Тракий тілі – жоғалып кеткен үнді-еуропа тілі. Классификациясы күмәнді, бірақ оның Балқан тілдерімен байланысы зерттеледі. Топонимдерге сүйене отырып, дак тілінен ерекшеленеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрып кеткен үнді-еуропа тілін жіктеуге жасалған тыраштар. Ежелгі тракия тілінің тіл біліміндегі жіктелуі ұзақ жылдар бойы даулы және белгісіз болып келді, сондай-ақ оның басқа палеобалқан тілдері арасындағы орнына қатысты түрлі гипотезалар бар. Дегенмен, тракия тілдерінің үнді-еуропалық тілдер екендігі күмәнді емес, олар жазбада кездескен кезде сатем ерекшеліктерін қабылдаған.
Attempts to classify the extinct Indo European language
The linguistic classification of the ancient Thracian language has long been a matter of contention and uncertainty, and there are widely varying hypotheses regarding its position among other Paleo Balkan languages. It is not contested, however, that the Thracian languages were Indo European languages which had acquired satem characteristics by the time they are attested.
Дако-фракиялық
Дако-тракиялық (немесе трако-дакиялық) топтамасында дакиялық тілдің тракиялық тілмен бірдей немесе одан өзгеше екендігі 1950 жылға дейін кеңінен қабылданды, бірақ Дж.П.Мэллоридің пікірінше, топонимикалық деректерге сүйенсек, бұл тұжырым қазіргі таңда қолдау таппайды: Дунайдың солтүстігіндегі жер аттарының тек бір пайызы ғана "жалпы тракиялық" түбірлерге ие. Тракия және дак тілдерінің тығыз байланысын көрсететін үнді-еуропа тілдерінің трако-дакиялық немесе дако-тракиялық тармағы туралы гипотезаға көптеген зерттеушілер қолдау көрсетеді, олардың ішінде Руссу (1967), Георг Сольта (1980), Врачу (1980), Кроссланд, Траск (2000), МакГенри (1993), Михайлов (2008) бар. Кроссланд (1982) болса, болжамдалы бастапқы трако-дакиялық тілдің солтүстік және оңтүстік диалектілерге бөлінуі оларды жеке тілдер деп санауға жеткіліксіз дейді. Георг Солтаның (1982) сөзіне сүйенсек, дакиялық және тракиялық тілдер арасында ерекше айырмашылық жоқ. Радулеску (1984) дако-моэзияның белгілі бір диалектілік ерекшеліктері бар екенін мойындайды, бірақ дако-моэзия мен тракиялық тілдердің арасында түбегейлі айырмашылық жоқ деп санайды. Поломе (1982) Георгиев пен Дуриданов ұсынған дәлелдердің мол болғанымен, дако-моэзия мен тракиялық тілдердің бір тілдің екі диалектісі ме, әлде екі жеке тіл ме екенін анықтау үшін жеткіліксіз деп есептейді. 1950 жылдары болгар тіл білімі маманы Владимир И. Георгиев дакиялық және албан тілдерін «дако-мизиялық» тіл тобына жатқызу қажеттігін дәлелдеген еңбегін жариялады. Георгиев дакиялық және тракиялық тілдерінің фонетикалық жүйелерімен қатар ерекшеленетін екі түрлі тіл екенін айтты, ал оның бұл тұжырымын дакиялық және мизиялық жер аттарының «дава» мен аяқталуы, тракиялық жер аттарындағы «пара» аяқталуымен салыстыру арқылы қолдайды. Георгиев дакиялық және тракиялық тілдер арасындағы қашықтық армян және парсы тілдері арасындағы қашықтыққа шамамен тең екенін мәлімдейді. Георгиевтің албан тілі «дако-моэзиялық» тілдің тікелей және жақын уақыттағы ұрпағы деген пікірі басқа ғалымдар тарапынан мұқият тексеріліп, жоққа шығарылған болжамдарға негізделген.
A Daco Thracian (or Thraco Dacian) grouping with Dacian as either the same language or different from Thracian was widely held until the 1950s, but is untenable (according to J. P. Mallory) in light of toponymic evidence: only a percent of place names north of the Danube betray "pan Thracian" roots. The hypothesis of a Thraco Dacian or Daco Thracian branch of IE, indicating a close link between the Thracian and Dacian languages, has numerous adherents, including Russu 1967, Georg Solta 1980, Vraciu 1980, Crossland, Trask (2000), McHenry (1993), Mihailov (2008). Crossland (1982) considers that the divergence of a presumed original Thraco Dacian language into northern and southern groups of dialects is not so significant as to rank them as separate languages. According to Georg Solta (1982), there is no significant difference between Dacian and Thracian. Rădulescu (1984) accepts that Daco Moesian possesses a certain degree of dialectal individuality, but argues that there is no fundamental separation between Daco Moesian and Thracian. Polomé (1982) considers that the evidence presented by Georgiev and Duridanov, although substantial, is not sufficient to determine whether Daco Moesian and Thracian were two dialects of the same language or two distinct languages. In the 1950s, the Bulgarian linguist Vladimir I. Georgiev published his work which argued that Dacian and Albanian should be assigned to a language branch termed Daco Mysian, Mysian (the term Mysian derives from the Daco Thracian tribe known as the Moesi) being thought of as a transitional language between Dacian and Thracian. Georgiev argued that Dacian and Thracian are different languages, with different phonetic systems, his idea being supported by the placenames, which end in dava in Dacian and Mysian, as opposed to para, in Thracian placenames. Georgiev argues that the distance between Dacian and Thracian was approximately the same as that between the Armenian and Persian languages. The claim of Georgiev that Albanian is a direct recent descendant of 'Daco Moesian' is highly based on speculations that have been thoroughly dismantled by other scholars.
Балтық-славян тілдері
Балтық тілдерінің жіктелуін литвалық ғалым Йонас Басанавичус ұсынды, ол "Литваның патриархы" деп аталады. Ол бұл өмірінің ең маңызды еңбегі екенін айтып, балтық және фракия тілдерінің 600 бірдей сөзін тізімдеді, ал литва және болгар тілдерінің дауыстық үлгілеріндегі ұқсастықтарды алғаш зерттеді. Ол сондай-ақ дакия және фригия тілдерін теориялық түрде бір топқа қосты, бірақ бұл қосылудың бір бөлігін басқа авторлар қолдамады, мысалы, Иван Дуридановтың тілдік талдауы фригия тілінде фракия немесе балтық тілдеріндегі параллельдердің жоқтығын көрсетті. Болгар тілшісі Иван Дуриданов алғашқы жарияланымдарында фракия және дакия тілдерінің балтық тілдерімен генетикалық байланысы бар екенін мәлімдеді, ал келесісінде мынадай жіктеме жасады: "Фракия тілі балтық (немесе балтық-славян), дакия және "пелазгия" тілдерімен тығыз топ құрайды. Оның басқа үнді-еуропалық тілдермен, әсіресе грек, италық және кельт тілдерімен байланысы әлдеқайда алыс болды, олар тек фракия тілімен фонетикалық ұқсастықтарды көрсетеді; токхар және хетт тілдері де алыс болды". Дуридановтың қайта құрастырған 200-ге жуық фракия сөздерінің көпшілігі (138) балтық тілдерінде, көбінесе литва тілінде, одан кейін герман (61), индо-арий (41), грек (36), болгар (23), латын (10) және албан (8) тілдерінде кездеседі. Мәдениеттің ықпалын анықтау үшін топонимдерді пайдалану ұсынылады. Параллельдер тілшілерге салыстырмалы тіл білімі әдістерін қолдана отырып, бірнеше дакия және фракия жер аттарының мағынасын жоғары дәрежеде ықтималдықпен түсінуге мүмкіндік берді. Дуридановтың зерттеуінде 300 расталған фракия географиялық аттарының көпшілігі фракия және балтық географиялық аттары арасында табылды. Дуридановтың айтуынша, "осы параллельдердің ұқсастығы көбінесе негізгі элемент пен жұрнақты бірдей қамтиды, бұл күшті әсер қалдырады". Ол сондай-ақ дакия сөздерін және дакия жер аттарын қайта құрастырды, көбінесе балтық тілдерінде, содан кейін албан тілінде параллельдер тапты. Басқа славян авторлары дакия және фракияның балтық ономастикасымен көп ортақ екенін, ал славян ономастикасымен ешқандай ұқсастығы жоқ екенін атап өтті, оның ішінде лексикалық изоглостар мен параллельдер бар, бұл жақын өткендегі ортақ ата-бабаны көрсетеді. Өзендер мен жеке есімдердің тізімін жасағаннан кейін румын тілшісі Мирча М. Радулеску Дако-Моэзия және фракия тілдерін балтық тілдері деп жіктеді, бұл балтықтардың оңтүстікке қарай кеңеюінің нәтижесі болды, сондай-ақ Иллирия үшін де осындай жіктеме ұсынды. Венесуэлалық литвалық тарихшы Юрат Росалес дакия және фракия тілдерін балтық тілдері деп санайды. Американдық тіл білімі маманы Харви Майер дакия және фракия тілдерін балтық тілдері деп атайды және оларды оңтүстік немесе шығыс балтық тілдері деп сипаттайды. Ол оларды балтық диалектілері немесе тілдері ретінде жіктеуге жеткілікті дәлел бар екенін мәлімдейді және дактар мен фракиялықтарды "балтықтардың кеңейтілген түрі" деп жіктейді. Майер дакия және фракия тілдерінің латыш тіліне қарағанда литва тіліне жақын екенін көрсететін нақты дәлел тапқанын айтады.
The Baltic classification of Dacian and Thracian was proposed by the Lithuanian polymath Jonas Basanavičius, referred to as "Patriarch of Lithuania", who insisted this is the most important work of his life and listed 600 identical words of Balts and Thracians and was the first to investigate similarities in vocal traditions between Lithuanians and Bulgarians. He also theoretically included Dacian and Phrygian in the related group, but a part of this inclusion was unsupported by other authors, such as the linguistic analysis of Ivan Duridanov, which found Phrygian completely lacking parallels in either Thracian or Baltic languages. The Bulgarian linguist Ivan Duridanov, in his first publication claimed that Thracian and Dacian are genetically linked to the Baltic languages and in the next one he made the following classification: "The Thracian language formed a close group with the Baltic (resp. Balto Slavic), the Dacian and the 'Pelasgian' languages. More distant were its relations with the other Indo European languages, and especially with Greek, the Italic and Celtic languages, which exhibit only isolated phonetic similarities with Thracian; the Tokharian and the Hittite were also distant." Of about 200 reconstructed Thracian words by Duridanov, most cognates (138) appear in the Baltic languages, mostly in Lithuanian, followed by Germanic (61), Indo Aryan (41), Greek (36), Bulgarian (23), Latin (10) and Albanian (8). The use of toponyms is suggested to determine the extent of a culture's influence. Parallels have enabled linguists, using the techniques of comparative linguistics, to decipher the meanings of several Dacian and Thracian placenames with, they claim, a high degree of probability. Of 300 attested Thracian geographic names, most parallels were found between Thracian and Baltic geographic names in the study of Duridanov. According to Duridanov, "the similarity of these parallels stretching frequently on the main element and the suffix simultaneously, which makes a strong impression". He also reconstructed Dacian words and Dacian placenames and found parallels mostly in the Baltic languages, followed by Albanian. Other Slavic authors noted that Dacian and Thracian have much in common with Baltic onomastics and explicitly not in any similar way with Slavic onomastics, including cognates and parallels of lexical isoglosses, which implies a recent common ancestor. After creating a list of names of rivers and personal names with a high number of parallels, the Romanian linguist Mircea M. Radulescu classified the Daco Moesian and Thracian as Baltic languages, result of Baltic expansion to the south and also proposed such classification for Illyrian. The Venezuelan Lithuanian historian Jurate Rosales classifies Dacian and Thracian as Baltic languages. The American linguist Harvey Mayer refers to both Dacian and Thracian as Baltic languages and refers to them as Southern or Eastern Baltic. He claims to have sufficient evidence for classifying them as Baltoidic or at least "Baltic like", if not exactly, Baltic dialects or languages and classifies Dacians and Thracians as "Balts by extension". Mayer claims that he extracted an unambiguous evidence for regarding Dacian and Thracian as more tied to Lithuanian than to Latvian.
Албан тілі
Тракия және албан тілдері арасында көптеген жақын сөздер бар, бірақ бұл тек тракия және албан тілдерінің екі палеобалқан тілі екенін көрсетеді, бірақ олар тым жақын емес, олар үнді-еуропалық тілдер отбасының өз тармақтарына жатады, албан және балтық тілдері арасындағы жағдайға ұқсас: албан және балтық тілдері көптеген жақын сөздерді ортақ бөліседі, ал Майердің пікірінше, албан тілі иллирий тілінен тараған және дак-тракия тілінің күшті балтық тіліне түскен ықпалынан құтылған. Ортақ белгілері мен жаңалықтары негізінде албан тілі қазіргі үнді-еуропалық тілдер отбасының филогенетикалық жіктелімінде месапик тілімен бірге топтастырылған. Екінші жағынан, тарихи тіл білімі албан және тракия тілдерінің жеке фонетикалық тарихы бір тілдің нәтижесі ретінде қарастырылмауы тиіс, өте әртүрлі дыбыстық дамуды анық көрсетеді. Албан тілінің тракия тілінен айыратын нақты және көзге түсетін изоглосс – бұл албан тілінде рим дәуірінен бұрын болған үнді-еуропалық лабиовелярлардың жұмсаруы, ал үнді-еуропалық лабиовелярлар «тракия» тілінде немесе ол сөйленген аймақта римге дейінгі кезеңде жұмсармағаны анық.
There are a number of close cognates between Thracian and Albanian, but this may indicate only that Thracian and Albanian are two Palaeo Balkan languages related but not very closely related, belonging to their own branches of Indo European, analogous to the situation between Albanian and the Baltic languages: Albanian and Baltic share many close cognates, while according to Mayer, Albanian is a descendant of Illyrian and escaped any heavy Baltic influence of Daco Thracian. On the basis of shared features and innovations, Albanian is grouped together with Messapic in the same branch in the current phylogenetic classification of the Indo European language family. On the other hand, historical linguistic evidence shows that the individual phonetic history of Albanian and Thracian clearly indicates a very different sound development that cannot be considered as the result of the same language. A clear and remarkable isogloss that distinguishes Albanian from Thracian is the palatilization of the IE labiovelars which in Albanian was present well before Roman times, while the IE labiovelars clearly did not palatalize in the pre Roman period in 'Thracian' or in the area where it was spoken.
Фрако-фригиялық немесе фрако-әрмендік гипотеза
Ұзақ уақыт бойы грек тарихшылары Геродот пен Страбонға негізделген тракий тілін жойылған фригий тілімен топтастыратын гипотеза қарастырылды. Фригийлерді протоармяндармен теңестіру арқылы, индоевропалық тілдердің фракофригийлік тармағы – тракий, фригий және армян тілдері мен олардың құрамындағы тілдер тұжырымдалды. Мұның дәлелі көбінесе тарихты түсіндіруге және шығыс мушкилерін армяндармен сәйкестендіруге, ал олардың батыс мушкилерден (фригийлер ретінде анықталған) бөлініп шыққандығын болжауға негізделген. Алайда, Фредерик Кортландт лингвистикалық негізде, мысалы, протоиндоевропалық глоттальдік тоқтауларды бірдей қарастыру арқылы, тракий тілін протоармян диалектісі деп санауға болады деп, екі тілдің индоевропалық тілдердің тракий-әрмен тармағын құрайтынын дәлелдеді. Кортландт сондай-ақ тракий-әрмен тілдері мен гипотетикалық грек-фригий тілдер отбасы арасындағы байланысты болжады. Тракий және армян тілдері сатем тілдері болғанымен, грек және фригий тілдері центум тілдері екеніне қарамастан, Кортландт өзінің тракий-әрмен отбасы мен грек-фригий отбасы арасындағы байланысты тұжырымдай отырып, дыбыстық сәйкестіктер мен грамматикалық ұқсастықтарды анықтады. Грек-әрмен тілдері – индоевропалық тілдердің жалпы гипотезалық кіші тобы. Кортландт албан тілін дакий тілімен топтастырып, дакий-албан тілдерін тракий-әрмен тілінен бөлек тілдік кешенге жатқызады. Бұрынғы оқулықтарда фригий және армян тілдері тракий тілімен байланыстырылған, бірақ бұл көзқарас енді кең таралмаған және көбінесе жоққа шығарылған. Бүгінде фригий тілі тракий тілімен байланысты деп есептелмейді. Георгиев 150 фригий жазуын салыстыра отырып, тракий тілінің фригий тілінен «грек тілінен албан тілідей» ерекше екенін айтты. Шындығында, тракийлықтардың барлық дерлік жеке есімдері мен топонимдері грек тілінде. Тракий және ежелгі грек тілдері арасында көптеген жақын туыс сөздер бар. Джон Уилкс та тракий тілін грек тілінің диалектісі ретінде қарастырды. Сэмюэл Тейлор Колридж тракий тілінің грек диалектісі екенін «қажетті қорытынды» деп санады. Археологтар Иоаннис Лирицис пен Грегори Н. Цокас тракийлердің грек тілінде ерекше идиомалар, солецизмдер мен варваризмдермен сөйлегенін айтты. Лингвист Николаос Андриоттис тракий тілін ежелгі грек тіліне жақын тіл деп есептеді. Тарихшы Анна Аврамея тракий тілінің грек тілімен де байланысты болғанын, бірақ кейіннен бөлініп кеткенін айтты. Румын тілшісі және траколог Сорин Михай Ольтеану тракий (сондай-ақ дакий) тілінің ерте кезеңінде центум тілі болғанын және уақыт өте келе сатемдік ерекшеліктерді дамытқанын ұсынды. Бұл идеяны қолдауға негіз болатын бір дәлел – тракий және ежелгі грек тілдері арасындағы көптеген жақын туыс сөздер. Румын тілінде тракий тілінің ежелгі грек тілімен генетикалық байланысының дәлелі ретінде келтірілген субстрат сөздер де бар. Грек тілі фригий және армян тілдерімен топтастырылуы мүмкін, екеуі де тракий тілімен байланысты (қараңыз: Грек-фригий, Грек-әрмен және жоғарыдағы «Тракий-фригий немесе Тракий-әрмен гипотезасы» бөлімі).
For a long time a Thraco Phrygian hypothesis grouping Thracian with the extinct Phrygian language was considered, largely based on Greek historians like Herodotus and Strabo. By extension of identifying Phrygians with Proto Armenians, a Thraco Phrygian branch of Indo European was postulated with Thracian, Phrygian and Armenian and constituent languages. The evidence for this seems to have been mostly based on interpretations of history and identifying the eastern Mushki with Armenians and assuming they had branched off from western Mushki (whom have been conclusively identified as Phrygians). However, Frederik Kortlandt has argued, on linguistic grounds, such as a common treatment of Proto Indo European glottal stops, that Thracian can be considered a Proto Armenian dialect, thus, the two languages forming a Thraco Armenian branch of Indo European. Kortlandt has also postulated a link between Thraco Armenian and the hypothetical Graeco Phrygian language family. Despite Thracian and Armenian being Satem languages and Greek and Phrygian being Centum languages, Kortlandt identifies sound correspondences and grammatical similarities, postulating a relationship between his Thraco Armenian family and the more established Graeco Phrygian family. Graeco Armenian is by itself a common hypothesized subgrouping of Indo European languages. Kortlandt groups Albanian with Dacian, considering Daco Albanian as belonging to a separate language complex than Thraco Armenian. Older textbooks grouped Phrygian and Armenian with Thracian, but the belief is no longer popular and is mostly discarded. Today, Phrygian is not widely seen as linked to Thracian. Georgiev claimed that Thracian is different from Phrygian "as much as Greek from Albanian", comparing 150 Phrygian inscriptions. Indeed, nearly all known Thracian personal names and toponyms are Greek. There are also many close cognates between Thracian and ancient Greek.</blockquote> John Wilkes, too, wrote of Thracian as a dialect of Greek. Samuel Taylor Coleridge considered a "necessary inference" that the Thracian language was a Greek dialect. According to archaeologists Ioannis Liritzis and Gregory N. Tsokas, the Thracians spoke the Greek language with particular idioms, solecisms and barbarisms. Linguist Νικόλαος Ανδριώτης considered Thracian to be a sister language to ancient Greek. Historian Anna Avramea considered that the Thracian language was related to Greek as well, but that it was later alienated. Sorin Mihai Olteanu, a Romanian linguist and Thracologist, proposed that the Thracian (as well as the Dacian) language was a centum language in its earlier period, and developed satem features over time. One of the arguments for this idea is that there are many close cognates between Thracian and Ancient Greek. There are also substratum words in the Romanian language that are cited as evidence of the genetic relationship of the Thracian language to ancient Greek. The Greek language itself may be grouped with the Phrygian language and Armenian language, both of which have been grouped with Thracian (see: Graeco Phrygian, Graeco Armenian and the section "Thraco Phrygian or Thraco Armenian hypothesis" above.