Кіріспе

Саманидтер кесенесі – Өзбекстанның Бухара қаласының солтүстік-батыс бөлігінде, тарихи орталығынан тыс орналасқан кесене. Ол 10-шы ғасырда, шамамен 900-1000 жылдар аралығында Саманид империясын басқарған күшті және ықпалды ислам Саманид әулетінің мәңгілік мекені ретінде салынған. Кесененің ішінде үш қабір бар, олардың бірі Наср II-ге тиесілі екені белгілі. Мавзолей ерте ислам архитектурасының көрнекті үлгісі саналады. Саманидтер Бағдадтағы Аббасид халифатынан тәуелсіздік алған және қазіргі Ауғанстан, Иран, Өзбекстан, Тәжікстан және Қазақстан аймақтарын билеген. Бұл Саманид дәуірінен жеткен жалғыз ескерткіш, алайда американдық өнер тарихшысы Артур Уфэм Поуп оны «Персиядағы ең тамаша туындылардың бірі» деп атаған. Кейбір деректерде Исмаилдің әкесі Ахмад есімі де кездеседі. Мұның себебі – оның атымен жазылған куфи әрпімен ойылған маңдайша. Естелік кесенелерді салу исламның алғашқы қағидаларына қайшы келгенімен, бұл тыйым араб халифасы әл-Мунтасирдің (861-862 жылдар) қабіріне салынған алғашқы мұсылман кесенесі Кубба ас-Сулабияның құрылысымен бұзылды. Кейін оған әл-Мутаз (866-869 жылдар) және әл-Мухтади (869-870 жылдар) халифалары да жерленді. Осыдан кейін араб халифатының құрамына кірген Таяу және Орта Шығыстың ислами елдерінде кесенелер салу кеңінен тарады. Трансоксиана билеушілері Саманид әулетінің кесенесі де осы үрдістен тыс қалмады. Орта ғасырларда осы және басқа да, қазірге дейін сақталмаған кесенелер Саманид әулетінің ірі некрополінің құрамында орналасқан. Әулет құлағаннан кейін (999 жыл) некрополь аумағы біртіндеп кішірейді, кесенелер қиратылды. 16-18 ғасырларда оның орнында қалалық тұрғын үйлер салына бастады. Ерте орта ғасырларда некрополь аумағы Науканда деп, кейін Шахар гүмбазан (төрт күмбез) деп, ал орта ғасырдың соңында Бахадур би деп аталды. Саманид кесенесі Исмаил Саманидің мазары саналды. Мавзолейді алғаш рет 1924 жылы Моisei Yakovlevich Ginzburg экспедициясы зерттеді және ғимараттың жоспары жасалды. 1925 жылы Бухара ескерткіштерін қорғау комиссиясының ғылыми хатшысы Musa Saidjanov ғимараттың күмбезін қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастырды. 1926-1928 жылдары Василий Вяткин жүргізген археологиялық қазбалар барысында некрополь ішінде бірнеше жерлеу орындары табылды, оның ішінде Исмаил Саманидің өзі де болды. Сондай-ақ, некрополь ғимараты одан да көне құрылыстың қалдықтарының үстінде салынғаны анықталды, ол күн мифологиясымен байланысты болуы мүмкін. 1928-1930 жылдары кесененің ішінара қалпына келтіру жұмыстарын P. S. Kasatkin және N. M. Bachinskiy жүзеге асырды.

Сәулет

Ескерткіш аймақты арабтар жаулап алғаннан кейін қайта жаңғырған парсы және Орталық Азия сәулетінің дамуындағы жаңа дәуірді белгілейді. Көптеген зерттеулер құрылыстың ашық, төрт аркалы, көбінесе шаршы пішінде жасалғанын атап өтеді. Құрылыс зороастрийліктердің Сасанид Иранынан шыққан от ғибадатханаларына ұқсас. Ғимараттың пішіні Сауд Арабиясындағы Меккедегі Ұлы мешіттің Каабасы сияқты тікбұрышты, ал бұрыштардағы массивті тіреулер Орталық Азияның Соғд дәстүрлерінен алынған. Қабырғаның синтетикалық стилі 9-10 ғасырларды көрсетеді – аймақта зороастрийлердің саны көп болған және ислам дініне енудің бастапқы кезеңдері болған кез. Өте егжей-тегжейлі және ырғақты безендірулері, сондай-ақ көп мәдени сәндік мотивтерді (Соғд, Сасани, парсы, араб, антик) біріктіреді. Дегенмен, ғимарат архитекторлары ғимарат құрылымы мен безендірудегі бұрынғы дәстүрлерді ғана иемденіп қоймай, монументалды династиялық сәулет үшін символды жаңа ерекшеліктер енгізді. Мавзолейдің белгісіз архитекторлары құрылымында төрт ішкі арканы және сегізбұрышты құрылымды қамтитын скинчтерді пайдаланды, бұл дөңгелек күмбездің салмағын шаршы негізге қайта бөлуге мүмкіндік берді – бұл аркаларға балама. Жалпы, ғимарат шамамен 9 метрлік қабырғалары бар кішкентай, сәл конус тәрізді куб түрінде салынған. Салынушылар ғимараттың құрылымдық және декоративтік элементтері үшін әртүрлі тікбұрышты және шаршы пішіндес пісірілген кірпіштерді қолданды. Үлкен кірпіштер ғимараттың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін үлкен жолақтар құрады, ал кішірек кірпіштер әдетте екі-бес кірпіштен тұратын блоктарда безендіру үшін қолданылды. Пісірілген кірпіш бұл аймақта белгілі материал болған, бірақ оны осы деңгейде кең және шығармашылықпен пайдалану бұрын-соңды болмаған. Жергілікті шеберлер көбінесе пісірілмеген кірпіш, әк және ағаш қолданды, себебі олар арзан болған, бірақ пісірілген кірпіштей берік емес. Мавзолейде әк және ағаш элементтері де бар, бірақ олар құрылыс процесіндегі үлесі жағынан шамалы. Қазба жұмыстары кезінде бірнеше байланыстыратын қоспалар табылды, олардың бірі алабастр. Исламда бейнелеуге шектеу қойылғандықтан, Саманид Мавзолеінің безендіруі негізінен геометриялық орналасуы мен үлгілері бойынша исламға дейінгі Орталық Азия сәулетінен, мүсіншіліктен және сурет салудан өзгеше. Қайталама үлгілер есептелген үйлесімділік пен шексіздік сезімін тудырады, бұл жерлеу құрылысы үшін маңызды. Саманид Мавзолеінің қабырғаларындағы символдар күрделі геометриялық композицияны құрайды, олар кіріктірілген шаршылар мен орталық шеңберден тұрады, бұл буддалық манихей мандаласының ерекше түрі және буддизмнің символы ретінде қарастырылуы мүмкін. Мавзолейдің жалпы құрылымы жоғарыдан қарағанда буддалық манихей мандаласының дәл көшірмесі деп саналады.

Халықтық әңгімелер мен аңыздар

Аңыз бойынша, Бухара халқы Хазрат Сұлтан деп білетін Исмаил Самани өлгеннен кейін де елді билеуді жалғастырған. Адамдар осы аңызға шынайы сенгендей көрінді, себебі ол қайтыс болғаннан соң да, келесі күні жауап алу үмітімен кесененің оңтүстік жағындағы тесіктен жазбаша өтініштерін түсіретін. Жауаптың кесененің солтүстік жағында пайда болады деп есептелген. Тағы бір аңыз бойынша, Исмаил Самани кейіннен екі адам мавзолейде оны алдауға тырысқаннан кейін биліктен бас тартты. Дегенмен, 20-ғасырдың басына дейін, егер адам мейірім сұрап, қабір басына жазып қойса, тілегі қабыл болады және дұғасын шынайы сеніммен айтқан әділ адамның жауабы жазба түрінде келуі мүмкін деген сенім сақталған.