Кіріспе

Грек мифологиясынан алынған тақырып: Леда мен аққу – грек мифологиясындағы оқиға және оның бейнеленуі. Бұл оқигада құдай Зевс аққу түрінде Спарта патшайымы Леданы ұсынуға немесе зорлауға тырысады. Кейінгі грек мифологиясына сәйкес, Леда Зевстен Елена мен Полидевксті, сонымен бірге күйеуі Спарта патшасы Тиндарейден Кастор мен Клитемнестраны дүниеге келтірді. Көптеген нұсқаларда Зевс аққуға айналып, Леда күйеуі Тиндареймен бірге жатқан түні оны зорлады делінеді. Кейбір нұсқаларда ол екі жұмыртқа туды, содан балалар шықты. Басқа нұсқаларда Хелен – Немезистің қызы, ол өршілдіктен зардап шеккендерді күтіп отырған апатты бейнелейтін қасиетті құдай. Әсіресе өнерде Леданың осы қарым-қатынасқа қаншалықты ерікті келісімі болғаны әртүрлі көрсетіледі; мысалы, Леонардо да Винчидің көптеген туындыларында Леда балалары ойнап жүргенде аққуды сүйіспеншілікпен құшақтайды. Бұл тақырып ежелгі дәуірдегі ірі мүсіндерде сирек кездеседі, бірақ қазіргі заманда Леданың мүсіні Тимофейге жатқызылады (сол жақтағы суретпен салыстырыңыз); кішкентай мүсіндер жатып, тұрып және жантайып жатқан түрде, камеяларда, гравировкаланған асыл тастарда, жүзіктерде және терракота май шамдарында сақталған. Овидий мен Фулгенцийдің әдеби жұмыстарының арқасында бұл орта ғасырларда кеңінен танымал болды, бірақ итальяндық Ренессанс кезеңінде эротикалық мәнмен қабаттасқан классикалық тақырып ретінде ерекше көзге түсті. Леда (мифология).

Эротизм

Тарихшы Прокопий өзінің "Құпия тарихында" Рим императоршасы Теодораның біздің заманымыздың VI ғасырының басында, император болғанға дейін, жастық шағында осы аңыздың қайта жаңғыруында ойнағанын айтады. Бұл мәлімдеме римдік аристократтардың, соның ішінде Прокопийдің әйелдердің рөліне және сол кездегі актрисалар мен секс-жұмыскерлердің беделіне қатысты көзқарастарының салдарынан көп дау тудырады. Бұл тақырыптың XVI ғасырдағы танымалдылығы, әйелдің еркек емес, аққумен жыныстық қатынаста бейнеленгенін көбірек қабылдауға болатын парадокспен байланысты. Ең ерте бейнелерде жұптың бір-бірімен махаббат жасауы айқын көрсетілген, бұл сол дәуірдегі шебер суретшілер салған адам жұптарының суреттерінен де асып түседі. Бірнеше жылдан кейін жарық көрген "I Modi" атты эротикалық альбомның тағдыры осының себебін көрсетеді. Ренессанс дәуірінде бұл тақырып қауіпті болып қала берді, мұны осы тақырыптағы ең танымал үш картинаның тағдыры дәлелдейді. Алғашқы бейнелердің барлығы ескі шеберлердің жеке баспасынан жасалған және негізінен Венециядан шыққан. Олар көбінесе Овидийдің "Метаморфозаларындағы" өте қысқаша сипаттамаға негізделген (ол зорлауды білдірмейді), бірақ Лоренцо де Медичиде осы тақырыпта римдік саркофаг пен ежелгі оюлы тас болған, екеуі де Леда бейнесімен. Ренессанс кезеңінің ең ерте көрнекі бейнесі – 1499 жылы Венецияда басылған "Hypnerotomachia Poliphili" кітабының ағаш кескініндегі көптеген иллюстрациялардың бірі. Онда Леда мен Аққудың құштарлықпен махаббат жасайтыны көрсетілген, олар жеңіс көлігінің үстінде болғанына қарамастан, айналасында көп адам жиналған. 1503 жылға дейін Джованни Баттиста Палумба салған гравюрада да жұп жыныстық қатынаста бейнеленген, бірақ ол шөл далада. Тағы бір гравюра, әрине, Венециядан және көптеген адамдар Джулио Кампаньолаға жатқызады, махаббат көрінісін көрсетеді, бірақ онда Леданың мінезі өте түсініксіз. Палумба шамамен 1512 жылы Леонардоның ертедегі композициясының эскиздерінен әсер алып, тағы бір гравюра жасаған болуы мүмкін, онда Леда жерде отырып, балаларымен ойнап жатыр. Сондай-ақ, жеке қолданыстағы кішкентай сәндік өнерде де маңызды бейнелер болған. Бенвенуто Челлини мансабының басында Венада медальон жасады, ал Антонио Абондио римдік куртизанканы құрметтеу үшін жасалған медальдің беткі жағында бейнеледі.

Сурет салуда

Помпея археологиялық қазбаларында грек мифіндегі Леда мен аққуды бейнелейтін фреска табылды. Леонардо да Винчи 1504 жылы жерде балаларымен отырған Леданың суреті үшін эскиздер жасауды бастады, бірақ ол сурет аяқталмаған секілді. 1508 жылы ол осы сюжеттің басқа композициясын жазды, онда жалаңаш Леда аққуды құшақтап тұр, екі жұп егіз бала (олар да жалаңаш) және олардың үлкен сынған жұмыртқа қабықтары бейнеленген. Оның түпнұсқасы жоғалып кетті, мүмкін, қасақана жойылған, және соңғы рет 1625 жылы Кассиано даль Поццо француз корольдік Фонтенбло сарайында тіркеген. Алайда ол көптеген көшірмелерден белгілі, олардың ең ертесі, студиялық көмекші жасаған және қазір Уффици галереясында сақталатын Спиридон Ледасы, сондай-ақ Ұлыбританиядағы Уилтон ханасындағы (суретте көрсетілген) көшірмесі. Микеланджелоның 1529 жылы Альфонсо д’Эстеге Феррарадағы сарайы үшін тапсырыс берілген, ал 1532 жылы француз корольдық коллекциясы үшін Францияға әкелінген, махаббаттағы жұпты бейнелейтін темпералы суреті де жоғалған және, ықтимал, қасақана жойылған; ол 1536 жылы Фонтенблода болды. Микеланджелоның осы жұмысының эскизі, оны 1533 жылы қайтыс болғанға дейін француз меценаттарына бірнеше дана жасаған көмекшісі Антонио Миниге берілді, бір ғасырдан астам уақыт сақталды. Бұл композиция Корнелис Бостың шамамен 1563 жылы жасаған гравюрасы, Флоренциядағы Барджелло мүсінханасындағы Бартоломео Аммантидің мәрмәр мүсіні, жас Рубенстің Италия сапары кезінде жасаған екі көшірмесі және Лондонның Ұлттық галереясындағы Микеланджелодан кейінгі сурет (шамамен 1530 жыл) сияқты көптеген көшірмелерде белгілі. Микеланджелоның шамамен 1530 жылы жасаған композициясы сол кезде танымал болған манерлік стильдің ерекшеліктерін – созылған және қисайған позданы (фигура серпентината) көрсетеді. Прадодағы римдік топқа ұқсас мүсіндер тобы кем дегенде 19 ғасырға дейін Микеланджелоның туындысы деп есептелді. Соңғы танымал Ренессанс суреті – Корреджионың шамамен 1530 жылы Берлинде жасаған композициясы; бұл сурет те Франция регенті Людовик XV-нің кіші жасында Орлеан герцогы Филипп II-нің коллекциясында зақымдалды. Оның ұлы Луи, сурет салуды өте жақсы көргенімен, өмір салтына байланысты ара-тура ар-ождан дағдарысына ұшырады және осы дағдарыстың бірінде Леданың суретіне пышақпен шабуыл жасады. Зақым қалпына келтірілді, бірақ түпнұсқа күйіне толыққанды қалпына келтіру мүмкін болмады. Леонардо мен Микеланджелоның суреттері де француз корольдік отбасының коллекциясында жоғалып кетті және оларды иелерінің моральдық принциптерін ұстанған жесірлері немесе мұрагерлері жойды деп саналады. Ренессанс кезеңінде Овидийге арналған кітап иллюстрацияларының циклдері сияқты көптеген басқа да суреттер болды, бірақ олардың көпшілігі жоғарыда аталған композициялардан алынған. Бұл сюжет негізінен Италияда және кейде Францияда таралды, солтүстік елдерде сирек кездеседі. 18 және 19 ғасырдың басында біршама тоқтап тұрғаннан кейін (өте сезімтал Бушеден басқа), Леда мен аққу сюжеті 19 және 20 ғасырдың аяғында Символизм және Экспрессионизм өкілдерінің көптеген туындыларында қайтадан танымал болды. Сондай-ақ, сол дәуірде Антонин Мерсе мен Макс Клингердің осы сюжеттегі мүсіндері жасалды.

Қазіргі заманғы және қазіргі заманғы өнерде

Сай Твомбли 1962 жылы «Леда және лебедь» атты туындының абстрактілі нұсқасын жасады. Оны Ларри Гагосян 52,9 миллион долларға Christie’s 2017 жылғы мамырдағы Соғыстан кейінгі және қазіргі заманғы өнер кешкі аукционында сатып алды. Авангард режиссері Курт Крен 1964 жылы Отто Мюль және Герман Нич сияқты Веналық акционист қозғалысының басқа мүшелерімен бірге «7/64 Leda und der Schwan» деп аталатын фильм-спектакль жасады. Фильм классикалық мотивті сақтап, көбінесе жас әйелдің лебедьті құшақтағандағы бейнесін көрсетеді. Үндістанның Солтүстік Мадхья-Прадеш штатындағы Гвалиордағы Джей Вилас сарайы мұражайында «Леда және лебедь» мүсінінің толық көлемді мәрмәрден жасалған нұсқасы бар. Американдық суретші және фотограф Кароль Хармель 1983 жылы «Құс» сериясын жасады, бұл Жан Коктодан әсер алған фотосуреттер жинағы, ол «Леда және лебедь» мифін тығыз кесілген, жалаңаш әйел мен құс сияқты беймәлім жаратылыстың суреттері арқылы зерттейді, олар жақындыққа ишара жасайды. Бристоль мұражайы мен өнер галереясы қазіргі уақытта Карл Вешкенің 1986 жылы салған «Леда және лебедь» суретін көрсетеді. Канададағы Виннипег өнер галереясының тұрақты коллекциясында жапондық-американдық суретші Акио Такаморидің «Леда және лебедь» керамикалық туындысы бар. Генив Фиггис 2018 жылы Франсуа Бушедің бұрынғы жұмысынан кейін «Леда және лебедь» нұсқасын суреттеді. Фиггистің заманауи нұсқасы, сұлулық пен ойыншылдықтың романтикалық көрінісін қараңғы юмормен қайта жаңартып, құдайға сыймас және қорқынышқа толы көрініс жасайды. Берлинде, Сонненалле метро станциясы мен Эстрель қонақ үйінің жанында AES+F жобалаған неон шамдарында «Леда және лебедь» бейнеленген мүсін орнатылған. Фотограф Чарли Уайт «Және корпустың тұтастығына нұқсан келтіру» сериясына Леданың портретін қосты. Зевс, лебедь түрінде, тек метафоралық түрде ғана көрінеді.

Әдебиетте

Мифке бірнеше сілтеме Анжела Картердің романдарында, оның ішінде «Цирктегі түндер» және «Сиқырлы ойыншықтар дүкені» кітаптарында кездеседі. Соңғы романда миф қорқып қалған жас қыздың үлкен механикалық аққумен бірге Леда рөлін орындауға мәжбүр болатын қойылым түрінде жанданады. Ричард Йейтстің 1962 жылғы «Революциялық жол» романында да осы миф туралы айтылады. Эйприл Уилерге үйленген Фрэнк Уилер кейіпкері кеңсе хатшысымен қарым-қатынасқа түскеннен кейін, кетіп бара жатқанда не деу керектігін ойлайды: «Аққу Ледадан кешірім сұрады ма? Бүркіт кешірім сұрады ма? Арыстан кешірім сұрады ма? Әсте жоқ!» Роберт Галбрейттің 2020 жылғы «Қанға батқан із» романында басты кейіпкерлердің бірі Робин Эллакотт суреттер галереясына барады, онда романның суретшісі болған кейіпкердің салған Леда мен аққу суретін көреді. Сонымен қатар, «Страйк» сериясының екінші басты кейіпкері, атақты детектив Корморан Страйк, Леда есімді анадан дүниеге келген және бірнеше романда аққулар кездеседі.

Модада

1935 жылы неміс туған киножұлдызы Марлен Дитрих Голливудтағы костюмдер кешінде Леда бейнесіндегі әсерлі костюм киді. Дитрихпен ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген танымал костюм дизайнері Трэвис Бантонның дизайнында ақ түл мен қауырсыннан жасалған көйлектің жамбасында тілімі, орташа ұзындықтағы шлейф және ең бастысы – Дитрихтің мойнына оралған мата мен қауырсыннан жасалған «лебедь» мойны, сондай-ақ кеудесінен төмен қарай созылған және сол иығына дейін жеткен екі үлкен қауырсын қанаты болды. 66 жыл өткен соң, 2001 жылғы «Оскар» марапаттау кешінде исландиялық әнші Бьорк Марян Пежоскинің жасаған, жалаңаш тордан және ақ түлден жасалған көйлек киді. Көйлектің юбкасы белден жоғары қарай біртіндеп тарылып, 1935 жылғы Дитрихтің киіміндегідей, матадан жасалған лебедь мойнына айналды. Дитрихтің костюмі көпшілікке кеңінен танымал болмаса да, Бьорк киімі «бірден культқа айналды» және қызыл кілем мәдениетінің символына айналды. Дегенмен, сол кезде Марлен Дитрихтің костюмына жасалған сілтеме туралы сирек айтылды (немесе мүлдем айтылмады). 2021 жылдың маусым айында Мария Грация Чиури, француздық Dior сән үйінің креативті директоры ретінде ежелгі грек мәдениетінен, Олимпиада ойындарынан және грек мифологиясынан шабыттанған коллекцияны жасады және оны Олимпиада дәстүріне құрмет көрсету мақсатымен Афинадағы Панафина стадионында көрсетті (коллекция 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының басталуына бір ай бұрын таныстырылды). Коллекцияның қорытындысы – Ледадан шабыттанған лебедь көйлек болды. Чиуридің лебедь көйлегі мен Бьорк киімі арасындағы айқын ұқсастық әлеуметтік желілерде қызығушылық тудырды, көптеген адамдар Dior көйлегі Пежоскидің 2001 жылғы әйгілі туындысынан тікелей шабыттанды деп ойлады. Бірақ бірнеше күннен кейін Dior өзінің Twitter аккаунтында бұл көйлек Марлен Дитрих киген костюмнің қайта жасалғанын мәлімдеп, киімді қорғады. Дитрих 40-50 жылдары француз брендінің маңызды және адал клиенті болған еді. Айта кетейік, Чиуридің 2021 жылғы Dior көйлегінде кеуде мен иыққа жайылған қауырсын қанаттары бар еді. Дитрихтің 1935 жылғы костюмінен тікелей алынған бұл әсерлі деталь Чиуридің Dior көйлегін Бьорк киімінен ерекшелендіреді және оны Дитрих костюміне, ал одан әрі Леда мен Лебедь мифіне сілтеме жасайды.

Қазіргі заманғы БАҚ-та

Леда мен Лебедь оқиғасының нұсқасы 2013 жылдан 2017 жылға дейін 5 маусым бойы көрсетілген канадалық футуристикалық триллер телесериалы "Orphan Black" негізін құрайтын миф болып табылады. Бір корпорация гендік инженерияны пайдаланып әйел клондарының (Леда) және еркек клондарының (Кастор) бірнеше топтарын жасайды. Бұл клондардың барлығы бір анадан туған, ол әйел және еркек геномдарының қосындысынан құралған химера болып табылады. Музыка орындаушысы Хозиер 2022 жылы "Леданың үстіндегі аққу" атты синглын жариялады, бұл мифті репродуктивтік құқықтарды қолдау үшін пайдаланды. 2021 жылғы сөзсіз, 3D анимациялық фильмі "Леда" мифті 19 ғасырдың ортасындағы үйді қоршап тұрған қараңғы ормандар мен терең көлдерге көшіреді. Самуэль Тресслер IV режиссерлік еткен және Аделина Теридің басты рөлде ойнаған фильм жүкті Леданың тағдырына толы, ол аққу бейнесімен мазаланып, түс пен шындық арасындағы күйреуге ұшырайды.

Саудада

Филадельфиялық сигара жасаушы "Боброу Бразерс" "Леда" деген атпен сигара маркасын шығарды, ол кем дегенде 1940 жылдарға дейін сатылды. Сигараның қаптамасында Лейда мен аққу өзенде бейнеленген.

Қазіргі заманғы цензура

2012 жылдың сәуір айында Англияның Лондон қаласындағы бір көркемсурет галереясына полиция "Леда мен аққу" атты заманауи көрмесін алып тастауды бұйырды. Бұл заң – 2005–2010 жылдардағы Лейбористік партия үкіметі қабылдаған, "зорлық-зомбылық порнографиясын" қылмыстық жазалайтын 2008 жылғы Қылмыстық әділет және көші-қон заңының 63-бабы.