Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әзербайжандағы От ғибадатханасы
Fire Temple in Azerbaijan
Бакудің Атешгаһы, көбінесе «Бакудің От ғибадатханасы» деп аталады, – Әзербайжанның Баку қаласының шұғыласы Сураханы қаласындағы (Сураханы ауданындағы) қала маңында орналасқан сарай сияқты діни ғибадатхана. Ирандық және үнді жазуларына сүйенсек, бұл ғибадатхана индуистер, сикхтер және зороастрийлердің құдайға табыну орны ретінде пайдаланылған. «Аташ» (آتش) – парсы тілінде «от» деген сөз. Бешбұрышты кешенде монахтарға арналған бөлмелермен қоршалған аула және ортасында төрт тіректі құрбандық алаңы бар. Ол 17-ші және 18-ші ғасырларда салынды. 19-шы ғасырдың соңында, аймақтағы үнді халқының азаюына байланысты, ғибадатхана тасталып кетті. Табиғи мәңгілік от, аймақтағы мұнай мен газды қолданудың шамамен бір ғасырынан кейін 1969 жылы сөнді, бірақ қазір жақын жердегі қаладан құбыр арқылы келтірілетін газбен жанып тұр. Баку Атешгаһы – Каспий аймағымен «Ұлы Жібек жолы» арқылы сауда жасаған Солтүстік-Батыс Үнді субконтинентінен келген зороастрийлердің рухани және философиялық орталығы болды. Олардың сенімінің төрт қасиетті элементі: атеши (от), бади (ауа), аби (су) және хекки (жер). 1883 жылы Сураханыда мұнай өңдеу зауыттары (индустриясы) салынуымен ғибадатхана құдайға табыну орны болмады. 1975 жылы кешен мұражайға айналдырылды. Мұражайды жыл сайын шамамен 15 000 адам барып көреді. «Атешгаһ» От ғибадатханасы 1998 жылы Гүлнара Мехмандарованың ұсынысымен ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізу үшін ұсынылды. 2007 жылдың 19 желтоқсанында Әзербайжан Президентінің жарлығымен мемлекеттік тарихи-мәдени қорық деп жарияланды.
The Ateshgah of Baku, ), often called the "Fire Temple of Baku", is a castle like religious temple in Surakhany town (in Surakhany raion), a suburb in Baku, Azerbaijan. Based on Iranian and Indian inscriptions, the temple was used as a Hindu, Sikh, and Zoroastrian place of worship. "Ātash" (آتش) is the Persian word for fire. The pentagonal complex, which has a courtyard surrounded by cells for monks and a tetrapillar altar in the middle, was built during the 17th and 18th centuries. It was abandoned in the late 19th century, probably due to the dwindling of the Indian population in the area. The natural eternal flame went out in 1969, after nearly a century of usage of the petroleum and gas in the area, but is now lit by gas piped from the nearby city. The Baku Ateshgah was a pilgrimage and philosophical centre of Zoroastrians from Northwestern Indian subcontinent, who were involved in trade with the Caspian area via the famous "Grand Trunk Road". The four holy elements of their belief were: ateshi (fire), badi (air), abi (water), and heki (earth). The temple ceased to be a place of worship after 1883 with the installation of petroleum plants (industry) at Surakhany. The complex was turned into a museum in 1975. The annual number of visitors to the museum is 15,000. The Temple of Fire "Ateshgah" was nominated for inclusion on the List of World Heritage Sites, UNESCO in 1998 by Gulnara Mehmandarova. On December 19, 2007, it was declared a state historical architectural reserve by decree of the President of Azerbaijan.
Этимология
Парсы тіліндегі Аташга (орысша/әзербайжанша айтылуы: Аташгях/Атешга) сөзбе-сөз "оттың үйі" дегенді білдіреді. Парсы тілінен шыққан "атеш" (آتش) сөзі "от" дегенді білдіреді және әзербайжан тілінде қарыз сөз болып табылады; ол этимологиялық тұрғыдан Веда тіліндегі "атхарван" (अथर्वन्) сөзімен байланысты. "Гах" (گاہ) орта парсы тілінен шыққан және "тақ" немесе "жатын" дегенді білдіреді, ал санскрит тіліндегі "үй" дегенді білдіретін "грха" (गृह) сөзімен туыс, ол халық арасында "гах" деп аталады. Атаудың себебі – бұл жердің қазірде таусылған табиғи газ кеністігінің үстінде орналасқандығында, онда газ жеті жер бетінен шыққанда табиғи өрттер өздігінен тұтанатын. Бүгінде кешендегі оттар Бакуден тартылған газбен жанып тұрады және тек келушілердің көңілін көтеру үшін қосылады. Атешга орналасқан қаланың атауы – Сурахни, "тесіктер аймағы" дегенді білдіреді (سراخ/suraakh парсы тілінде "тесік" деген мағынаны білдіреді), бірақ бұл оттың жарқырауына сілтеме болуы мүмкін (سرخ/sorkh/surkh парсы тілінде "қызыл" дегенді білдіреді). Әзірбайжанның тарихи атауы – "Одлар Юрду", яғни әзербайжан тілінде "оттар елі". Сурахни сөзінің санскриттегі этимологиясы – "құдайлардың кені", "сура" сөзі "құдайларды" білдіреді, олар асуралар – демонға қарсы тұрады. Сурахнидегі (Тати) тілі (Сурахни тілі, парсы тіліне жақын) "фонтанды шұңқыр" дегенді білдіреді.
The Persian toponym Atashgah (with Russian/Azerbaijani pronunciation: Atashgyakh/Ateshgah) literally means "home of fire." The Persian origin term atesh (آتش) means "fire", and is a loanword in Azerbaijani; it is etymologically related to the Vedic अथर्वन् atharvan. Gah (گاہ) derives from Middle Persian and means "throne" or "bed" and it is cognate with Sanskrit gṛha गृह for "house", which in popular usage becomes gah. The name refers to the fact that the site is situated atop a now exhausted natural gas field, which once caused natural fires to spontaneously burn there as the gas emerged from seven natural surface vents. Today, the fires in the complex are fed by gas piped in from Baku, and are only turned on for the benefit of visitors. Surakhani, the name of the town where the Ateshgah is located, likely means "a region of holes" (سراخ/suraakh is Persian for "hole"), but might perhaps be a reference to the fire glow as well (سرخ/sorkh/surkh is Persian for "red"). A historic alternative name for Azerbaijan as a whole has been Odlar Yurdu, Azeri for "land of fires". The etymology in Sanskrit for Surakhany is "mine of the gods" from sura which stands for the "gods", who stand in opposition to the asuras, the demons. Surakhany in Tati (the language of Surakhany, close to Persian) means “hole with the fountain”.
Құрылымы
Кейбір ғалымдар Атешганың ежелгі зороастризм ғибадатханасы болғанын болжайды. Олардың пікірінше, бұл ғибадатхана Парсының мұсылман басып алу кезінде ислам әскерлерінің шабуылынан қираған болуы мүмкін. Сондай-ақ, тарихи деректерге сәйкес, 17-шы ғасырдың соңында Сураханыдағы Үндістанның От ғибадатханасы (Аташга) салынар алдында жергілікті халық осы жерде «жеті отын жанып тұрған жеті тесіктен» ғибадат еткен. От индуизм мен зороастризмде қасиетті саналады (тиісінше Агни және Атар ретінде), сондықтан Аташганың бастапқыда индуисттік немесе зороастризмдік құрылыс болғаны туралы пікірталас туды. Құрылыстың үстіне орнатылған үшбұрыш (Тришула) әдетте индуистік қасиетті символ болып табылады және зороастризм ғалымдары Аташганы индуисттік нысан ретінде қарастыруға себеп ретінде келтірген. Дегенмен, Баку тарихына арналған әзербайжандық бір баяндамада бұл ғибадатхана «һинд ғибадатханасы» деп аталады және үшбұрыш символын «жақсы ойлар, жақсы сөздер және жақсы істер» зороастризмдік символы ретінде сипаттайды, тіпті үшбұрыш зороастризммен байланысты болмаса да.
Some scholars have speculated that the Ateshgah may have been an ancient Zoroastrian shrine that was decimated by invading Islamic armies during the Muslim conquest of Persia and its neighboring regions. It has also been asserted that, "according to historical sources, before the construction of the Indian Temple of Fire (Atashgah) in Surakhany at the end of the 17th century, the local people also worshipped at this site because of the 'seven holes with burning flame'." Fire is considered sacred in Hinduism and Zoroastrianism (as Agni and Atar, respectively), and there has been debate on whether the Atashgah was originally a Hindu structure, or a Zoroastrian one. The trident mounted atop the structure is usually a distinctly Hindu sacred symbol (as the Trishula, which is commonly mounted on temples) and has been cited by Zoroastrian scholars as a specific reason for considering the Atashgah as a Hindu site. However, an Azerbaijani presentation on the history of Baku, which calls the shrine a "Hindu temple", identifies the trident as a Zoroastrian symbol of "good thoughts, good words and good deeds". even though the trident symbol is not associated with Zoroastrianism
Еуропалық саяхатшылардың бірі, Йонас Ханвей, зороастризмдіктерді, сикхтерді және индуистерді діни сенімдері тұрғысынан біріктіріп былай деді: «Бұл пікірлер, кейбір өзгерістермен, ежелгі үндістер мен парсылардың кейбір ұрпақтары тарапынан әлі де сақталуда. Олар Геберлер немесе Гаурлар деп аталады және ата-бабаларының дінін, әсіресе от элементіне табынуды, ынтамен сақтайды». Бакудегі Пунджабтың Мултан аймағынан келген үнді саудагерлері сауда экономикасының көп бөлігін бақылады (Мултани Каравансарайды да қараңыз). Каспий теңізіндегі кемелерге қажетті ағаш өңдеудің көп бөлігін де үнді шеберлері жасады. Сэмюэл Готлиб Гмелиннің «Ресей арқылы саяхат» (1771) еңбегі Карл Эдуард фон Эйхвальдтың «Кавказ арқылы саяхат» (Штутгарт, 1834) еңбегінде келтірілген. Геолог Эйхвальд Гмелиннің Рама, Кришна, Хануман және Агниге табынуын көргенін айтады. 1784 жылы Бенгал азаматтық қызметіндегі Джордж Форстердің есебінде шаршы құрылымның ені шамамен 30 метр, төмен қабырғамен қоршалған және көптеген бөлмелер болған. Олардың әрқайсысы «һинд құрбандық тақтасының пішінде жасалған» түтікшеден шығатын күкіртті отты ұшқыштармен жабдықталған. От ғибадат етуге, тамақ пісіруге және жылынуға пайдаланылды және үнемі сөндірілді. «Атешгях ғибадатханасы қарапайым қалалық кербуханасына ұқсайды – кербундар түнде тоқтаған үлкен орталық ауласы бар қонақ үйдің бір түрі. Алайда, кербуханалардан айырмашылығы, ғибадатхананың ортасында құрбандық тақтасы бар, ал қабырғаларында ғибадатхананың қызметшілері – отқа табынуға берілген үнді аскеттері мен паломниктер үшін кішкентай бөлмелер орналасқан».
One early European commentator, Jonas Hanway, bucketed Zoroastrians, Sikhs, and Hindus together with respect to their religious beliefs: "These opinions, with a few alterations, are still maintained by some of the posterity of the ancient Indians and Persians, who are called Gebers or Gaurs, and are very zealous in preserving the religion of their ancestors; particularly in regard to their veneration for the element of fire." In Baku, Indian merchants from the Multan region of Punjab controlled much of the commercial economy (see also Multani Caravanserai). Much of the woodwork for ships on the Caspian was also done by Indian craftsmen. Samuel Gottlieb Gmelin's Reise durch Russland (1771) is cited in Karl Eduard von Eichwald's Reise in den Caucasus (Stuttgart, 1834) where the naturalist Gmelin is said to have observed Yogi austerities being performed by devotees. Geologist Eichwald restricts himself to a mention of the worship of Rama, Krishna, Hanuman and Agni. In the 1784 account of George Forster of the Bengal Civil Service, the square structure was about 30 yards across, surrounded by a low wall and containing many apartments. Each of these had a small jet of sulphurous fire issuing from a funnel "constructed in the shape of a Hindu altar." The fire was used for worship, cooking and warmth, and would be regularly extinguished. "The Ateshgyakh Temple looks not unlike a regular town caravansary a kind of inn with a large central court, where caravans stopped for the night. As distinct from caravansaries, however, the temple has the altar in its center with tiny cells for the temple's attendants Indian ascetics who devoted themselves to the cult of fire and for pilgrims lining the walls."
Зороастризм дінін ұстанатын жергілікті тұрғындар мен діни саяхатшылар
Кейбір деректер бойынша, ғибадатханада индустардан басқа зороастрийлер (парсылар мен гебрелер) және сикхтер де болған. 17 ғасырда Шардин Шемхадан (Апшерон аймағында) екі күндік сапарда орналасқан, мәңгі жанып тұратын отқа табынған парсы гебрелері туралы жазған. 1683 жылы Сураханыға келген Энгельберт Кемпфер отқа табынушылардың арасында екі адамның Үндістанға көшіп келген парсылардың ұрпақтары екенін айтқан. 1689 жылдан бері Әзірбайжанда тұрған француз иезуиті Виллотте Атешганың ежелгі парсылардың ұрпақтары – индустар, сикхтер және зороастрийлерге арналғанын мәлімдеген. 1733 жылы ғибадатханаға келген неміс саяхатшысы Лерх мұнда 12 гебр немесе ежелгі парсы отқа табынушысы бар екенін жазған. 1747 жылы Бакуге келген Ж. Ханвей Атешга туралы аз ғана мәлімет қалдырған. Ол Атешгада отқа табынған халықты «үндістер», «парсылар» және «гебрелер» деп атаған. 1770 жылы Атешгаға барған С. Гмелин қазіргі Атешгада ежелгі гебрелердің ұрпақтары мен үндістердің тұрғанын жазған. 1820 жылы француз консулы Гамба ғибадатханаға сапар шеккен. Гамбаның сөзіне қарағанда, мұнда индустар, сикхтер және зороастрийлер, яғни Зороастрдың ізбасарлары өмір сүрген. 1863 жылдың 19 қыркүйегінде ағылшын Усшер Атешгаға келген. Ол оны «Аташ Жах» деп атап, Үндістан мен Парсыдан келген қажылардың бар екенін айтқан. 1872 жылдың қазан айында неміс бароны Макс Тильманн ғибадатханаға барып, Бомбейдің парсы қауымы мұнда бірнеше жылдан кейін ауыстырылатын діни қызметкер жібергенін естеліктерінде жазған. Оның болуы қажет, себебі Персияның шеткі аймақтарынан (Язд, Керман) және Үндістаннан паломниктер келіп, осы қасиетті жерде бірнеше ай немесе жылдар бойы тұрады. 1876 жылы ағылшын саяхатшысы Джеймс Брюс Атешгаға барған. Ол Бомбей парсы панчаяттарының ғибадатханада тұрақты түрде қатысып тұрғанын атап өткен. Пьер Понафидин сол уақытта ғибадатханаға барып, Бомбейден келген екі діни қызметкер туралы айтқан. Брюстен кейін ғибадатханаға келген Э. Орсолл 1864 жылы парсы діни қызметкері қайтыс болғаннан кейін, Бомбей парсы панчаяттары бірнеше жылдан кейін мұнда тағы бір діни қызметкерді жібергенін, бірақ Үндістан мен Ираннан келген қажылар осы қасиетті жерді ұмытып, 1880 жылы ешкім қалмағанын мәлімдеген. О'Донован 1879 жылы ғибадатханаға сапар шеккен және гебрелерге табыну туралы айтқан. 1898 жылы «Индияның ерлері мен әйелдері» журналында «Бакудегі ежелгі зороастрий ғибадатханасы» деген мақала жарияланған. Автор Атешганы «парсы ғибадатханасы» деп атап, соңғы зороастрий діни қызметкерінің 30 жыл бұрын (яғни 1860 жылдары) сол жерге жіберілгенін айтқан. 1905 жылы жазған еңбегінде Дж. Генри Сураханиде 25 жыл бұрын (яғни 1880 жылы) соңғы парсы діни қызметкерінің қайтыс болғанын атап өткен. Парсы авторы Дж. Дж. Моди 1925 жылы бұл жерге келген кезде оның зороастрий ғибадатханасы емес екенін айтқан. Ол оны индустардың ғибадатханасы деп ойлаған.
There are some data that in addition to the Hindus in the temple were present Zoroastrians (Parsis and Guebres) and Sikhs. Chardin in the 17th century reported about Persian Guebres, which worshiped forever burning fire that was in two days' journey from Shemakha (on the Apsheron). Engelbert Kaempfer, who visited Surakhany in 1683, wrote that among people who worshiped fire, two men are descendants of Persians who migrated to India. French Jesuit Villotte, who lived in Azerbaijan since 1689, reports that Ateshgah revered by Hindus, Sikhs, and Zoroastrians, the descendants of the ancient Persians. German traveler Lerch who visited the temple in 1733, wrote that here there are 12 Guebres or ancient Persian fire worshipers». J. Hanway visited Baku in 1747 and left few records of Ateshgah. People, who worshiped fire in Ateshgah he calls "Indians", "Persians" and “Guebres”. S. Gmelin, who visited Ateshgah in 1770, wrote that in the present Ateshgah lived Indians and descendants of the ancient Guebres. In 1820 the French consul Gamba visits the temple. According to Gamba here lived Hindus, Sikhs, and Zoroastrians, the followers of Zoroaster. The Englishman Ussher visited Ateshgah on September 19, 1863. He calls it "Atash Jah" and said that there are pilgrims from India and Persia. German Baron Max Thielmann visited the temple in October 1872 and in his memoirs he wrote that Parsi community of Bombay sent here a priest who after a few years will be replaced. His presence is necessary, because here come the pilgrims from the outskirts of Persia (Yazd, Kerman) and from India and remain in this sacred place for several months or years. In 1876 English traveler James Bruce visited Ateshgah. He noted that the Bombay Parsi Punchayat provides a permanent presence in the temple of their priest. Pierre Ponafidine visited the temple at the same time and mentioned about two priests from Bombay. E. Orsolle, who visited the temple after Bruce, said that after Parsi priest died in 1864, the Parsi Punchayat of Bombay a few years later sent another priest here, but the pilgrims who came here from India and Iran have already forgotten the sanctuary, and in 1880 there was nobody. O'Donovan visited the temple in 1879 and refers about religious worship of Guebres. In 1898 in the «Men and Women of India» magazine was published an article entitled "The ancient Zoroastrian temple in Baku. Author calls Ateshgah as "Parsi temple," and notes that the last Zoroastrian priest was sent there for about 30 years ago (that is, in the 1860s.). J. Henry in 1905, in his book also noted that 25 years ago (i. e. about in 1880) in Surakhani died last Parsi priest. The Parsi author J. J. Modi who visited the site in 1925 was emphatic that it was not a Zoroastrian temple because of its design and other considerations. He believed it was a Hindu temple.
Жазулар мен құрылыс кезеңінің болжамы
Атешгаға бірнеше жазулар жазылған. Олардың барлығы санскрит немесе панджаби тілдерінде, тек бір парсы жазуы ғана Ганьша және Джавала Джиге арналған санскрит тіліндегі дұғаның астында орналасқан. Парсы жазуында грамматикалық қателер болғанымен, екі жазуда да 1745 жыл (Самват/संवत 1802/१८०२ және Хижри 1158/١١٥٨) көрсетілген. Жазулардағы даталар жиынтығында Самват 1725 жылдан Самват 1873 жылға дейінгі кезең қамтылған, бұл біздің заманымыздың 1668-1816 жылдарына сәйкес келеді. Ғибадатханадағы санскрит (Нагари Деванагари әрпімен) және панджаби (Гурмухи әрпімен) жазулары бұл жерді индуистер мен сикхтердің құдайға табыну орны ретінде көрсетеді, ал "Джи" – Үндістан субконтинентінде қолданылатын құрметті сөз. Үндістанның Химачал-Прадеш штатының Кангра ауданындағы Джавала Джиге арналған танымал қасиетті орын бар, ол Атешгаға өте ұқсас және кейбір ғалымдар (мысалы, А. В. Уильямс Джексон) қазіргі құрылыстың осы үлгіде салынғанын айтқан. Храмды 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында парсы дінбастары зерттеген, олардың кейбіреулері Гималайдағы Канградағы Джавала Джиге де барып қайтқан. Жазулар мен құрылысқа сүйенсек, олардың пікірінше, бұл храм индуистер мен сикхтердің қасиетті орны болған.
There are several inscriptions on the Ateshgah. They are all in either Sanskrit or Punjabi, with the exception of one Persian inscription that occurs below an accompanying Sanskrit invocation to Lord Ganesha and Jwala Ji. Although the Persian inscription contains grammatical errors, both the inscriptions contain the same year date of 1745 Common Era (Samvat/संवत 1802/१८०२ and Hijri 1158/١١٥٨). Taken as a set, the dates on the inscriptions range from Samvat 1725 to Samvat 1873, which corresponds to the period from 1668 CE to 1816 CE. The inscriptions in the temple in Sanskrit (in Nagari Devanagari script) and Punjabi (in Gurmukhi script) identify the site as a place of Hindu and Sikh worship, and Ji is an honorific used in the Indian subcontinent. There is a famed shrine to Jwala Ji in the Himalayas, in the settlement of Jawalamukhi, in the Kangra district of Himachal Pradesh, India to which the Atashgah bears strong resemblance and on which some scholars (such as A. V. Williams Jackson) suggested the current structure may have been modeled. The temple was examined in the late 19th and early 20th century by Parsi dasturs, some of whom had also visited the Jwala Ji at Kangra in the Himalayas. Based on the inscriptions and the structure, their assessment was that the temple was a Hindu and Sikh shrine.
Табиғи газдың сарқылуы
Өрт бұрын кешеннің тікелей астында орналасқан жер асты табиғи газ кенінен шыққан газбен қоздырылған, бірақ Кеңес үкіметі тұсында аймақтағы табиғи газ қорының қарқынды пайдалануы 1969 жылы жалынның өшуіне себеп болды. Бүгінде мұражайдағы от Баку қаласынан құбырмен келтірілетін газбен қамтамасыз етілуде.
The fire was once fed by a vent from a subterranean natural gas field located directly beneath the complex, but heavy exploitation of the natural gas reserves in the area during Soviet rule resulted in the flame going out in 1969. Today, the museum's fire is fed by mains gas piped in from Baku city.
Александр III патшаның сапары
1925 жылы зороастрий дінінің бағдарламасына келген жергілікті тұрғындар 1888 жылы Бакуде болған Ресей патшасы Александр III осы жерде индуистердің отқа дұға ету рәсімдерін көргенін айтты. 2007 жылдың желтоқсанындағы президенттік жарлық бойынша, бұрын ресми түрде "Ширваншахтар сарайы кешені мемлекеттік тарихи-сәулет мұражай-қорығы" (Государственного историко-архитектурного музея-заповедника «Комплекс Дворца Ширваншахов») деп белгіленген қасиетті орын кешені Әзірбайжан үкіметі тарапынан жеке қорық ("Атешгах ғибадатханасы мемлекеттік тарихи-сәулет қорығы, Государственным историко-архитектурным заповедником «Храм Атешгях») деп жарияланды. 2018 жылдың сәуір айында Үндістанның бұрынғы сыртқы істер министрі Сушма Сварадж қасиетті орынға барып, оған құрмет көрсетті.
There were local claims made to a visiting Zoroastrian dastur in 1925 that the Russian Tsar Alexander III who was in Baku in 1888 witnessed Hindu fire prayer rituals at this location. By a presidential order issued in December 2007, the shrine complex, which had hitherto been officially associated with the "Shirvanshah Palace Complex State Historical and Architectural Museum Reserve" (Государственного историко архитектурного музея заповедника «Комплекс Дворца Ширваншахов») was declared as a distinct reserve by the Azerbaijani government (the "Ateshgah Temple State Historical Architectural Reserve, Государственным историко архитектурным заповедником «Храм Атешгях»). In April 2018, the former External Affairs Minister of India, Sushma Swaraj, visited and paid her respects to the shrine.