Кіріспе
Саманидтер кесенесі – Өзбекстанның Бухара қаласының солтүстік-батыс бөлігінде, тарихи орталығынан тыс орналасқан кесене. Ол 10-шы ғасырда, шамамен 900-1000 жылдар аралығында Саманид империясын басқарған күшті және ықпалды ислам Саманид әулетінің мәңгілік мекені ретінде салынған. Кесененің ішінде үш қабір бар, олардың бірі Наср II-ге тиесілі екені белгілі. Мавзолей ерте ислам архитектурасының көрнекті үлгісі саналады. Саманидтер Бағдадтағы Аббасид халифатынан тәуелсіздік алған және қазіргі Ауғанстан, Иран, Өзбекстан, Тәжікстан және Қазақстан аймақтарын билеген. Бұл Саманид дәуірінен жеткен жалғыз ескерткіш, алайда американдық өнер тарихшысы Артур Уфэм Поуп оны «Персиядағы ең тамаша туындылардың бірі» деп атаған. Кейбір деректерде Исмаилдің әкесі Ахмад есімі де кездеседі. Мұның себебі – оның атымен жазылған куфи әрпімен ойылған маңдайша. Естелік кесенелерді салу исламның алғашқы қағидаларына қайшы келгенімен, бұл тыйым араб халифасы әл-Мунтасирдің (861-862 жылдар) қабіріне салынған алғашқы мұсылман кесенесі Кубба ас-Сулабияның құрылысымен бұзылды. Кейін оған әл-Мутаз (866-869 жылдар) және әл-Мухтади (869-870 жылдар) халифалары да жерленді. Осыдан кейін араб халифатының құрамына кірген Таяу және Орта Шығыстың ислами елдерінде кесенелер салу кеңінен тарады. Трансоксиана билеушілері Саманид әулетінің кесенесі де осы үрдістен тыс қалмады. Орта ғасырларда осы және басқа да, қазірге дейін сақталмаған кесенелер Саманид әулетінің ірі некрополінің құрамында орналасқан. Әулет құлағаннан кейін (999 жыл) некрополь аумағы біртіндеп кішірейді, кесенелер қиратылды. 16-18 ғасырларда оның орнында қалалық тұрғын үйлер салына бастады. Ерте орта ғасырларда некрополь аумағы Науканда деп, кейін Шахар гүмбазан (төрт күмбез) деп, ал орта ғасырдың соңында Бахадур би деп аталды. Саманид кесенесі Исмаил Саманидің мазары саналды. Мавзолейді алғаш рет 1924 жылы Моisei Yakovlevich Ginzburg экспедициясы зерттеді және ғимараттың жоспары жасалды. 1925 жылы Бухара ескерткіштерін қорғау комиссиясының ғылыми хатшысы Musa Saidjanov ғимараттың күмбезін қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастырды. 1926-1928 жылдары Василий Вяткин жүргізген археологиялық қазбалар барысында некрополь ішінде бірнеше жерлеу орындары табылды, оның ішінде Исмаил Саманидің өзі де болды. Сондай-ақ, некрополь ғимараты одан да көне құрылыстың қалдықтарының үстінде салынғаны анықталды, ол күн мифологиясымен байланысты болуы мүмкін. 1928-1930 жылдары кесененің ішінара қалпына келтіру жұмыстарын P. S. Kasatkin және N. M. Bachinskiy жүзеге асырды.
The Samanid Mausoleum is a mausoleum located in the northwestern part of Bukhara, Uzbekistan, just outside its historic center. It was built in the 10th century CE as the resting place of the powerful and influential Islamic Samanid dynasty that ruled the Samanid Empire from approximately 900 to 1000. It contained three burials, one of whom is known to have been that of Nasr II. The mausoleum is considered one of the iconic examples of early Islamic architecture The Samanids established their de facto independence from the Abbasid Caliphate in Baghdad and ruled over parts of modern Afghanistan, Iran, Uzbekistan, Tajikistan, and Kazakhstan. It is the only surviving monument from the Samanid era, but American art historian Arthur Upham Pope called it "one of the finest in Persia". some reference Ismail's father, Ahmad, The reason for this later attribution is the lintel with inscribed Kufic script with his name
The erection of memorial mausoleums at first categorically contradicted some of the norms of Islam, but this prohibition was first violated by the "permitted" construction of the first Muslim mausoleum Kubba as Sulabiya over the tomb of the Arab caliph al Muntasir (861 862), in which two other caliphs were later buried: al Mu'tazz (866 869) and al Muhtadi (869 870), after which the erection of mausoleums began in all the Islamized countries of the Middle and Near East that were part of the Arab Caliphate. The mausoleum of the Samanids, a dynasty of Transoxiana rulers, was no exception. During the Middle Ages, this and other mausoleums that have not survived to this day were located within the large necropolis of the Samanid dynasty. With the fall of the dynasty (999) the area of the necropolis was gradually reduced, the mausoleums were destroyed, and in the XVI XVIII centuries on its territory began to build urban residential neighborhoods. In the early Middle Ages the area of the necropolis was called Naukanda, later Chahar gumbazan (four domes), and in the late Middle Ages Bahadur biy, and the Samanid mausoleum was considered the mazar of Ismail Samani. The mausoleum was first explored in 1924 by the expedition of Moisei Yakovlevich Ginzburg. At the same time the plan of the building was taken. In 1925, the scientific secretary of the Bukhara Commission for the Protection of Monuments of Antiquity and Art Musa Saidjanov organized the restoration of the facing of the dome of the building. During further archaeological research excavations of Vasiliy Vyatkin, conducted in 1926 1928, it was found out that inside the necropolis there were several burials, including Ismail Samani himself. At the same time it was found out that the necropolis building stands on the ruins of an even older one, probably somehow connected with the solar myths. In 1928 1930, partial restoration of the mausoleum was carried out by P. S. Kasatkin and N. M. Bachinskiy.
Сәулет
Ескерткіш аймақты арабтар жаулап алғаннан кейін қайта жаңғырған парсы және Орталық Азия сәулетінің дамуындағы жаңа дәуірді белгілейді. Көптеген зерттеулер құрылыстың ашық, төрт аркалы, көбінесе шаршы пішінде жасалғанын атап өтеді. Құрылыс зороастрийліктердің Сасанид Иранынан шыққан от ғибадатханаларына ұқсас. Ғимараттың пішіні Сауд Арабиясындағы Меккедегі Ұлы мешіттің Каабасы сияқты тікбұрышты, ал бұрыштардағы массивті тіреулер Орталық Азияның Соғд дәстүрлерінен алынған. Қабырғаның синтетикалық стилі 9-10 ғасырларды көрсетеді – аймақта зороастрийлердің саны көп болған және ислам дініне енудің бастапқы кезеңдері болған кез. Өте егжей-тегжейлі және ырғақты безендірулері, сондай-ақ көп мәдени сәндік мотивтерді (Соғд, Сасани, парсы, араб, антик) біріктіреді. Дегенмен, ғимарат архитекторлары ғимарат құрылымы мен безендірудегі бұрынғы дәстүрлерді ғана иемденіп қоймай, монументалды династиялық сәулет үшін символды жаңа ерекшеліктер енгізді. Мавзолейдің белгісіз архитекторлары құрылымында төрт ішкі арканы және сегізбұрышты құрылымды қамтитын скинчтерді пайдаланды, бұл дөңгелек күмбездің салмағын шаршы негізге қайта бөлуге мүмкіндік берді – бұл аркаларға балама. Жалпы, ғимарат шамамен 9 метрлік қабырғалары бар кішкентай, сәл конус тәрізді куб түрінде салынған. Салынушылар ғимараттың құрылымдық және декоративтік элементтері үшін әртүрлі тікбұрышты және шаршы пішіндес пісірілген кірпіштерді қолданды. Үлкен кірпіштер ғимараттың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін үлкен жолақтар құрады, ал кішірек кірпіштер әдетте екі-бес кірпіштен тұратын блоктарда безендіру үшін қолданылды. Пісірілген кірпіш бұл аймақта белгілі материал болған, бірақ оны осы деңгейде кең және шығармашылықпен пайдалану бұрын-соңды болмаған. Жергілікті шеберлер көбінесе пісірілмеген кірпіш, әк және ағаш қолданды, себебі олар арзан болған, бірақ пісірілген кірпіштей берік емес. Мавзолейде әк және ағаш элементтері де бар, бірақ олар құрылыс процесіндегі үлесі жағынан шамалы. Қазба жұмыстары кезінде бірнеше байланыстыратын қоспалар табылды, олардың бірі алабастр. Исламда бейнелеуге шектеу қойылғандықтан, Саманид Мавзолеінің безендіруі негізінен геометриялық орналасуы мен үлгілері бойынша исламға дейінгі Орталық Азия сәулетінен, мүсіншіліктен және сурет салудан өзгеше. Қайталама үлгілер есептелген үйлесімділік пен шексіздік сезімін тудырады, бұл жерлеу құрылысы үшін маңызды. Саманид Мавзолеінің қабырғаларындағы символдар күрделі геометриялық композицияны құрайды, олар кіріктірілген шаршылар мен орталық шеңберден тұрады, бұл буддалық манихей мандаласының ерекше түрі және буддизмнің символы ретінде қарастырылуы мүмкін. Мавзолейдің жалпы құрылымы жоғарыдан қарағанда буддалық манихей мандаласының дәл көшірмесі деп саналады.
Builders used baked brick of various rectangular and square sizes for both structural and decorative elements of the building. Large bricks formed large bands throughout the building for structural stability, smaller bricks were used for decoration, usually in blocks of two to five bricks. Baked brick was a known material in the region, yet such extensive and creative use is considered unprecedented. Local builders mostly used unbaked brick, stucco and wood as these materials were cheaper, but not as strong as baked brick. The Mausoleum uses a few stucco and wood elements but these are minimal in terms of their relative share in the construction process. A few bounding compounds were discovered during the excavations, alabaster being one of them. It is interesting that due to Islamic restrictions on use of imagery, Samanid Mausoleum decoration in mostly geometric in its layout and patterns, in comparison with the pre Islamic Central Asian building traditions that blended architecture, sculpture and painting. Repeated patterns create calculated harmony and a sense of infinity, important for a funerary structure. Patterns of great variety, executed in baked brick include basketweave, The symbols on the walls of the Samanid mausoleum form a complex geometric composition, consisting of embedded squares and a central circle, which are a specific type of Buddhist Manichaean mandala and can be considered as symbols of Buddhism. It is believed that the overall layout of the mausoleum, when viewed from above, is an exact reproduction of a Buddhist Manichaean mandala.
Халықтық әңгімелер мен аңыздар
Аңыз бойынша, Бухара халқы Хазрат Сұлтан деп білетін Исмаил Самани өлгеннен кейін де елді билеуді жалғастырған. Адамдар осы аңызға шынайы сенгендей көрінді, себебі ол қайтыс болғаннан соң да, келесі күні жауап алу үмітімен кесененің оңтүстік жағындағы тесіктен жазбаша өтініштерін түсіретін. Жауаптың кесененің солтүстік жағында пайда болады деп есептелген. Тағы бір аңыз бойынша, Исмаил Самани кейіннен екі адам мавзолейде оны алдауға тырысқаннан кейін биліктен бас тартты. Дегенмен, 20-ғасырдың басына дейін, егер адам мейірім сұрап, қабір басына жазып қойса, тілегі қабыл болады және дұғасын шынайы сеніммен айтқан әділ адамның жауабы жазба түрінде келуі мүмкін деген сенім сақталған.