Кіріспе

Stomiidae – терең теңіздегі сәулелі қанатты балықтар тұқымдасы, оның ішінде тікенекті айдаһар балықтары да бар. Олардың мөлшері шағын, әдетте 15 см-ден 26 см-ге дейін жетеді. Бұл балықтар тоң майлы хищниктер болып табылады және қабықша тәрізді тістермен толы үлкен жақтары бар. Олар нейрокраниум мен жоғарғы жақ жүйесін бунақтап, жақты 100 градустан астам аша алады, бұл судың тамақтану мен көбеюге қолайлы жағдайларына байланысты. Stomiidae тұқымдасына жататын кейбір түрлердің көшпенділік мінез-құлқына қатысты да деректер бар. Аймақтың температурасы, тұздылығы, оттегі және флуоресценциясы кейбір түрлердің (мысалы, Слоанның жыланбалығы Chauliodus sloani) мекендеу орындарының күндізден түнге дейін DVM арқылы өзгеруіне әсер етеді. Канада Табиғат мұражайының ихтиологы Брайан Коадтың айтуынша, Канадада "64 [айдаһар балықтарының] түрі тіркелген, оның 5 түрі Арктикаға дейін жетеді". Бұл түрлер көбінесе 1000 м – 4000 м тереңдіктегі мезопелагиялық және батипелагиялық аймақтарда кездеседі, ал Арктикада осы түрлердің көпшілігі Дэвис бұғазында ұсталған. Бұл сулардың орташа температурасы шамамен 3–4 °C. Осы аймақта табылған түрлердің мысалдары: Astronesthes cf. richardsoni; Borostomia antarcticus; Chauliodus sloani; Malacosteus niger; Rhadinesthes decimus; Stomias boa. Бұл жарықты шығаруға арналған фотофор деп аталатын арнайы орган көмектеседі. Терең теңіздегі айдаһар балықтарының үлкен басы және қабықша тәрізді өткір тістермен жабдықталған ауызы болады. Оларда бақырына бекітілген, ұшында жарық шығаратын фотофоры бар, бау сымы деп аталатын ұзын, жіп тәрізді құрылым бар. Денелерінің екі жағында да фотофорлар орналасқан. Stomiidae тұқымдасының Chauliodus түрі адреналинсіз 30 минуттан артық жарық ете алмайды. Бірақ адреналин болғанда, ол бірнеше сағат бойы жарық шығара алады. Олар көк-жасыл түсті жарық шығарады, оның толқын ұзындығы мұхитта ең қашыққа жетеді. Терең теңіздегі айдаһар балығы олжасын және жұптасуға болатын балықтарды тарту үшін бауырын қозғап, жан-жақтан жарқыраған жарықтарды шығарады. Олар жем болатын көптеген түрлердің өзі жарық шығарады, сондықтан олардың асқазан қабырғалары қара түсті болып келеді, бұл жарықты жасырып, астың өңделуі кезінде хищниктерден жасыруға көмектеседі.

Жақсылық морфологиясы

Stomiidae тұқымдасының мүшелерінің жақ сүйегі терең теңізде тіршілік ету және тоң майлауға өте жақсы бейімделген. Көлемі шағын болғанымен, аждаһа балықтарының жағы өз дене салмағының 50%-на дейін жететін үлкен жемтікті ұстауға қабілетті. Аждаһа балықтарының ұзын, "босаң жауы" қысқа жағы бар балықтарға қарағанда төменгі жақты жабу кезінде қарсы күштерді арттырады; алайда, төменгі жақтың бетінің ауданы кішіреюіне байланысты, аждаһа балықтары қарсы күштерді азайту арқылы жабудың механикалық тиімділігін төмендетіп, жабу жылдамдығын арттыра алады. Сонымен қатар, терең теңіздегі аждаһа балықтарының төменгі жағының аддукторлық бұлшық массасы айтарлықтай төмендеген, бұл жоғары жабу жылдамдығына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл терең теңіздегі аждаһа балықтарын жемді жылдам және тиімді ұстау қабілетіне байланысты аңдауда едәуір бәсекеге қабілетті етеді. Ересекті аждаһа балығы мен оның дернәсілінің жақ морфологиясындағы маңызды айырмашылық – ауыздың пішіні. Ересек балықтардың мұрны созылып, жағы ілгері шығыңқы, ал дернәсілдердің аузы дөңгелек пішіндес, төменгі жағы шығыңқы емес. Бұған қоса, осы тұқымдастың мүшелерінде ерекше бас буыны бар, ол "босаң жауын" кең ашуға мүмкіндік береді. Терең теңіздегі аждаһа балықтарында бас сүйегі мен бірінші омыртқа арасында тек серпімді нотохордадан тұратын омыртқалық саңылау деп аталатын икемді байланыс бар. Кейбір таксондарда алдыңғы омыртқалардың бірінші-он біріншісі кішірейеді немесе толығымен жоқ. Бұл саңылау осы аймақтағы нотохордтың ұзаруының нәтижесі. Бұл тістер терең теңіздің қараңғылығында көрінбейді, себебі олардың сыну көрсеткіші олар мекендейтін теңіз суының сыну көрсеткішімен шамалас. Stomiidae тұқымдасы терең теңізде тіршілік ету үшін сезім мүшелеріне көптеген ерекше бейімделулерге ие. Көптеген терең теңіз организмдері 470–490 нм сіңіру диапазонына сезімтал жалғыз визуалды пигментке ие. Мұндай оптикалық жүйе көбінесе Stomiidae тұқымдасында кездеседі. Алайда, аждаһа балықтарының үш туысы ұзақ және қысқа толқынды биолюминесценцияны өндіру қабілетін дамытқан. Сонымен қатар, терең теңіздегі аждаһа балықтарында алыс қызыл сәуле шығаратын фотофорлар мен родопсин бар торлы қабаттар пайда болған. Stomiidae гонохористикалық, яғни олар өндірістік жүйені қайта құрудың орнына гамета өндіру үшін энергиясын пайдаланып, өндірістік тиімділігін арттыра алады. Ересектегі стомидтердің ұрғалары еркектерден ірілеу.

Мінез-құлық

Аждаһа балықтары – теңіздің тереңдігінде тіршілік ететін телеост балықтарының бір түрі. Олар биолюминесценцияны пайдаланып, жемтіктерін анықтайды және мүмкін болатын жұбайларымен байланыс жасайды. Оларда 650 нм-ден асатын ұзын толқынды сәулелерге сезімтал, алыс қызыл түсті фотофорлар мен родопсин бар, сондай-ақ терең теңіздің ерекше жарық жағдайларына бейімделген.

Көздің дамуы мен бейімделуі

Бір зерттеу тұмсықтылар тұқымдасына, оның ішінде кең ауыздылар мен аждаһа балықтарына назар аударады, бұл балықтардың көру пигменттерінің генетикалық құрамын және олардың терең теңіз ортасының ерекше жарық жағдайларына қалай бейімделгенін талдайды. Бұл зерттеу аждаһа балықтарының мінез-құлқы мен көру қабілеті терең теңізде өмір сүруге қалай дамығанын түсінуге көмектеседі. Аждаһа балықтары жақсы көру үшін алыс қызыл түсті шығаратын фотофорлар мен родопсин қолданады, сондай-ақ ол өз ортасын тануға және азық табуға көмектеседі.

Көрнекі байланыс және мінез-құлық

Телеост балықтары кең ауқымды визуалды сигналдарды көрсетеді, оның ішінде түс, текстура, пішін және қозғалыс, олар жұптасу үшін іздеу, үстемдік орнату, аумақты қорғау және топтық мінез-құлықты үйлестіру үшін пайдаланылады. Аждаха балықтарында жұбайлар мен жемқорлармен байланысу үшін қызыл жарық шығаратын арнайы биолюминесценттік мүшелер болады. Телеост балықтарының визуалды байланысы мен мінез-құлқын түсіну, олардың табиғи ортасындағы аждаха балықтарының мінез-құлқын түсіну үшін маңызды.

Stomiidae жануарларының биолюминесценциясы

Stomiidae тұқымдасына жататын ажыдаһар балықтары негізінен биолюминесцентті шұңқырларымен сипатталады, олар жемді қызықтыру үшін әрекет етеді және түрге тән құрылым болып табылады. Бұл шұңқырлар төменгі жақтан алға қарай созылады, ал оның биолюминесценциясына тартылатын жемдерге фонарь балықтары мен қылқалам балықтар кіреді. Stomiidae түрлерінің әртүрлілігі олардың кладтық жасы үшін ерекше, көбінесе түрге тән шұңқырларға байланысты. Кейбір ажыдаһар балықтары, мысалы, Malacosteus niger, сондай-ақ суборбитальды аймақта қызыл жарық шығаратын фотофорға ие. Олар көзден кейінгі фотофорлардан және иектегі ұзын, жіңішке қосымшадан – шұңқырдан қысқа толқынды көк биолюминесценция шығарады. Шұңқырдың өзегі цилиндр тәрізді бұлшық еттерден, қан тамырларынан және жүйке талшықтарынан тұрады, ал шұңқырдың ұшында бір фотофор болады. Катехоламин адреналин сабақтың ішіндегі дәнекер тінінде табылады. Шұңқырды басқару жөніндегі бір гипотеза адреналинмен жүйкелену шұңқырдың қозғалысын да, оның биолюминесценция өндірісін де бақылай алады дегенді көрсетеді. Stomias boa түрінің үлгілерінде жүргізілген зерттеу деректері осы гипотезаны растайды, себебі сыртқы адреналинге ұшырағаннан кейін ажыдаһар балығының шұңқырлары жарық шығарды. Erіген жақ ажыдаһар балықтары, оларға Aristostomias, Malacosteus және Pachystomias түрлері кіреді, қызыл биолюминесценцияны анықтай және өндіре алады. Бұл көздің астында орналасқан алыс қызыл сәуле шығаратын фотофорлар және ұзақ толқынды сәулелерге сезімтал родопсин арқылы мүмкін болады. Бұл қызыл биолюминесценция жемді жарықтандыруға және басқа алыс қызыл ажыдаһар балықтарын анықтауға қолданылады, өйткені оны көптеген басқа түрлер байқамайды. Алыс қызыл сәуле шығаратын фотофорлары бар түрлер морфологиясы және мінез-құлқы жағынан көптеген басқа ажыдаһар балықтарынан ерекшеленеді. Мысалы, осы түрлердің шұңқырлары басқа ажыдаһар балықтарына қарағанда қарапайым құрылымға ие. Олар азық іздеу стратегияларында да ерекшеленеді. Көптеген ажыдаһар балықтары қысқа толқынды көк биолюминесценция шығарып, жүйелі диэльдік тік көші-қондарға ұшыраса, алыс қызыл сәуле шығаратындарда мұндай көрініс байқалмайды. Олардың азық іздеу стратегиясы терең теңізде қалып, кішкентай аумақты жарықтандыру және жем іздеу үшін алыс қызыл биолюминесценция шығарудан тұрады. Malacosteus, Pachystomias және Aristostomias түрлерінің барлығы қызыл биолюминесценция өндіретін суборбитальды фотофорларға ие болса да, осы үш туыстың суборбитальды фотофорлары пішіні, түсі, жарқырау ұзақтығы және максималды сәуле шығаруы бойынша ерекшеленеді.