасындағы аумақтарды бағындыра бастады. Ол 28 сәуірде 224 жылы Парфияның Артабан IV-імен Гормоздган шайқасында кездесті, мүмкін Исфахан маңында, оны жеңіп, Сасанид империясын құрды. Сасанидтер Парфияның Римнің парсы қарсыласы ретіндегі мұрасын қабылдады, сонымен қатар Тигр мен Евфрат өзендері бойындағы Парфия империясының орталық аймағын, Ахеменид империясының шекараларын қысқа мерзімге қайта жаулап, Римнің Шығыс империясынан Левант, Анатолия және Египетті басып алды. Алайда, олар осы аумақтарды Гераклийге – арабтардың басып кіруінен бұрынғы соңғы Рим императорына жоғалтты. Дегенмен, 400 жылдан астам уақыт бойы олар Парфия мемлекетінің орнын басып, Римнің басты қарсыласы болды.
After the Iberian king Pharasmanes I had his son Rhadamistus (r. 51–55 AD) invade Armenia to depose the Roman client king Mithridates, Vologases I of Parthia (r. c. 51–77 AD) planned to invade and place his brother, the later Tiridates I of Armenia, on the throne. Rhadamistus was eventually driven from power, and, beginning with the reign of Tiridates, Parthia would retain firm control over Armenia—with brief interruptions—through the Arsacid dynasty of Armenia. Even after the fall of the Parthian Empire, the Arsacid line lived on through the Armenian kings. However, not only did the Arsacid line continue through the Armenians, it also continued through the Georgian kings with the Arsacid dynasty of Iberia, and for many centuries afterwards in Caucasian Albania through the Arsacid dynasty of Caucasian Albania. When Vardanes II of Parthia rebelled against his father Vologases I in 55 AD, Vologases withdrew his forces from Armenia. Rome quickly attempted to fill the political vacuum left behind. In the Roman–Parthian War of 58–63 AD, the commander Gnaeus Domitius Corbulo achieved some military successes against the Parthians while installing Tigranes VI of Armenia as a Roman client. However, Corbulo's successor Lucius Caesennius Paetus was soundly defeated by Parthian forces and fled Armenia. Following a peace treaty, Tiridates I traveled to Naples and Rome in 63 AD. At both sites the Roman emperor Nero (r. 54–68 AD) ceremoniously crowned him king of Armenia by placing the royal diadem on his head. A long period of peace between Parthia and Rome ensued, with only the invasion of Alans into Parthia's eastern territories around 72 AD mentioned by Roman historians. Whereas Augustus and Nero had chosen a cautious military policy when confronting Parthia, later Roman emperors invaded and attempted to conquer the eastern Fertile Crescent, the heart of the Parthian Empire along the Tigris and Euphrates. The heightened aggression can be explained in part by Rome's military reforms. To match Parthia's strength in missile troops and mounted warriors, the Romans at first used foreign allies (especially Nabataeans), but later established a permanent auxilia force to complement their heavy legionary infantry. The Romans eventually maintained regiments of horse archers (sagittarii) and even mail armored cataphracts in their eastern provinces. Yet the Romans had no discernible grand strategy in dealing with Parthia and gained very little territory from these invasions. The primary motivations for war were the advancement of the personal glory and political position of the emperor, as well as defending Roman honor against perceived slights such as Parthian interference in the affairs of Rome's client states. Hostilities between Rome and Parthia were renewed when Osroes I of Parthia (r. c. 109–128 AD) deposed the Armenian king Sanatruk and replaced him with Axidares, son of Pacorus II, without consulting Rome. The Roman emperor Trajan (r. 98–117 AD) had the next Parthian nominee for the throne, Parthamasiris, killed in 114 AD, instead making Armenia a Roman province. His forces, led by Lusius Quietus, also captured Nisibis; its occupation was essential to securing all the major routes across the northern Mesopotamian plain. The following year, Trajan invaded Mesopotamia and met little resistance from only Meharaspes of Adiabene, since Osroes was engaged in a civil war to the east with Vologases III of Parthia. Trajan spent the winter of 115–116 at Antioch, but resumed his campaign in the spring. Marching down the Euphrates, he captured Dura Europos, the capital Ctesiphon and Seleucia, and even subjugated Characene, where he watched ships depart to India from the Persian Gulf. In the last months of 116 AD, Trajan captured the Persian city of Susa. When Sanatruces II of Parthia gathered forces in eastern Parthia to challenge the Romans, his cousin Parthamaspates of Parthia betrayed and killed him: Trajan crowned him the new king of Parthia. Never again would the Roman Empire advance so far to the east. On Trajan's return north, the Babylonian settlements revolted against the Roman garrisons. Trajan was forced to retreat from Mesopotamia in 117 AD, overseeing a failed siege of Hatra during his withdrawal. His retreat was—in his intentions—temporary, because he wanted to renew the attack on Parthia in 118 AD and "make the subjection of the Parthians a reality," but Trajan died suddenly in August 117 AD. During his campaign, Trajan was granted the title Parthicus by the Senate and coins were minted proclaiming the conquest of Parthia. However, only the 4th century AD historians Eutropius and Festus allege that he attempted to establish a Roman province in lower Mesopotamia. Trajan's successor Hadrian (r. 117–138 AD) reaffirmed the Roman Parthian border at the Euphrates, choosing not to invade Mesopotamia due to Rome's now limited military resources. Parthamaspates fled after the Parthians revolted against him, yet the Romans made him king of Osroene. Osroes I died during his conflict with Vologases III, the latter succeeded by Vologases IV of Parthia (r. c. 147–191 AD) who ushered in a period of peace and stability. However, the Roman–Parthian War of 161–166 AD began when Vologases invaded Armenia and Syria, retaking Edessa. Roman emperor Marcus Aurelius (r. 161–180 AD) had co ruler Lucius Verus (r. 161–169 AD) guard Syria while Marcus Statius Priscus invaded Armenia in 163 AD, followed by the invasion of Mesopotamia by Avidius Cassius in 164 AD. The Romans captured and burnt Seleucia and Ctesiphon to the ground, yet they were forced to retreat once the Roman soldiers contracted a deadly disease (possibly smallpox) that soon ravaged the Roman world. Although they withdrew, from this point forward the city of Dura Europos remained in Roman hands. When Roman emperor Septimius Severus (r. 193–211 AD) invaded Mesopotamia in 197 AD during the reign of Vologases V of Parthia (r. c. 191–208 AD), the Romans once again marched down the Euphrates and captured Seleucia and Ctesiphon. After assuming the title Parthicus Maximus, he retreated in late 198 AD, failing as Trajan once did to capture Hatra during a siege. Around 212 AD, soon after Vologases VI of Parthia (r. c. 208–222 AD) took the throne, his brother Artabanus IV of Parthia (d. 224 AD) rebelled against him and gained control over a greater part of the empire. Meanwhile, the Roman emperor Caracalla (r. 211–217 AD) deposed the kings of Osroene and Armenia to make them Roman provinces once more. He marched into Mesopotamia under the pretext of marrying one of Artabanus' daughters, but the marriage was not allowed. Consequently Caracalla made war on Parthia, conquering Arbil After this debacle, the Parthians made a settlement with Macrinus (r. 217–218) where the Romans paid Parthia over two hundred million denarii with additional gifts. The Parthian Empire, weakened by internal strife and wars with Rome, was soon to be followed by the Sasanian Empire. Indeed, shortly afterward, Ardashir I, the local Iranian ruler of Persis (modern Fars Province, Iran) from Istakhr began subjugating the surrounding territories in defiance of Arsacid rule. He confronted Artabanus IV at the Battle of Hormozdgān on 28 April 224 AD, perhaps at a site near Isfahan, defeating him and establishing the Sasanian Empire. The Sassanians would not only assume Parthia's legacy as Rome's Persian nemesis, but they would also attempt to restore the boundaries of the Achaemenid Empire by briefly conquering the Levant, Anatolia, and Egypt from the Eastern Roman Empire during the reign of Khosrau II (r. 590–628 AD). However, they would lose these territories to Heraclius—the last Roman emperor before the Arab conquests. Nevertheless, for a period of more than 400 years, they succeeded the Parthian realm as Rome's principal rival.
Жергілікті және сыртқы көздер
Парфян тарихын қалпына келтіру үшін жергілікті және шетелдік жазба деректер, сондай-ақ мәтіндік емес артефакттар пайдаланылды. Парфян сарайы жазбаларды сақтағанмен, парфяндар тарихты формалды түрде зерттемеген; Иранның ең ерте әмбебап тарихы – «Хвадай Намаг» – соңғы Сасани билеушісі Яздегерд III (632–651 ж.б.д.) тұсында ғана құрастырылды. Парфян тарихына қатысты жергілікті дереккөздер өте аз, олардың саны Иран тарихының басқа кез келген кезеңімен салыстырғанда кем. Парфия туралы заманауи жазбалардың көп бөлігі грек, парфян және арамей тілдеріндегі жазуларды қамтиды. Парфян тілі Ахеменидтердің императорлық арамей хат тасвирынан туындаған ерекше жазумен жазылды, кейін ол пахлави жазу жүйесіне дамыды. Арсакид билеушілерінің хронологиясын қайта құру үшін ең құнды жергілікті дереккөздер – әрбір билеуші шығарған металл драхма монеталары. Бұл, тарихшы Гео Виденгреннің айтуынша, «мәтіндік емес дереккөздерден мәтіндік дереккөздерге өтуді» көрсетеді. Хронологияны қалпына келтіру үшін пайдаланылған парфян дереккөздеріне Вавилонияда табылған клинопись астрономиялық тақташалар мен колофондар да жатады. Жергілікті мәтіндік дереккөздерге тас жазулар, пергамент және папирустардағы құжаттар, қыш құмыраларындағы остракон жатады. Дура-Европос сияқты жерлерден табылған пергамент құжаттарымен бірге, олар парфян мемлекеттік басқаруы туралы құнды ақпарат береді, салық салу, әскери шендер және провинциялық ұйымдастыру сияқты мәселелерді қамтиды. Партия тарихын қамтитын материалдардың көп бөлігін құрайтын грек және латын тарихтары, олар бәсекелестер мен соғыс кезіндегі жаулардың көзқарасынан жазылғандықтан, толыққанды сенімді деп есептелмейді. Бұл сыртқы дереккөздер көбінесе ірі әскери және саяси оқиғаларға қатысты және парфян тарихының әлеуметтік және мәдени аспектілерін көбінесе елемейді. Римдіктер парфяндықтарды қатал жауынгерлер ретінде, сонымен қатар мәдени жағынан жетілген халық ретінде бейнелейді; Апицийдің аспаздық кітабындағы парфян тағамдарының рецепттері парфян асүйіне деген құрметін көрсетеді. Артемталық Аполлодор мен Арриан Парфияға арналған тарихтар жазды, олар қазір жоғалып, басқа тарихтардағы үзінділер түрінде ғана сақталған. Август тұсында өмір сүрген Исидор Характан парфян аумақтары туралы мәліметтер келтіреді, бұл парфян үкіметі жүргізген сараптамалық зерттеулерден алынған болуы мүмкін. Партия тарихындағы адамдар мен оқиғалар туралы ақпараттарды Юстин, Страбон, Диодор Сицилий, Плутарх, Кассиус Дио, Аппиан, Иосиф Флавий, Плиний Егде және Иродиан тарихи жазбаларында да кездестіруге болады. Парфян тарихын қытай тарихи жазбалары арқылы да қайта құруға болады. Грек және рим тарихтарынан айырмашылығы, ертедегі қытай тарихшылары Парфияны сипаттағанда бейтарап көзқарас сақтады, бірақ қытай жылнамашыларының ескі еңбектерден материалдарды көшіру әдеті (көздері белгісіз) оқиғалардың хронологиялық ретін анықтауды қиындатады. Қытайлар Парфияны Анкси (қытайша: 安息, көне қытайша айтылуы: 'ансжек) деп атаған, бұл, мүмкін, Партияның Маргианадағы Антиохия қаласының грек атауынан алынған (грекше: Ἀντιόχεια ἡ ἐν τῇ Μαργιανῇ). Алайда, бұл «Арсакс» сөзінің транслитерациясы болуы мүмкін, бұл әулеттің негізін қалаушысының есімінен алынған. Бұл еңбектер мен тарихи авторларға Сима Цянның «Шиджи» (Ұлы тарихшының жазбалары), Бан Бяо, Бан Гу және Бан Чжаоның «Хан шу» (Хан кітабы), Фан Едің «Ху Хан шу» (Соңғы Хан кітабы) кіреді. Олар Парфияға сақтардың алғашқы шапқыншылығына әкелген көшпелі көші-қондар туралы және құнды саяси және географиялық ақпараттарды ұсынады. «Шиджи» сонымен қатар парфяндықтардың «тері жолақтарына жазылған» жазбаларын сақтағанын айтады, яғни пергаментті. Ислам дереккөздерінде парфян әулеті үш династиялық тармақ атымен аталады: Ашканиан (اشکانیان), Ашканиан (اشغانیان) және Афкуршахан (افقورشاهان). Парфян династиясының исламдық дереккөздеріндегі тармақтарының арасындағы айқын айырмашылықтар қазіргі парсы тілінде сөйлейтін тарихшылардың есінен шығып кеткен. Қасақана немесе қасақана емес, араб тілінен парсы тіліне аудармашылар мен түзетушілер барлық тарихи мәтіндердегі «ġ» (غ) әрпін «k» (ک) деп өзгерткендіктен және «Парсы» сөзін «Иран» деп өзгерткендіктен, исламдық тарихи дереккөздердің нақты мақсаты ұмытылды. Нәтижесінде бұл әр түрлі династиялық тармақтар исламдық дереккөздердің жаңа басылымдарында Ашканиан (اشکانیان) атымен белгіленген бір династияға айналды. Бірақ Арсакид патшалық отбасы Армения, Кавказ Ибериясы және Кавказдағы Агбанияға жататын үш билеуші әулетте сақталғаны белгілі.
Local and foreign written accounts, as well as non textual artifacts, have been used to reconstruct Parthian history. Although the Parthian court maintained records, the Parthians had no formal study of history; the earliest universal history of Iran, the Khwaday Namag, was not compiled until the reign of the last Sasanian ruler Yazdegerd III (r. 632–651 AD). Indigenous sources on Parthian history remain scarce, with fewer of them available than for any other period of Iranian history. Most contemporary written records on Parthia contain Greek as well as Parthian and Aramaic inscriptions. The Parthian language was written in a distinct script derived from the Imperial Aramaic chancellery script of the Achaemenids, and later developed into the Pahlavi writing system. The most valuable indigenous sources for reconstructing an accurate chronology of Arsacid rulers are the metal drachma coins issued by each ruler. These represent a "transition from non textual to textual remains," according to historian Geo Widengren. Other Parthian sources used for reconstructing chronology include cuneiform astronomical tablets and colophons discovered in Babylonia. Indigenous textual sources also include stone inscriptions, parchment and papyri documents, and pottery ostraca. Along with parchment documents found at sites like Dura Europos, these also provide valuable information on Parthian governmental administration, covering issues such as taxation, military titles, and provincial organization. The Greek and Latin histories, which represent the majority of materials covering Parthian history, are not considered entirely reliable since they were written from the perspective of rivals and wartime enemies. These external sources generally concern major military and political events, and often ignore social and cultural aspects of Parthian history. The Romans usually depicted the Parthians as fierce warriors but also as a culturally refined people; recipes for Parthian dishes in the cookbook Apicius exemplifies their admiration for Parthian cuisine. Apollodorus of Artemita and Arrian wrote histories focusing on Parthia, which are now lost and survive only as quoted extracts in other histories. Isidore of Charax, who lived during the reign of Augustus, provides an account of Parthian territories, perhaps from a Parthian government survey. To a lesser extent, people and events of Parthian history were also included in the histories of Justin, Strabo, Diodorus Siculus, Plutarch, Cassius Dio, Appian, Josephus, Pliny the Elder, and Herodian. Parthian history can also be reconstructed via the Chinese historical records of events. In contrast to Greek and Roman histories, the early Chinese histories maintained a more neutral view when describing Parthia, although the habit of Chinese chroniclers to copy material for their accounts from older works (of undetermined origin) makes it difficult to establish a chronological order of events. The Chinese called Parthia Ānxī (Chinese: 安 息, Old Chinese pronunciation: 'ansjək), perhaps after the Greek name for the Parthian city Antiochia in Margiana (Greek: Ἀντιόχεια ἡ ἐν τῇ Μαργιανῇ). However, this could also have been a transliteration of "Arsaces", after the dynasty's eponymous founder. The works and historical authors include the Shiji (also known as the Records of the Grand Historian) by Sima Qian, the Han shu (Book of Han) by Ban Biao, Ban Gu, and Ban Zhao, and the Hou Han shu (Book of Later Han) by Fan Ye. They provide information on the nomadic migrations leading up to the early Saka invasion of Parthia and valuable political and geographical information. The Shiji also mentions that the Parthians kept records by "writing horizontally on strips of leather," that is, parchment. In Islamic sources, the Parthian dynasty is mentioned with three dynastic branch names: Aškāniān (اشکانیان), Ašġāniān (اشغانیان), and Afquršāhān (افقورشاهان). The obvious differences between the names of Parthian dynastic branches in Islamic sources has been forgotten by modern Persian speaking historians. Intentionally or unintentionally, because the translators and correctors of Arabic to Persian sources changed the letter "ġ" (غ) to "k" (ک) in all historical texts and also changed the word of "Persia" to "Iran", the true intention of the Islamic historical sources have been forgotten. As the consequence, these different dynastic branches have become a single dynasty in the form of the name Aškāniān (اشکانیان) in the new editions of Islamic sources. It is known, however, that the Arsacid royal family line survived within three ruling dynasties belonging to Armenia, Caucasian Iberia, and Aghbania in the Caucasus.
Орталық билік пен жартылай дербес патшалар
Ахеменидтер империясымен салыстырғанда парфян үкіметі айтарлықтай децентрализацияланған. Жергілікті тарихи дереккөздер орталық үкімет бақылауындағы аумақтардың Селевкид империясындағы сияқты ұйымдастырылғанын көрсетеді. Екеуінде де провинциялық иерархия үш деңгейлі бөлініске ие болды: парфян марзбаны, кшатрапы және диспаты, Селевкид сатрапиясы, епархия және гипархиясына ұқсас. Парфян империясы сондай-ақ бірнеше бағынышты, жартылай тәуелсіз патшалықтарды қамтыды, олардың ішінде Кавказ Ибериясы, Армения, Атропатен, Гордиена, Адиабен, Эдесса, Хатра, Месене, Элимаис және Персис мемлекеттері болды. Мемлекет басшылары өз аумақтарын басқарды және императорлық монета айналымындағы патшалық монеталардан өзгеше, өздерінің монеталарын шығарды. Бұл бұрынғы Ахеменидтер империясына ұқсас еді, онда да кейбір қала-мемлекеттер және тіпті алыс сатрапиялар жартылай тәуелсіз болған, бірақ "патшаның үстемдігін мойындап, салық төлеп, әскери қолдау көрсеткен", деп Брозиус айтады. Дегенмен, парфян дәуіріндегі сатраптар кішірек аумақтарды басқарды және ықпалы мен беделі Ахеменидтерге қарағанда төмен болды. Селевкидтер кезеңінде жартылай тәуелсіз және кейде тікелей бүлік көтерген жергілікті билік династияларының үрдісі кең таралды, бұл факт кейінгі парфян үкімет стиліне әсер етті.
Compared with the earlier Achaemenid Empire, the Parthian government was notably decentralized. An indigenous historical source reveals that territories overseen by the central government were organized in a similar manner to the Seleucid Empire. They both had a threefold division for their provincial hierarchies: the Parthian marzbān, xšatrap, and dizpat, similar to the Seleucid satrapy, eparchy, and hyparchy. The Parthian Empire also contained several subordinate semi autonomous kingdoms, including the states of Caucasian Iberia, Armenia, Atropatene, Gordyene, Adiabene, Edessa, Hatra, Mesene, Elymais, and Persis. The state rulers governed their own territories and minted their own coinage distinct from the royal coinage produced at the imperial mints. This was not unlike the earlier Achaemenid Empire, which also had some city states, and even distant satrapies who were semi independent but "recognised the supremacy of the king, paid tribute and provided military support", according to Brosius. However, the satraps of Parthian times governed smaller territories, and perhaps had less prestige and influence than their Achaemenid predecessors. During the Seleucid period, the trend of local ruling dynasties with semi autonomous rule, and sometimes outright rebellious rule, became commonplace, a fact reflected in the later Parthian style of governance.
Асылдар
Парфян үкіметінің басшысы – Патшалардың Патшасы болды. Ол көп әйелдік қатынастарда болған, және оның орнын әдетте тұңғыш ұлы басып кеткен. Мысырдың Птолемейлері сияқты, Арсасид патшаларының немерелерімен және тіпті жартылай қарындастарымен некелескендері туралы да мәлімет бар; Иосиф Флавийдің айтуынша, патшайым Муса өзінің ұлына үйленген, бірақ бұл өте сирек және жеке жағдай. Сасанидтердің алғашқы монархы Ардашир I билік еткен кезде тіркелген иерархиялық дворяндықтың мұрагерлік атақтары, парфян дәуірінде де қолданылған атақтарды көрсетуі мүмкін. Дворяндықтың үш бөлігі болды: ең жоғарысы – Патшалардың Патшасынан тікелей төмен тұрған аймақтық патшалар, екіншісі – неке арқылы ғана Патшалардың Патшасына туысқандар, ал ең төменгісі – жергілікті рулар мен кішкентай аумақтардың басшылары. Біздің заманымыздың I ғасырына қарай парфян дворяндары Арсасид патшаларын тағайындау және оларды биліктен қуу ісінде үлкен күшке және ықпалға ие болды. Кейбір дворяндар патшаның кеңесшілері болып қызмет етті, сондай-ақ қасиетті дін қызметкерлері де болды. Страбон өзінің «География» еңбегінде грек философы және тарихшысы Посейдонийдің Парфия кеңесі асыл туыстар мен магилерден тұратын, ал «патшалар осы екі топтан тағайындалған» деген сөзін сақтап қалды. Сасанид кезеңінің басында тізімделген парфяндық ұлы дворян отбасыларының тек екеуі ғана бұрынғы парфян құжаттарында нақты айтылған: Сурен және Карен әулеттері. Тарихшы Плутарх атап өткендей, дворяндардың арасындағы ең бірінші Сурен әулетінің мүшелеріне, тәж кигізу кезінде әрбір жаңа Арсасид патшасын тағайындау құрметі берілді.
The King of Kings headed the Parthian government. He maintained polygamous relations, and was usually succeeded by his first born son. Like the Ptolemies of Egypt, there is also record of Arsacid kings marrying their nieces and perhaps even half sisters; Queen Musa is said by Josephus to have married her own son, though this would be an extreme and isolated case. The hereditary titles of the hierarchic nobility recorded during the reign of the first Sasanian monarch Ardashir I most likely reflect the titles already in use during the Parthian era. There were three distinct tiers of nobility, the highest being the regional kings directly below the King of Kings, the second being those related to the King of Kings only through marriage, and the lowest order being heads of local clans and small territories. By the 1st century AD, the Parthian nobility had assumed great power and influence in the succession and deposition of Arsacid kings. Some of the nobility functioned as court advisers to the king, as well as holy priests. Strabo, in his Geographica, preserved a claim by the Greek philosopher and historian Poseidonius that the Council of Parthia consisted of noble kinsmen and magi, two groups from which "the kings were appointed." Of the great noble Parthian families listed at the beginning of the Sassanian period, only two are explicitly mentioned in earlier Parthian documents: the House of Suren and the House of Karen. The historian Plutarch noted that members of the Suren family, the first among the nobility, were given the privilege of crowning each new Arsacid King of Kings during their coronations.
Әскери
Парф империясының тұрақты әскері болмаған, бірақ жергілікті дағдарыстар туғанда әскерлерді жылдам жинауға қабілетті болды. Патшаның жеке тұлғасына бекітілген тұрақты қарулы күзет болды, оның құрамында ақсүйектер, тәуелді шаруалар мен жалдамалылар болды, бірақ бұл патшалық сақшылар тобы шағын болды. Шекаралық бекіністерде гарнизондар тұрақты түрде сақталды; парфян жазбалары осы орындардың қолбасшыларына берілген кейбір әскери атақтарды көрсетеді. Парфян әскерінің басты соққы күштері – катафракттар, ауыр атты әскер, адамдары мен аттары тілме қару-жарақпен жабдықталған. Катафракттар жаудың қатарына шабуыл жасау үшін сүйекті найзамен жабдықталған, бірақ садақ пен жебелерге ие болмаған, олар атты садақшыларға ғана тән болды. Қару-жарақтары мен тілме қару-жарақтарының жоғары құнына байланысты катафракттар аристократиялық топтан таңдалды, олар өз қызметтері үшін Арсакид патшаларынан жергілікті деңгейде белгілі бір тәуелсіздік талап етті. Жеңіл атты әскер қарапайым халықтан жиналды және атты садақшы ретінде қызмет етті; олар қарапайым көйлек пен шалбар киіп, шайқасқа шықты. Тактикалық және стратегиялық себептерге байланысты парфян әскерінің басым бөлігі атты әскерден тұрған сияқты. Жеңіл атты әскер де қылышпен соғысқа аттанған болуы мүмкін, ал катафракттар қысқа қылыштармен немесе пышақтармен қаруланған болуы ықтимал. Парфтар сонымен қатар қарулы шайқаста түйелерді де пайдаланған. Парфияның ауыр және жеңіл атты әскері Карре шайқасында шешуші рөл атқарды, онда парфян әскері Красс басқарған әлдеқайда үлкен рим әскерін жеңді. Атты әскер шабуылдан кейін жау әскерін тарату үшін қарапайым шаруалар мен жалдамалылардан құралған жеңіл жаяу әскер бөлімдері пайдаланылды. Парфтар соғыс арбаларын шайқаста қолданбағаны белгілі. Алайда парфян әйелдері патшаның әскери жорықтарына қатысып, соғыс арбалары мен вагонмен жүретін. Сонымен қатар парфтар соғыс пілдерін сирек қолданған. Тацит пен Кассий Дио 58-63 жылдардағы рим-парфян соғысы кезінде Вологасид I-нің бір соғыс пілін қолданғаны туралы айтқан. Парфян әскерінің мөлшері, империяның жалпы халқының саны белгісіз. Алайда, бұрынғы парфян қалалық орталықтарындағы археологиялық қазбалар көптеген халықты қамтамасыз ете алатын және демек, адам күшінің үлкен қоры болатын елді мекендерді ашты. Римдіктер үшін Вавилония сияқты тығыз халқы бар аймақтар тартымды болды, өйткені олардың әскерлері жерден көре алатын. Парфян империясының барлық аймақтарында грек драхмасы, оның ішінде тетрадрахма стандартты валюта ретінде қолданылды. Арсакидтер Геккатомпил, Селевкия және Экбатана қалаларында патшалық монета ақырындарын сақтады. Олар Митридаткерт/Нисада да монета ақырын пайдаланған болуы мүмкін. Митридат I Месопотамияны басып алғаннан кейін пайда болған және тек Селевкияда ғана соғылған алғашқы парфян тетрадрахмаларының салмағы шамамен 16 г, бірақ кейбір ауытқулар болды.
The Parthian Empire had no standing army, yet were able to quickly recruit troops in the event of local crises. There was a permanent armed guard attached to the person of the king, comprising nobles, serfs and mercenaries, but this royal retinue was small. Garrisons were also permanently maintained at border forts; Parthian inscriptions reveal some of the military titles granted to the commanders of these locations. The main striking force of the Parthian army was its cataphracts, heavy cavalry with man and horse decked in mailed armor. The cataphracts were equipped with a lance for charging into enemy lines, but were not equipped with bows and arrows which were restricted to horse archers. Due to the cost of their equipment and armor, cataphracts were recruited from among the aristocratic class who, in return for their services, demanded a measure of autonomy at the local level from the Arsacid kings. The light cavalry was recruited from among the commoner class and acted as horse archers; they wore a simple tunic and trousers into battle. It appears that most of the Parthian army was cavalry, for tactical and strategic reasons. The light cavalry is thought to have carried a sword into battle as well, while cataphracts likely were also armed with short swords or knives. The Parthians also made use of the camel in armed combat. The heavy and light cavalry of Parthia proved to be a decisive factor in the Battle of Carrhae where a Parthian force defeated a much larger Roman army under Crassus. Light infantry units, composed of levied commoners and mercenaries, were used to disperse enemy troops after cavalry charges. The Parthians do not appear to have ever used war chariots in battle. However, royal Parthian women accompanied the king on military campaigns and were known to have ridden on chariots and wagons. Similarly, the Parthians appeared to have used war elephants infrequently. There is one mention, by Tacitus and Cassius Dio, of the use of one war elephant by Vologases I during the Roman–Parthian War of 58–63. The size of the Parthian army is unknown, as is the size of the empire's overall population. However, archaeological excavations in former Parthian urban centers reveal settlements which could have sustained large populations and hence a great resource in manpower. Dense population centers in regions like Babylonia were no doubt attractive to the Romans, whose armies could afford to live off the land. the Greek drachma coin, including the tetradrachm, was the standard currency used throughout the Parthian Empire. The Arsacids maintained royal mints at the cities of Hecatompylos, Seleucia, and Ecbatana. They most likely operated a mint at Mithridatkert/Nisa as well. The first Parthian tetradrachms, weighing in principle around 16 g with some variation, appear after Mithridates I conquered Mesopotamia and were minted exclusively at Seleucia.
Эллинизм және Иранның қайта өркендеуі
Грек мәдениеті Селевкидтер арқылы Таяу Шығыс халықтары арасында эллинистік кезеңде кеңінен қабылданса, парфян дәуірі дін, өнер және тіпті киім үлгілерінде иран мәдениетінің қайта жаңғыруына куә болды. Арсасид билеушілері өздерінің патшалықтарының эллинистік және парсы мәдени тамырларын жақсы білгендіктен, парсы патшаларының патшасы сияқты өзін таныстырып, сонымен қатар «гректердің достары» (philhellenes) екенін мәлімдеді. «Philhellene» сөзі Парфян монеталарына II Артабан билік құрғанға дейін жазылып келді. Бұл тіркестің қолданудан тоқтатылуы Парфияда иран мәдениетінің қайта жаңғыруын білдірді. Вологас I – парфян жазуы мен тілін қазір көбінесе оқылмайтын грек тілімен қатар монеталарында пайдаланған алғашқы Арсасид билеушісі болды. Дегенмен, парфян монеталарында грек әліпбиімен жазылған жазулар империя құлағанға дейін сақталды. Алайда, грек мәдениетінің Парфян империясынан толығымен жоғалып кеткені жоқ, Арсасидтер грек театрын ұнатқанына куәліктер бар. Красс бас кесілген күйі Ород II-ге жеткенде, ол Армения патшасы Артавасдес II-мен бірге драматург Еврипидтің (шамамен б.з.д. 480–406 жж.) «Вакхаянки» пьесасын тамашалап отырды. Пьесаны қоюшы Крастың бас кесілген нақты басын Пентхейдің сахналық рөліне арналған басқа орнына пайдалануға шешім қабылдады. Арсакс I монеталарында Ахеменид сатраптарына ұқсас киіммен бейнеленген. А. Шахбазидің сөзіне сүйенсек, Арсакс «ұлтшылдық және патшалық құмарлықтарын көрсету үшін Селевкид монеталарынан әдейі бас тартып, өзін Карни/Карни (грекше: Автократор) деп атады, бұл атақ бұрынғы Ахеменид әскербасылары, мысалы Кіші Кир сияқты тұлғаларға да берілген». Сонымен қатар, Арсасидтер бұрынғы Ахеменид аймақтарын билеудегі өз заңдылығын нығайту мақсатында, яғни ежелгі Иранның «даңқты патшаларының заңды мұрагерлері» ретінде Парсы патшасы Артаксеркс II-ге (б.з.д. 404–358 жж.) туыс екендерін мәлімдеді. Артабан II өз ұлдарының бірін Дарий деп атап, Кирдің мұрасын иеленуді талап етті. Арсасид патшалары өздеріне зороастрийлік есімдерді таңдады, ал кейбіреулері Авестаның «батырлар тарихынан» есімдер алды, деп В. Г. Луконин айтады. Парфтар сондай-ақ Вавилон күнтізбесін қабылдады, оған Ахеменид Иранының күнтізбесінен есімдер енгізілді, Селевкидтердің македондық күнтізбесін алмастырды.
Although Greek culture of the Seleucids was widely adopted by peoples of the Near East during the Hellenistic period, the Parthian era witnessed an Iranian cultural revival in religion, the arts, and even clothing fashions. Conscious of both the Hellenistic and Persian cultural roots of their kingship, the Arsacid rulers styled themselves after the Persian King of Kings and affirmed that they were also philhellenes ("friends of the Greeks"). The word "philhellene" was inscribed on Parthian coins until the reign of Artabanus II. The discontinuation of this phrase signified the revival of Iranian culture in Parthia. Vologases I was the first Arsacid ruler to have the Parthian script and language appear on his minted coins alongside the now almost illegible Greek. However, the use of Greek alphabet legends on Parthian coins remained until the collapse of the empire. Greek cultural influence did not disappear from the Parthian Empire, however, and there is evidence that the Arsacids enjoyed Greek theatre. When the head of Crassus was brought to Orodes II, he, alongside Armenian king Artavasdes II, were busy watching a performance of The Bacchae by the playwright Euripides (c. 480–406 BC). The producer of the play decided to use Crassus' actual severed head in place of the stage prop head of Pentheus. On his coins, Arsaces I is depicted in apparel similar to Achaemenid satraps. According to A. Shahbazi, Arsaces "deliberately diverges from Seleucid coins to emphasize his nationalistic and royal aspirations, and he calls himself Kārny/Karny (Greek: Autocrator), a title already borne by Achaemenid supreme generals, such as Cyrus the Younger." Moreover, the Arsacids claimed familial descent from Artaxerxes II of Persia (r. 404–358 BC) as a means to bolster their legitimacy in ruling over former Achaemenid territories, i. e. as being "legitimate successors of glorious kings" of ancient Iran. Artabanus II named one of his sons Darius and laid claim to Cyrus' heritage. The Arsacid kings chose typical Zoroastrian names for themselves and some from the "heroic background" of the Avesta, according to V. G. Lukonin. The Parthians also adopted the use of the Babylonian calendar with names from the Achaemenid Iranian calendar, replacing the Macedonian calendar of the Seleucids.
Дін
Парфян империясы мәдени және саяси тұрғыдан алуан түрлі болғандықтан, түрлі діни жүйелер мен сенімдер болды, ең көп тарағаны грек және ирандық культтерге арналған. Аздаған яһудилер мен ерте христиандардан басқа, парфтардың көпшілігі көпқұдайшылдыққа сенген. Грек және иран құдайлары көбінесе біріктіріліп, бір құдай ретінде қарастырылатын. Мысалы, Зевс Ахура Маздамен, Хадес Аңгра Майньюмен, Афродита мен Гера Анахитамен, Аполлон Митрамен, ал Гермес Шамшамен теңестірілді. Басты құдайлар мен құдайыларға қоса, әр этностық топ пен қаланың өзіне тән құдайлары болған. Парфян өнері арсакид патшаларының өздерін құдайлар санағанын көрсетеді; билеушіге табынушылық, мүмкін, ең кең таралған болған. Арсакидтердің зороастризмді қаншалықты қолдағаны қазіргі зерттеулерде даулы мәселе. Зороастрдың ізбасарлары парфян дәуіріндегі кейбір ирандық культтердің қанды құрбандықтарын қабылдамас еді. Сасанидтер кейіннен зороастризмді империяның ресми мемлекеттік діні ретінде қабылдады. Мани (216–276 ж.), манихейшіліктің негізін қалаушы пайғамбар, 228/229 ж. дейін алғашқы діни аянды жарияламаса да, Бивар оның жаңа дінінің «мандаилік сенімдердің элементтерін, ирандық космогонияны және тіпті христиандықтың да эхосын қамтығанын» айтады. [Ол] арсакидтер кезеңінің соңындағы діни доктриналардың әдеттегі көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін, оларды сасанидтердің зороастризмдік ортодоксиясы тез арада жойды. Кушан империясынан Иранға буддизмнің таралуына археологиялық дәлелдер аз. Алайда, қытай деректерінен Ан Шигао (шамамен 2 ғасыр), парфян ақсүйегі және буддалық монах, буддалық миссионер ретінде Хан Қытайындағы Луоянға сапар шегіп, бірнеше буддалық канонды қытай тіліне аударғаны белгілі.
The Parthian Empire, being culturally and politically heterogeneous, had a variety of religious systems and beliefs, the most widespread being those dedicated to Greek and Iranian cults. Aside from a minority of Jews and early Christians, most Parthians were polytheistic. Greek and Iranian deities were often blended together as one. For example, Zeus was often equated with Ahura Mazda, Hades with Angra Mainyu, Aphrodite and Hera with Anahita, Apollo with Mithra, and Hermes with Shamash. Aside from the main gods and goddesses, each ethnic group and city had their own designated deities. Parthian art indicates that the Arsacid kings viewed themselves as gods; this cult of the ruler was perhaps the most widespread. The extent of Arsacid patronage of Zoroastrianism is debated in modern scholarship. The followers of Zoroaster would have found the bloody sacrifices of some Parthian era Iranian cults to be unacceptable. The Sasanian court would later adopt Zoroastrianism as the official state religion of the empire. Although Mani (216–276 AD), the founding prophet of Manichaeism, did not proclaim his first religious revelation until 228/229 AD, Bivar asserts that his new faith contained "elements of Mandaean belief, Iranian cosmogony, and even echoes of Christianity [it] may be regarded as a typical reflection of the mixed religious doctrines of the late Arsacid period, which the Zoroastrian orthodoxy of the Sasanians was soon to sweep away." There is scant archaeological evidence for the spread of Buddhism from the Kushan Empire into Iran proper. However, it is known from Chinese sources that An Shigao (fl. 2nd century AD), a Parthian nobleman and Buddhist monk, traveled to Luoyang in Han China as a Buddhist missionary and translated several Buddhist canons into Chinese.
Өнер және сәулет
Парфян өнерін үш географиялық-тарихи кезеңге бөлуге болады: Парфияның өнерi; Иран үстіртінің өнерi; Парфян Месопотамиясының өнерi. Митридаткерт/Нисада табылған алғашқы шынайы парфян өнерi, Ахеменидтер мен Селевкидтер дәстүрлеріне сәйкес грек және иран өнерi элементтерін бiрлесiтрiп, жасалған. Бұл мотивтердi қолдану жергiлiктi билеушiлердiң бейнелерiн камтуға дейін кеңейтілдi. Портреттiк өнерде парфяндықтар фронтальдықты ұнатты және оған баса назар аударды, яғни суретте, мүсінде немесе монеталардағы көтерiлген рельеф арқылы бейнеленген адам өз бейнесiн көрсету орнына, көрерменге тiкелей қарады. Парфян дәуірінде портреттегi фронтальдық – бұрыннан келе жатқан көркемдік тәсiл болғанымен, Даниэль Шламбергер парфян фронтальдығының жаңашылдығын былай түсiндiредi:
Parthian art can be divided into three geo historical phases: the art of Parthia proper; the art of the Iranian plateau; and the art of Parthian Mesopotamia. The first genuine Parthian art, found at Mithridatkert/Nisa, combined elements of Greek and Iranian art in line with Achaemenid and Seleucid traditions. Use of these motifs extended to include portrayals of local rulers. In portraiture the Parthians favored and emphasized frontality, meaning the person depicted by painting, sculpture, or raised relief on coins faced the viewer directly instead of showing his or her profile. Although frontality in portraiture was already an old artistic technique by the Parthian period, Daniel Schlumberger explains the innovation of Parthian frontality:</blockquote>
Парфян өнерi, портретте фронтальдықты ерекше қолданысымен, Сасани империясы әкелген терең мәдени және саяси өзгерiстермен бiрге жоғалып, ұмытылды. Дегенмен, тiптi 165 жылы Дура-Европос римдіктер тарапынан басып алынғаннан кейiн де, парфяндық фронтальдықтың портреттегi қолданысы онда гүлденуiн жалғастырды. Бұл туралы Дура-Европос синагогасының 3-шы ғасырдың басында жасалған қабырғалық суреттерi, сол қаладағы Пальмирин құдайларына арналған ғибадатхана және жергiлiктi Митрай мысал келтіреді. Парфян сәулетi Ахеменидтер мен гректер сәулетi элементтерiн қабылдады, бiрақ олардан ерекшелендi. Бұл стиль алғаш рет Митридаткерт/Нисада расталды. Нисаның дөңгелек залы эллинистiк сарайларға ұқсас, бiрақ төртбұрышты кеңiстiктiң iшiнде шеңбер және күмбез құрайды. Парфян сәулетiнiң ерекшелiгi – иван, яғни аркалар немесе цилиндрлiк күмбездермен сүйенiлген және бiр жағынан ашық аудитория залы. Цилиндрлiк күмбезді қолдану эллиндердiң төбелердi ұстап тұру үшiн бағаналарды қолдануын алмастырды. Иван Ахеменидтер дәуірінде және одан бұрын, шағын және жер асты құрылыстарында белгілі болғанымен, оларды монументалды масштабта алғаш рет парфяндықтар салды. Бұл жердегi ең iрi парфян ивандарының ұзындығы 15 м (50 фут) құрайды.
Parthian art, with its distinct use of frontality in portraiture, was lost and abandoned with the profound cultural and political changes brought by the Sasanian Empire. However, even after the Roman occupation of Dura Europos in 165 AD, the use of Parthian frontality in portraiture continued to flourish there. This is exemplified by the early 3rd century AD wall murals of the Dura Europos synagogue, a temple in the same city dedicated to Palmyrene gods, and the local Mithraeum. Parthian architecture adopted elements of Achaemenid and Greek architecture, but remained distinct from the two. The style is first attested at Mithridatkert/Nisa. The Round Hall of Nisa is similar to Hellenistic palaces, but different in that it forms a circle and vault inside a square space. A signature feature of Parthian architecture was the iwan, an audience hall supported by arches or barrel vaults and open on one side. Use of the barrel vault replaced the Hellenic use of columns to support roofs. Although the iwan was known during the Achaemenid period and earlier in smaller and subterranean structures, it was the Parthians who first built them on a monumental scale. The largest Parthian iwans at that site have a span of 15 m (50 ft).
Киім және киім
Парфяндықтардың атқа міну киімін Шам, Элимаиде табылған парфян ақсүйегінің әйгілі қола мүсіні көрсетеді. Биіктігі 1,9 м (6 фут) болатын бұл мүсін V пішіндес жакет, белбеумен бекітілген V пішіндес көйлек, кең, көп бүктемелі шалбар, және шашын жинап, қысқа қырқып жасаған үстіне диадема немесе лента тағып тұрады. Оның киімі б.з.б. 1 ғасырдың ортасында парфян монеталарындағы бейнелерде жиі кездеседі. Хатраның аристократиялық элитасы орталық Арсакид сарайына жататын дворяндар киетін шашты, бас киімдерін және белбеулі көйлектерді қабылдады. Парфяндық шалбар костюмі Пальмирада (Сирия) да қабылданды, сонымен қатар өнерде парфяндық фронталдылық та қолданылды. Парфян мүсіндерінде бай әйелдер көйлек үстінен ұзын жеңді шапан киген, ал олардың мойындарында алқа, құлақтарында сырға, білектерінде білезіктер және әшекейлі бас киімдер болған. Олардың көп бүктемелі көйлектері бір иығынан брошьпен бекітілген. Бұл Ахеменид дәуіріндегі сатраптардың бас киімінен немесе Бехистун мен Персеполистегі Ахеменид рельефтерінде бейнеленген сүйір бас киімдерден шыққан болуы мүмкін. Митридат I-нің ең алғашқы монеталарында ол жұмсақ бас киім киген күйінде бейнеленген, ал оның билігінің соңғы кезеңіндегі монеталарда ол алғаш рет патшалық эллиндік диадема кигені көрінеді. Митридат II парфяндық тиараны, інжу-маржанмен және әшекейлермен кестеленген, парфяндық кезеңнің соңында және Сасанид патшалары киетін бас киімді киген бірінші адам болды.
The typical Parthian riding outfit is exemplified by the famous bronze statue of a Parthian nobleman found at Shami, Elymais. Standing 1.9 m (6 ft), the figure wears a V shaped jacket, a V shaped tunic fastened in place with a belt, loose fitting and many folded trousers held by garters, and a diadem or band over his coiffed, bobbed hair. His outfit is commonly seen in relief images of Parthian coins by the mid 1st century BC. The aristocratic elite of Hatra adopted the bobbed hairstyles, headdresses, and belted tunics worn by the nobility belonging to the central Arsacid court. The Parthian trouser suit was also adopted in Palmyra, Syria, along with the use of Parthian frontality in art. Parthian sculptures depict wealthy women wearing long sleeved robes over a dress, with necklaces, earrings, bracelets, and headdresses bedecked in jewelry. Their many folded dresses were fastened by a brooch at one shoulder. This may have derived from an Achaemenid era satrapal headdress and the pointy hats depicted in the Achaemenid reliefs at Behistun and Persepolis. The earliest coins of Mithridates I show him wearing the soft cap, yet coins from the latter part of his reign show him for the first time wearing the royal Hellenistic diadem. Mithridates II was the first to be shown wearing the Parthian tiara, embroidered with pearls and jewels, a headdress commonly worn in the late Parthian period and by Sasanian monarchs.
Тіл
Парфтардың мәдени және діни тұрғыдан төзімділігі зор болғанымен, олар грек тілін мемлекеттік тіл ретінде қабылдады, ал арамей тілі империядағы ортақ тіл ретінде сақталды. Шындығында, парф тіліндегі түпнұсқада сақталған әдебиеттің белгілі бір нұсқасы жоқ; барлық сақталған мәтіндер кейінгі ғасырларда жазылған. "Вис және Рамин" сияқты романтикалық әңгімелер мен Каяния әулетінің эпикалық аңыздары парф дәуіріндегі ауызша әдебиеттің бір бөлігі болған деп саналады, бірақ олар кейін жинақталды. Парф тіліндегі әдебиет жазбаға түспегенімен, Арсакидтер грек әдебиетін мойындап, құрметтегенін көрсететін дәлелдер бар.
As culturally and religiously tolerant as the Parthians were, they adopted Greek as their official language, while Aramaic remained the lingua franca in the empire. In fact, there is no known Parthian language literature that survives in original form; all of the surviving texts were written down in the following centuries. It is believed that such stories as the romantic tale Vis and Rāmin and epic cycle of the Kayanian dynasty were part of the corpus of oral literature from Parthian times, although compiled much later. Although literature of the Parthian language was not committed to written form, there is evidence that the Arsacids acknowledged and respected written Greek literature.
Парф империясындағы әйелдер
Парфян империясындағы әйелдердің жағдайы туралы жазба және археологиялық дереккөздер өте сирек, ал қолда бар шағын ақпарат тек патша әйелдері туралы. Олардың жағдайы Ахеменид империясындағы әйелдердің бұрынғы жағдайымен және Сасанид империясындағы олардың кейінгі жағдайымен көптеген ұқсастықтарды көрсетеді. Патшалардың өз әпкелеріне үйленгені белгілі, бірақ олардың толық әпкелер ме, әлде жарты әпкелер ме екені белгісіз. Патша әйелдерінің ер адамдардан жақын арада тұрып, бөлек өмір сүргеніне қатысты мәлімет жоқ, себебі мұны растайтын ешқандай дәлел табылған жоқ. Бірақ археологиялық бейнелерде әйелдердің патшалық тойларда музыка мен би арқылы ойын-сауық көрсеткені белгілі, яғни олар мұндай шараларға қатысқан. Парфян патша әйелдерінің өздеріне тиесілі мүлік, жер және өндіріс орындарын иеленуге және басқаруға құқығы болған деп есептеледі, бұл құқық Ахеменид және Селевкид империяларындағы олардың бұрынғылары мен Сасанид империясындағы олардың кейінгілеріне де тән болған. Патша әйелдерінің де, ақсүйек әйелдерінің де күйеулерімен бірге, өздерінің сүйіктілерімен соғысқа қатысқандары толыққанды дәлелденген.
There are very few written and archeological sources about the position of women in the Parthian Empire, and the fragmentary information that does exist is only about royal women, whose position shows many similarities to their predecessors in the Achaemenid Empire and their successors in the Sasanian Empire. It is known that kings often married their sisters, but it is unknown if they were the kings' full sisters or half sisters. Whether the royal women lived in seclusion from men is unknown, as no evidence of that has been found, but it is known that women at least participated in the royal banquets as entertainers, as women are shown in archeological images entertaining at such occasions with music and dance. It is assumed that royal Parthian women could own and manage their own property, land and manufactures, as could their predecessors in the Achaemenid and Seleucid Empire and their successors in the Sasanian Empire. It is fully attested that royal women, as well as noblewomen, accompanied their husbands in battle with their own entourage.