Кіріспе

Құрып кеткен үнді-еуропа тілін жіктеуге жасалған тыраштар. Ежелгі тракия тілінің тіл біліміндегі жіктелуі ұзақ жылдар бойы даулы және белгісіз болып келді, сондай-ақ оның басқа палеобалқан тілдері арасындағы орнына қатысты түрлі гипотезалар бар. Дегенмен, тракия тілдерінің үнді-еуропалық тілдер екендігі күмәнді емес, олар жазбада кездескен кезде сатем ерекшеліктерін қабылдаған.

Дако-фракиялық

Дако-тракиялық (немесе трако-дакиялық) топтамасында дакиялық тілдің тракиялық тілмен бірдей немесе одан өзгеше екендігі 1950 жылға дейін кеңінен қабылданды, бірақ Дж.П.Мэллоридің пікірінше, топонимикалық деректерге сүйенсек, бұл тұжырым қазіргі таңда қолдау таппайды: Дунайдың солтүстігіндегі жер аттарының тек бір пайызы ғана "жалпы тракиялық" түбірлерге ие. Тракия және дак тілдерінің тығыз байланысын көрсететін үнді-еуропа тілдерінің трако-дакиялық немесе дако-тракиялық тармағы туралы гипотезаға көптеген зерттеушілер қолдау көрсетеді, олардың ішінде Руссу (1967), Георг Сольта (1980), Врачу (1980), Кроссланд, Траск (2000), МакГенри (1993), Михайлов (2008) бар. Кроссланд (1982) болса, болжамдалы бастапқы трако-дакиялық тілдің солтүстік және оңтүстік диалектілерге бөлінуі оларды жеке тілдер деп санауға жеткіліксіз дейді. Георг Солтаның (1982) сөзіне сүйенсек, дакиялық және тракиялық тілдер арасында ерекше айырмашылық жоқ. Радулеску (1984) дако-моэзияның белгілі бір диалектілік ерекшеліктері бар екенін мойындайды, бірақ дако-моэзия мен тракиялық тілдердің арасында түбегейлі айырмашылық жоқ деп санайды. Поломе (1982) Георгиев пен Дуриданов ұсынған дәлелдердің мол болғанымен, дако-моэзия мен тракиялық тілдердің бір тілдің екі диалектісі ме, әлде екі жеке тіл ме екенін анықтау үшін жеткіліксіз деп есептейді. 1950 жылдары болгар тіл білімі маманы Владимир И. Георгиев дакиялық және албан тілдерін «дако-мизиялық» тіл тобына жатқызу қажеттігін дәлелдеген еңбегін жариялады. Георгиев дакиялық және тракиялық тілдерінің фонетикалық жүйелерімен қатар ерекшеленетін екі түрлі тіл екенін айтты, ал оның бұл тұжырымын дакиялық және мизиялық жер аттарының «дава» мен аяқталуы, тракиялық жер аттарындағы «пара» аяқталуымен салыстыру арқылы қолдайды. Георгиев дакиялық және тракиялық тілдер арасындағы қашықтық армян және парсы тілдері арасындағы қашықтыққа шамамен тең екенін мәлімдейді. Георгиевтің албан тілі «дако-моэзиялық» тілдің тікелей және жақын уақыттағы ұрпағы деген пікірі басқа ғалымдар тарапынан мұқият тексеріліп, жоққа шығарылған болжамдарға негізделген.

Балтық-славян тілдері

Балтық тілдерінің жіктелуін литвалық ғалым Йонас Басанавичус ұсынды, ол "Литваның патриархы" деп аталады. Ол бұл өмірінің ең маңызды еңбегі екенін айтып, балтық және фракия тілдерінің 600 бірдей сөзін тізімдеді, ал литва және болгар тілдерінің дауыстық үлгілеріндегі ұқсастықтарды алғаш зерттеді. Ол сондай-ақ дакия және фригия тілдерін теориялық түрде бір топқа қосты, бірақ бұл қосылудың бір бөлігін басқа авторлар қолдамады, мысалы, Иван Дуридановтың тілдік талдауы фригия тілінде фракия немесе балтық тілдеріндегі параллельдердің жоқтығын көрсетті. Болгар тілшісі Иван Дуриданов алғашқы жарияланымдарында фракия және дакия тілдерінің балтық тілдерімен генетикалық байланысы бар екенін мәлімдеді, ал келесісінде мынадай жіктеме жасады: "Фракия тілі балтық (немесе балтық-славян), дакия және "пелазгия" тілдерімен тығыз топ құрайды. Оның басқа үнді-еуропалық тілдермен, әсіресе грек, италық және кельт тілдерімен байланысы әлдеқайда алыс болды, олар тек фракия тілімен фонетикалық ұқсастықтарды көрсетеді; токхар және хетт тілдері де алыс болды". Дуридановтың қайта құрастырған 200-ге жуық фракия сөздерінің көпшілігі (138) балтық тілдерінде, көбінесе литва тілінде, одан кейін герман (61), индо-арий (41), грек (36), болгар (23), латын (10) және албан (8) тілдерінде кездеседі. Мәдениеттің ықпалын анықтау үшін топонимдерді пайдалану ұсынылады. Параллельдер тілшілерге салыстырмалы тіл білімі әдістерін қолдана отырып, бірнеше дакия және фракия жер аттарының мағынасын жоғары дәрежеде ықтималдықпен түсінуге мүмкіндік берді. Дуридановтың зерттеуінде 300 расталған фракия географиялық аттарының көпшілігі фракия және балтық географиялық аттары арасында табылды. Дуридановтың айтуынша, "осы параллельдердің ұқсастығы көбінесе негізгі элемент пен жұрнақты бірдей қамтиды, бұл күшті әсер қалдырады". Ол сондай-ақ дакия сөздерін және дакия жер аттарын қайта құрастырды, көбінесе балтық тілдерінде, содан кейін албан тілінде параллельдер тапты. Басқа славян авторлары дакия және фракияның балтық ономастикасымен көп ортақ екенін, ал славян ономастикасымен ешқандай ұқсастығы жоқ екенін атап өтті, оның ішінде лексикалық изоглостар мен параллельдер бар, бұл жақын өткендегі ортақ ата-бабаны көрсетеді. Өзендер мен жеке есімдердің тізімін жасағаннан кейін румын тілшісі Мирча М. Радулеску Дако-Моэзия және фракия тілдерін балтық тілдері деп жіктеді, бұл балтықтардың оңтүстікке қарай кеңеюінің нәтижесі болды, сондай-ақ Иллирия үшін де осындай жіктеме ұсынды. Венесуэлалық литвалық тарихшы Юрат Росалес дакия және фракия тілдерін балтық тілдері деп санайды. Американдық тіл білімі маманы Харви Майер дакия және фракия тілдерін балтық тілдері деп атайды және оларды оңтүстік немесе шығыс балтық тілдері деп сипаттайды. Ол оларды балтық диалектілері немесе тілдері ретінде жіктеуге жеткілікті дәлел бар екенін мәлімдейді және дактар мен фракиялықтарды "балтықтардың кеңейтілген түрі" деп жіктейді. Майер дакия және фракия тілдерінің латыш тіліне қарағанда литва тіліне жақын екенін көрсететін нақты дәлел тапқанын айтады.

Албан тілі

Тракия және албан тілдері арасында көптеген жақын сөздер бар, бірақ бұл тек тракия және албан тілдерінің екі палеобалқан тілі екенін көрсетеді, бірақ олар тым жақын емес, олар үнді-еуропалық тілдер отбасының өз тармақтарына жатады, албан және балтық тілдері арасындағы жағдайға ұқсас: албан және балтық тілдері көптеген жақын сөздерді ортақ бөліседі, ал Майердің пікірінше, албан тілі иллирий тілінен тараған және дак-тракия тілінің күшті балтық тіліне түскен ықпалынан құтылған. Ортақ белгілері мен жаңалықтары негізінде албан тілі қазіргі үнді-еуропалық тілдер отбасының филогенетикалық жіктелімінде месапик тілімен бірге топтастырылған. Екінші жағынан, тарихи тіл білімі албан және тракия тілдерінің жеке фонетикалық тарихы бір тілдің нәтижесі ретінде қарастырылмауы тиіс, өте әртүрлі дыбыстық дамуды анық көрсетеді. Албан тілінің тракия тілінен айыратын нақты және көзге түсетін изоглосс – бұл албан тілінде рим дәуірінен бұрын болған үнді-еуропалық лабиовелярлардың жұмсаруы, ал үнді-еуропалық лабиовелярлар «тракия» тілінде немесе ол сөйленген аймақта римге дейінгі кезеңде жұмсармағаны анық.

Фрако-фригиялық немесе фрако-әрмендік гипотеза

Ұзақ уақыт бойы грек тарихшылары Геродот пен Страбонға негізделген тракий тілін жойылған фригий тілімен топтастыратын гипотеза қарастырылды. Фригийлерді протоармяндармен теңестіру арқылы, индоевропалық тілдердің фракофригийлік тармағы – тракий, фригий және армян тілдері мен олардың құрамындағы тілдер тұжырымдалды. Мұның дәлелі көбінесе тарихты түсіндіруге және шығыс мушкилерін армяндармен сәйкестендіруге, ал олардың батыс мушкилерден (фригийлер ретінде анықталған) бөлініп шыққандығын болжауға негізделген. Алайда, Фредерик Кортландт лингвистикалық негізде, мысалы, протоиндоевропалық глоттальдік тоқтауларды бірдей қарастыру арқылы, тракий тілін протоармян диалектісі деп санауға болады деп, екі тілдің индоевропалық тілдердің тракий-әрмен тармағын құрайтынын дәлелдеді. Кортландт сондай-ақ тракий-әрмен тілдері мен гипотетикалық грек-фригий тілдер отбасы арасындағы байланысты болжады. Тракий және армян тілдері сатем тілдері болғанымен, грек және фригий тілдері центум тілдері екеніне қарамастан, Кортландт өзінің тракий-әрмен отбасы мен грек-фригий отбасы арасындағы байланысты тұжырымдай отырып, дыбыстық сәйкестіктер мен грамматикалық ұқсастықтарды анықтады. Грек-әрмен тілдері – индоевропалық тілдердің жалпы гипотезалық кіші тобы. Кортландт албан тілін дакий тілімен топтастырып, дакий-албан тілдерін тракий-әрмен тілінен бөлек тілдік кешенге жатқызады. Бұрынғы оқулықтарда фригий және армян тілдері тракий тілімен байланыстырылған, бірақ бұл көзқарас енді кең таралмаған және көбінесе жоққа шығарылған. Бүгінде фригий тілі тракий тілімен байланысты деп есептелмейді. Георгиев 150 фригий жазуын салыстыра отырып, тракий тілінің фригий тілінен «грек тілінен албан тілідей» ерекше екенін айтты. Шындығында, тракийлықтардың барлық дерлік жеке есімдері мен топонимдері грек тілінде. Тракий және ежелгі грек тілдері арасында көптеген жақын туыс сөздер бар. Джон Уилкс та тракий тілін грек тілінің диалектісі ретінде қарастырды. Сэмюэл Тейлор Колридж тракий тілінің грек диалектісі екенін «қажетті қорытынды» деп санады. Археологтар Иоаннис Лирицис пен Грегори Н. Цокас тракийлердің грек тілінде ерекше идиомалар, солецизмдер мен варваризмдермен сөйлегенін айтты. Лингвист Николаос Андриоттис тракий тілін ежелгі грек тіліне жақын тіл деп есептеді. Тарихшы Анна Аврамея тракий тілінің грек тілімен де байланысты болғанын, бірақ кейіннен бөлініп кеткенін айтты. Румын тілшісі және траколог Сорин Михай Ольтеану тракий (сондай-ақ дакий) тілінің ерте кезеңінде центум тілі болғанын және уақыт өте келе сатемдік ерекшеліктерді дамытқанын ұсынды. Бұл идеяны қолдауға негіз болатын бір дәлел – тракий және ежелгі грек тілдері арасындағы көптеген жақын туыс сөздер. Румын тілінде тракий тілінің ежелгі грек тілімен генетикалық байланысының дәлелі ретінде келтірілген субстрат сөздер де бар. Грек тілі фригий және армян тілдерімен топтастырылуы мүмкін, екеуі де тракий тілімен байланысты (қараңыз: Грек-фригий, Грек-әрмен және жоғарыдағы «Тракий-фригий немесе Тракий-әрмен гипотезасы» бөлімі).