Кіріспе

Bircza – Польшаның оңтүстік-шығысындағы Субкарпат воеводиясының Пшемысль ауданындағы қала. Бұл Гмина Бирча деп аталатын әкімшілік округтің (гминаның) орталығы. Ол Пшемысль қаласынан шамамен оңтүстік-батысқа қарай және аймақтық орталық Ржешувтан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан.

Тарих

1876 жылы аудан орталығы Бирчадан Добромилге көшірілді.

Бірчаның еврей қауымы

Бұл аймақтағы еврейлердің қоныстануы туралы ең алғашқы жазбалар XVI ғасырға дейін жетеді. XIX ғасырда еврей қауымы аймақ тұрғындарының шамамен жартысына дейін өсті. Алғашқыда қауым Добромил қауымының құрамында болды, бірақ XIX ғасырдың екінші жартысында тәуелсіздік алды. Бірчадағы еврейлердің көпшілігі Динов хасидизмінің жақтастары болды, бірақ аз бөлігі Садигура раввиндерін ұстанды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясы бұл аймақты басып алған кезде казактар еврей тұрғындарына шабуылдар жасады, оның ішінде тонау, зорлау және кісі өлтіру оқиғалары болды. Көптеген жергілікті еврейлер зорлық-зомбылықтан қашу үшін қашқан, ал соғыстар арасында қауымның көптеген еврейлері, көбінесе Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. 1920-1930 жылдары Бірчадағы сионистік қозғалыс күшейді, әсіресе Бейтар, ха-Ноар ха-Циони, ха-Шомер ха-Цаир және Ахва ұйымдарымен байланысты жастар топтары құрылды. Осы жылдары еврей қауымының саны 1930 тұрғынның ішінде 1040-қа жуық болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Бірча және оның айналасы Кеңес Одағының бақылауындағы Польша аумағының бір бөлігі болды, бірақ 1941 жылдың маусымында нацистік Германия басып кірді және жергілікті басқаруды украин көмекші полициясына тапсырды, ол дереу он алты еврей қауымының белгілі өкілдерін өлтірді. Осыдан кейін Бірча мен оның айналасындағы ауылдардағы еврейлерге түрлі шектеулер қойылды, оның ішінде сары Дәуіт жұлдызын тағу және мәжбүрлі еңбекке қатысу міндеттелді, сондай-ақ еврейлерге тиесілі көптеген мүліктер тоналды. Бұған қоса, еврейлер кеңесі құрылып, немістерге пара, құнды заттар мен терілерді беруге міндеттелді. 1942 жылдың шілдесінде неміс және украин полициясы айналасындағы ауылдардан келген еврейлерді базар алаңына әкеліп, сағаттар бойы тізе бүгіп отырғызды. Бірчаның барлық көршілес ауылдары еврей халқынан босатылғандықтан, қалада гетто құрылды. Бірчадағы еврейлердің көпшілігі екі операцияда өлтірілді, біреуі Камиенна Горкада («Тасты төбе»), ал екіншісі 1942 жылы Горзе Виржискода (Виржиско төбесі) 800 еврей. Содан кейін қалған еврейлер Премысль геттосына дейін 30 шақырым қашықтықты жаяу жүріп, кейіннен Белзек қырып тастау лагеріне жіберілді. Жақын маңдағы Лодинка Горна ауылынан Михал мен Катажина Гиерула деген бір поляк отбасы жеті еврейді сарайында жасырды, бірақ жергілікті тұрғындар бұл туралы білгеннен кейін, неміс билігі 1944 жылдың 1 қаңтарында ересектерді, олардың көршісін және қалған үш еврейді өлтірді. Олардың құрбандығы кейіннен «Яд Вашем» тарапынан мойындалды. Камиенна Горкада крест орнатылды, ал 2018 жылы Бірча орта мектебінің оқушыларының күш-жігерінің арқасында Горзе Виржискодағы екінші (және үлкен) өлтіру орнының орналасқан жеріне тақта орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Израильде Бірча аман қалғандардың одағы бірнеше ондаған жылдар бойы белсенді болды. 2021 жылға қарай әлемде Бірчадан аман қалған бір ғана Холокост құрбаны және Бірчада туған соңғы еврей (қазір Герцлияда, Израильде тұрады) тірі қалды.