Кіріспе

Гаити Конституциясы мен жазбаша заңдары халықаралық адам құқықтары стандарттарының көп бөлігіне сай келеді. Бірақ іс жүзінде көптеген қағидалар сақталмайды. 1697 жылы Испания, Гаитиге айналатын аралдың бөлігін Францияға ресми түрде өткізіп, оны Сент-Доминг деп атады. Францияның ең табысты колониясы – Сент-Домингтегі құлдық ерекше қатыгездікпен белгілі болды, құлдардың толық жаңаруы 20 жыл сайын өліммен аяқталады. Тарихшы Лоран Дюбуаның сөзіне қарағанда, құлдардың 5-10 пайызы жыл сайын тым ауыр еңбек пен аурудан көз жұмады, бұл көрсеткіш туу көрсеткішін де басып өтті. Көшкендердің орнына Африкадан жаңа құлдар әкелінді. 1791 жылы, кейін Гаити революциясы деп танылатын оқиға басталды. Көптеген құлдардың көтерілісі болғандықтан, гаитиліктер 1804 жылы Франциядан өз еркіндіктерін және тәуелсіздіктерін жеңіп алды. 1825 жылы Франция королі Карл X, Гаити Францияға құлдар мен жерді жоғалтқаны үшін 150 миллион франк көлеміндегі «тәуелсіздік қарызын» төлемесе, басып кірумен қорқытты. Кейін қарыз 90 миллион франкқа дейін төмендетілді, бірақ Гаити көптеген адамдар әдепсіз және заңсыз деп есептейтін осы қарызды 1947 жылға дейін толығымен төлемеді. Осы қарызды төлеу үшін Гаити француз банктерінен ақша қарыз алып, оған пайыз төлеуге мәжбүр болды. «Біз Гаитидің 200 жылдық қарыз айналымы туралы айтып отырмыз, бұл, әрине, ел ішіндегі мемлекеттің мүмкіндіктеріне зиян келтіреді», – деді Гаити тарихшысы Лоран Дюбуа. Елдің кедейлігі оны тарихының барысында саяси тұрақсыздыққа және гаитилік мемлекеттік қызметкерлер мен шетелдік араласулардың адам құқықтарын бұзуына осал етті. 1915 жылы, Гаити президенті Вибрун Гийом Сэмді ұсақ-түйексіз өлтірген төңкерістен кейін, АҚШ елдегі өз мүдделерін қорғау үшін теңізшілер мен теңіз жаяу әскерін жіберді. Осы билік 1934 жылға дейін сақталды. Әскери-теңіз министрлігі кітапханасы мәлімдегендей, «Тәртіп орнатылғаннан кейін, Гаитидің қаржысына, кеденіне, полициясына, қоғамдық жұмыстарына, санитариялық және медициналық қызметтерге АҚШ бақылауын қамтамасыз ететін келісімге қол қойылды». Осы кезеңде жолдар мен басқа да қоғамдық жұмыс жобалары гаитилік шаруалардың «корабор» – мәжбүрлі, еңбекақысыз еңбегі арқылы салынды. Президенттік лауазымға қайта келгеннен кейін Аристид армияны таратып жіберді. 2018 жылғы Ласалин қырғынынан аман қалғандар, Жовенел Моиз басқаратын үстем саяси партия ПХТК-ның ұйымдастырылған шабуыл мен бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруге жауапты екенін мәлімдеді. Мектептер мен басқа да қоғамдық ғимараттар да шабуылға ұшырады. АҚШ үкіметінің Гаитидегі қатысуы жалғасуда.

Дювалье кезеңі

1957 жылы "Папа Док" атымен танымал Франсуа Дювалье Гаити президенті болды, бұл адам құқықтарын бұзу кезеңінің басталуын білдірді. Дювалье мен оның ұлы, "Бейби Док" атымен танымал мұрагері Жан-Клод Дювалье билікте болған 30 жыл ішінде Гаитиде шамамен 30 000 – 60 000 адам қаза тапты. 1959 жылы Франсуа Дювалье мифтік гаитилік кейіпкердің атымен – балаларды алып кететін, сөмкеге салып, таңғы асқа жейтін "Тонтон Макут" деп аталатын жарымәскери күш құрды. Дювалье ел бойынша 500 бөлімге бөлінген 10 000-нан астам "Тонтон Макут" өкілеттіктерін берді, олар халықты толық бақылауда ұстауға тиіс болды. Журналист және жазушы Герберт Голд "Best Nightmare on Earth: A Life in Haiti" кітабында: "Макуттар Папа Доктың қоңыр көйлектер мен Вафен СС-ке ұқсас еді, бірақ олар көбінесе көк джинсы, футболка, күн көзілдірігі киіп, таяқ немесе тапанша алып жүретін" деп жазды. "Олардың адалдығы тек Папа Докқа ғана болды. Ал олар оған жауап ретінде тонауға, ұрлық жасауға, зорлық-зомбылық көрсетуге, азаптауға және кісі өлтіруге құқылы болды". "Тонтон Макут" халықты ашық түрде қорқытып, Жан-Клод Дювалье президенттік лауазымынан кетіп, 1986 жылы елден қуылғанға дейін осы қызметін жалғастырды. Күні бүгінге дейін Гаитиде адвокаттардың иммунитетіне кепілдік жоқ, мысалы, 2009 жылы адам құқықтарын қорғаушы Оснер Февридің ордерсіз тұтқындалуы және 2013 жылы үкіметке сын айтқан адвокат Андре Мишельдің тұтқындалуы осыны көрсетеді.

Ұзақ мерзімге қамауға алу

Конституция тәуелсіз сот жүйесі мен әділ сотқа құқық беруді міндеттесе де, ұзаққа созылған тергеу алдындағы қамау күрделі мәселе болып қала береді. Орталықтың мәліметінше, әлемдегі көптеген елдерде мұндай түрмеге қамалғандардың үлесі 10-40 пайыз аралығында. Гаитиде бұл көрсеткіш шамамен 71 пайызды құрайды, бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Сөз бостандығы

Конституция сөз бостандығы мен баспасөз бостандығын кепілдік береді және үкімет әдетте осы құқықтарды құрметтейді. Егер әйелдің ізгіліксіздік жасағаны анықталса, күйеуінің әйелін және оның "серігін" ("серігін") өлтіруіне рұқсат етіледі. Гаити үкіметі Әйелдер істері министрлігіне ие, бірақ әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық және жұмыс орнындағы мазақтау сияқты мәселелерді шешуге жеткілікті ресурстары жоқ.

Балалар

Гаитиде көптеген балалар созылмалы дұрыс тамақтанбаудан және білім алу мүмкіндігінің болмауынан бөлек, физикалық зорлық-зомбылықтан да зардап шегеді. Бұл практика қазіргі заманғы құлдық пен бала сатудың халықаралық анықтамаларына сай келеді және шамамен 300 000 гаитилік балаға әсер ететіні есептеледі. Гаитиде CDW (Үй шаруасында жұмыс істейтін балалар) саны 400 000-нан асып түседі, олар: 1) ата-анасының үйінен бөлек тұрады; 2) білім алудағы қалыпты дамудан қалып қояды; 3) басқа балаларға қарағанда ауыр жұмыс істейді. 5-тен 17 жасқа дейінгі гаитилік балалардың 25%-ы өз биологиялық ата-аналарынан бөлек тұрады. Реставектер еңбекақысыз жұмыс істейді және қабылдаған отбасында ешқандай билікке немесе қорғанысқа ие болмайды. Салтты құлдардан өзгеше, реставектер қашып кетуге немесе отбасына оралуға мүмкіндігі бар және ересек болған кезде құлдықтан босатылады; алайда, реставек жүйесі құлдықтың бір түрі ретінде кеңінен танылады.