Кіріспе

Ағылшын корпоративтік құқығындағы іс Foss v Harbottle (1843) 2 Hare 461, 67 ER 189 корпоративтік құқықтағы маңызды ағылшын прецеденті болып табылады. Компанияға зиян келтірілді деп есептелетін кез келген сот ісінде, дұрыс талапкер – компанияның өзі. Бұл "тиісті талапкер қағидасы" деп аталады, ал оған жасалған бірнеше маңызды ерекшеліктер көбінесе "Фосс пен Харботлдағы қағидаға ерекшеліктер" деп сипатталады. Олардың арасында компания атынан талап қоюға шағын акционерге мүмкіндік беретін "туынды сот ісі" бар. Бұл "зиянкерлердің бақылауы" жағдайларында қолданылады және іс жүзінде қағидаға жалғыз нақты ерекшелік болып табылады. Фосс пен Харботлдағы қағида шағын акционерлердің құқықтарын қорғау үшін бастапқы нүкте ретінде қарастырылады. Қазіргі уақытта Ұлыбританияда бұл қағида 2006 жылғы Компаниялар туралы заңның 260–263-тармақтарында белгіленген заңдық туынды талаптармен ішінара заңдастырылып, алмастырылды.

Фактілер

Ричард Фосс пен Эдвард Старки Туртон "Виктория Парк Компаниясының" екі шағын акционерлері болды. Компания 1835 жылдың қыркүйегінде Манчестер маңындағы жерді сатып алу мақсатымен құрылған, және есепте көрсетілгендей, оны әдемілендіріп, саябаққа айналдырып, бау-бақшалары мен демалыс алаңдары бар үйлер салып, оларды сату, жалға беру немесе өзге жолмен иеліктен шығару үшін пайдаланылатын. Осылайша Манчестердегі Виктория паркі құрылды. Кейіннен парламент актісі арқылы компания тіркелді. Арызданушылар компания мүлкіне қатысты заңбұзушылықтар мен ысырапшылықтар жасалғанын, сондай-ақ компания мүлкіне дұрыс емес ипотекалар берілгенін мәлімдеді. Олар кінәлі тараптардың компанияға жауапкершілік тартуын және мүлікті басқарушы тағайындалуын сұрады. Айыпталушылар – бес компания директоры (Томас Харботтл, Джозеф Адшид, Генри Байром, Джон Уэстхед, Ричард Били), сондай-ақ адвокаттар мен архитектор (Джозеф Денисон, Томас Бантинг және Ричард Лейн); және Байром, Адшид және Уэстхедтің банкротқа ұшырағандарының тағайындалған мүлік иелері – Х. Ротон, Э. Ллойд, Т. Пит, Дж. Биггс және С. Брукс.

Үкім

Wigram VC бұл талапты қабылдамады және компанияның директорлары компанияға зиян келтірген жағдайда, тек компания ғана сотқа шағымдануға құқылы деп шешті. Іс жүзінде сот екі ережені орнатып берді. Біріншіден, "дұрыс талапкер қағидасы" бойынша, компанияға келтірілген зиянды компания ғана өтей алады. Екіншіден, "көпшілік қағидасы" бойынша, егер күдік тудырған зиянды жалпы жиналыста мүшелердің қарапайым көпшілігі растаса немесе бекітсе, сот араласпайды (заң термині). Виктория Парк компаниясы – заңды тұлға, ал осы істе жауапкерлерге тағылған айыптар тек талапкерлерге ғана емес, компанияның барлық құрамына келтірілген зиян. Компанияның пайдасына ғана қолданылатын өкілеттіктерді компания өз мүшелеріне тапсырған. "Атқарушы генералға қарсы Уилсон" (1840) Cr & Ph 1 ісінен (әрі қарай тоқтамай) корпорацияның талапнамасы директорлардың жағдайындағы адамдардан келген зиянды өтеу үшін қабылданатыны заңмен бекітілген. Алайда, бұл талапнама "Атқарушы генералға қарсы Уилсон" ісіндегі талапнамадан өзгеше, себебі бұл жағдайда корпорация ресми түрде талапкер ретінде көрсетілмейді, талапнаманы екі жеке мүше енгізеді, олар өзінің және корпорацияның барлық басқа мүшелерінің атынан, зиян келтіргендерді қоспағанда, талап қоюға құқылы екендерін білдіреді. Корпорацияның кез келген жеке мүшесінің корпорация атынан талап қою құқығын өздігінен қабылдауы заң бойынша мүмкін емес және оны дәлелдеуге болмайды. Заң бойынша корпорация мен корпорацияның мүшелерінің жиынтығы осы мақсаттар үшін бірдей емес, және жалғыз сұрақ – осы істе келтірілген фактілер корпорацияның өз атынан немесе заңмен тағайындалған өкілінің атынан талап ету қажеттігінен ауытқуға негіз бола ма? Айыпталушылар тарапынан бірінші қарсылық – корпорацияның жеке мүшелері осы талапнаманы кез келген жағдайда осы формада ұсынуға құқылы емес. Менің ойымша, жауапкерлер тарапынан бұл ереже тым кеңінен түсіндірілді. Кейбір жағдайларда талап осылай қарастырылуы мүмкін. Мұндай жеке корпорациялар шын мәнінде жеке серіктестіктерден көп емес. Егер қоғамға пайдалы болғанмен, жеке меншік болып табылатын кәсіпорындардағы серіктестердің бірлескен құқықтарын жоюға болады дейтін болсақ, бұл дұрыс емес. Себебі, олардың ортақ мақсаттарына жету үшін патша немесе заң шығарушы орган оларға корпоративтік мәртебе берген болуы мүмкін. Егер корпорацияның мүшелері корпорацияға зиян келтіргені үшін, жеке мүшелердің жеке тұлғалары арқылы талап қоюдан басқа, тиісті өтемақы алуға мүмкіндік болмаса, және олар корпоративтік мәртебесіндегі құқықтарын қорғауды талап етсе, онда Лорд Коттенхэмнің "Уолвортқа қарсы Холт" ісінде (4 Myl & Cr 635; сондай-ақ 17 Ves 320, John Scott, 1st Earl of Eldon) айтқан қағидасымен келісемін.

Даму

Кейін бұл ереже компанияның ішкі тәртіпсіздіктеріне қатысты шағымдарды да қамтуға кеңейтілді. Дегенмен, бұл ішкі бұзушылық көпшілік тарапынан расталған немесе жазаланған болуы керек. "Фосс пен Харботтл" ісі бойынша ереженің тағы бір маңызды салдары бар. Акционер, әдетте, компанияға тиісті зиян келтірілген жағдайда, акцияларының құнының төмендеуіне байланысты туындаған залапты өтеу үшін талап қоюға құқығы жоқ. Дұрыс жол – компанияның өзі талап қойып, залалды өтеуі, нәтижесінде акциялардың құны қалпына келеді. "Фосс пен Харботтл" ісі азшылық акционерлерді қорғалмаған жағдайға қалдырғандықтан, ерекше жағдайлар туындады және азшылықты қорғауға бағытталған заңдық нормалар енгізілді. Ең маңызды қорғау – Компаниялар туралы 2006 жылғы Заңтың (Ұлыбритания) 994-6-баптарындағы (Австралияда 2001 жылғы Корпорациялар туралы Заңның 232-бабындағы) әділетсіздікке байланысты шаралар. Сонымен қатар, 2006 жылғы Заңтың 260-269-баптарында (және Австралияда 2001 жылғы Корпорациялар туралы Заңның 236-бабында) қолжетімді жаңа заңдық туынды шара бар.