Кіріспе
Босния және Герцеговинадағы футбол клубы "Fudbalski klub Velež Mostar" (Футбол клубы «Вележ Мостар») – Босния және Герцеговинаның Мостар қаласында орналасқан кәсіби футбол клубы. Клуб Босния және Герцеговинаның ең табысты клубтарының бірі саналады. Ол 1922 жылдың 26 маусымында құрылған. Қазіргі уақытта клуб 7000 орындық "Родени" стадионында ойнайды, бірақ оның тарихи стадионы 9000 орындық "Биели Бријег" стадионы болып табылады. Босниялық және хорват аумақтарының арасындағы жікке байланысты "Вележ" бұрынғы үй стадионы – "Биели Бријегтен" айырылды. Бұл стадион клубтың даңқ шағы кезінде, 1981 және 1986 жылдарғы Югославия кубоктарында жеңіске жеткенде, "Вележ" үшін маңызды орын болды. Клуб 1974–1975 жылдарғы УЕФА кубогының жартылай финалына дейін жетті. "Вележдің" қалалық көршісі – "ХШК Зрински Мостар" клубымен қатал бәсекелестігі бар. Клуб жақын жердегі "Вележ" тауының атымен аталады, ал таудың өзі ежелгі славян құдайы – Велестің құрметіне аталған. Бұрынғы Югославия кезеңінде "Вележ" әрқашан Югославияның Бірінші лигасына қатысып, маусымды көбінесе топ ондыққа кіретін. "Вележ" Югославияның жоғары лигасына ойнаған Герцеговинаның ең танымал және ең табысты командасы болды. Команда Герцеговинада ғана емес, бүкіл Югославияда жанкүйерлерге ие болды және үш негізгі этникалық топтың өкілдерінен тұратын жанкүйерлер қауымын біріктірді. Бүгінде "Вележ" Босния және Герцеговина Футбол федерациясының құрамында және Босния және Герцеговина Премьер-лигасында өнер танытып келеді. Саяси жағдайдың қиындығына қарамастан, клубта үш негізгі этникалық топтан жанкүйерлер бар. Команда Премьер-лигадан Федерацияның Бірінші лигасына төмендеді. Алайда, 2019 жылы "Вележ" елдің жоғары лигасына қайта оралды. 2005 жылдың жазында клуб мүшелері бес қырлы қызыл жұлдызды – "петокраканы" клуб логотипіне қайта енгізді. Қызыл жұлдыз 1922 жылы клуб құрылған сәттен бастап оның символы болып табылады.
Fudbalski klub Velež Mostar (; English: Football club Velež Mostar) is a professional football club based in Mostar, Bosnia and Herzegovina. The club has a history of being one of the most successful clubs from Bosnia and Herzegovina. It was founded on 26 June 1922. The club currently plays at Rođeni Stadium (7,000 capacity), but its historic stadium is the Bijeli Brijeg (9,000 capacity). Due to the divisions between Bosniak and Croat territories, Velež lost its previous home ground of Bijeli Brijeg. That stadium was largely used by Velež during the glory days of the club, when they triumphed in the 1981 and 1986 Yugoslav Cups. The club also reached the quarter final stage of the 1974–75 UEFA Cup. Velež have a bitter rivalry with city neighbours, HŠK Zrinjski Mostar. The club is named after a nearby mountain Velež, which in itself is named after one of the old Slavic gods, Veles. During the time of former Yugoslavia, Velež was always in the Yugoslav First League and the team often ended the season in the top ten. Velež was the most popular and most successful team from Herzegovina to play in the top Yugoslav League. The team was very popular in Herzegovina, but also had fans all over Yugoslavia, and had a mixture of fans from all three main ethnic groups. Today, Velež is in the Football Association of Bosnia and Herzegovina and is active in the Premier League of Bosnia and Herzegovina and regardless of the difficult and divisive political situation, still has a mixture of fans from all three main ethnic groups. The team was relegated to the First League of the Federation from the Premier League. However, Velež was promoted to the top league of the country in 2019. In the summer of 2005, the club's assembly returned the five pointed red star, also known as the petokraka, to their logo. The red star has been the symbol of the club since its founding in 1922.
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын (19221941)
1922 жылғы 26 маусымда Мостар қаласының маңындағы Шеверни логор деген шағын ауданында Вележ Мостар клубы RŠD (Radničko športsko društvo) немесе Жұмысшылар спорт клубы деген префиксімен құрылды. Атауға қатысты көптеген ұсыныстар болғанмен, қалалық аңыз бойынша Вележ атауы жақын орналасқан таудың құрметіне таңдалды, себебі одан биік тау болған жоқ. Вележ клубының алғашқы формалары кедейлік пен жағдайдың нашарлығына байланысты қара және ақ түсті болды. Вележ қызыл түсті киімдерді Vaso Pucarić есімді басқарма мүшесі Загребтен әкелгеннен кейін ғана кие бастады. Вележ пен Мостардың тағы бір клубы – Зринский арасындағы алғашқы дерби кездесуі Зринский ойыншылары Вележ ойыншыларының формаларынан қызыл жұлдыздарды алып тастауын талап еткеніне және Вележ бұған бас тартқандықтан өткізілмеді. Клуб жұмысшылардың құқықтары мен социализм идеясын қолдады, бұл оны Югославия Корольдігінің назарына түсірді, олар клуб ойыншылары мен жанкүйерлерін жиі мазалады. Соғысқа дейін қала ішіндегі клубтар арасында лига болды: Вележ, Зринский, СК Вардар және JSK (Югослав спорт клубы). Вележ бұл жарысты 1929 және 1930 жылдары екі рет жеңіп алды. Осы кезеңде Вележ клубының мүшелерінің саны 3500 адамға жеткен.
Жоғарғы қашықтықтағы алғашқы күндер (19451968)
Соғыс аяқталғаннан кейін жаңа социалистік үкімет Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті ұйымдастырған футбол турнирлеріне қатысқан клубтарды, соның ішінде «Зринскийді» тыйым салды. «Вардар» және «ЖСК» та таратылды, нәтижесінде 1948 жылы 48 000 халқы бар Мостар қаласында тек «Вележ» футбол клубы белсенді қалды. Соғысқа дейін Мостардағы барлық командалар «Шеверни логорда» ойнаған, ол техникалық тұрғыдан «ЖСК»-ға тиесілі болған. Стадионның жағдайы нашар болды, алаң мен трибуналар арасында шекара болмады, тіпті бір газет Мостарда ойын өткізуге тыйым салу керек деп жазды. Осыған жауап ретінде қалалық кеңес «Биели Бридж» шағын ауданында заманауи стадион салуды шешті, ол жаттығу алаңымен, киім ауыстыру бөлмелерімен және клуб қызметкерлеріне арналған кеңселермен жабдықталды. 1947-1956 жылдар аралығында стадионның құрылысы жастардың еңбек акциялары, сондай-ақ кәсіподақтар мен жеке фирмалардың қатысуы арқасында жүзеге асырылды. Механизацияның жетіспеуіне байланысты жұмыс бірнеше рет тоқтатылды, бірақ 1956 жылдың маусымынан бастап аяқтау үшін қажетті ресурстар берілді және стадионның құрылысы тездетілді. 1958 жылдың 7 қыркүйегінде «Вележ» «Биели Бридж» стадионындағы алғашқы ойынын өткізді, ол «Железничарға» қарсы 2:1 есебімен аяқталды. 1952-1953 маусымында «Вележ» алғаш рет кез келген лиганың жоғарғы дивизионына шықты, бірақ бірден төменгі лигаға түсіп қалды. «Вележдің» үздік мергендері Владимир Зеленика (11 ойында 9 гол) және капитан Халдун Хрвич (22 ойында 7 гол) болды. Екінші лигада 2 маусым өткізгеннен кейін «Вележ» қайтадан жоғары дивизионға өтіп, 1955-1956 жылғы Югославия бірінші лигасында 14 команданың ішінде жетінші орынды иеленді. Югославия бірінші лигасының барлық кезеңінде «Вележ» ешқашан төменгі лигаға түспеді. «Вележдің» жоғарғы дивизиондағы алғашқы жылдарындағы ең бағалы ойыншыларының бірі Мухамед Мужич болды, ол 400-ден астам ойын ойнап, 1955-1956 маусымында команданың үздік мергені атанды. Осының нәтижесінде ол 1956 жылы Венгрияға қарсы өткен Югославия құрамасына шақырылды. Мужич 32 ойында 17 гол соқты, 1956 жылғы Олимпиадада Мельбурнда және 1962 жылғы әлем чемпионатына Чилиде қатысты. Алайда, ұлттық құрамадағы мансабы совет ойыншысы Эдуард Дубинскийге жасалған ауыр фолдан кейін күрт аяқталды, бұл 7 жылдан кейін Дубинскийдің қайтысына тікелей себеп болды. Югославия футбол федерациясы Мужичті елге қайтарды және ол енді халықаралық ойындарда ойнамады. 1957-1958 жылғы Югославия кубогында «Вележ» финалға шыққан алғашқы босниялық команда болды, бұрынғы кезеңдерде «Раднички Београд», «РНК Сплит» және «Хайдук Сплит» командаларын жеңді. «Стадион ЙНА» стадионында 30 000 көрерменнің алдында «Вележ» 4:0 есебімен жеңілді, бұл ойын Райко Митичтің карьерасын аяқтау рәсіміне ұқсады, емес, кубок финалына.
Сүлеймен Сұлла Ребақ менеджер болады (1968-1976)
1968 жылы «Вележ» клубы үшін 500-ден астам ойын өткізген бұрынғы ойыншы Сулейман «Сула» Ребак бас жаттықтырушы болды. Осы кезде «Вележ» бірінші лигадағы орта топ командасы болған, алайда Ребак басшылығымен клуб УЕФА кубогының ширек финалына дейін жеткен, тарихи табысқа қол жеткізді. Оның толық маусымы 1968–69 жылдары 8-орынмен аяқталды, мұнда Ребак «Вележ» жастар командасын табысты пайдаланды, бұл дәстүр Босния соғысына дейін сақталды. Академиядан алғашқы ойыншылар ретінде қақпашы Энвер Марич және шабуылшы Душан Баевич шықты. Олар мен жартылай қорғаушы Франьо Владич танымал BMV үштігін құрады (неміс автокөлік өндірушісінің атымен аталған), бұл босниялық футбол тарихындағы ең нәтижелі серіктестіктердің бірі болды. 1969–70 маусымында «Вележ» үшінші орын алды, ал Баевич 20 голмен Слободан Сантрачпен бірге турнирдің үздік мергені атанды. 1970 жылы Баевич алғаш рет ұлттық құрамаға шақырылды, Австрияға қарсы өткен ойында 1:1 есебімен тең түсті және дебюттік матчында гол соқты. Баевич 37 матч өткізіп, 29 гол соқты, соның ішінде 1974 жылғы әлем чемпионатында Заирге қарсы өткен ойында 9:0 есебімен жеңіске жеткен кезде хет-трик жасады. 1972–73 маусымында «Вележ» лигада 2-орынды иеленді, бұл олардың ең жақсы көрсеткіші болды және УЕФА кубогына қатысуға мүмкіндік берді, бұл олардың алғашқы еуропалық турнирі болды. Бірінші раундта олар «Татран Прешов» командасынан жеңіліс тапты. 1973–74 маусымы «Вележ» үшін ең сәтті маусымдардың бірі болды. Лигада «Вележ» «Хайдук Сплит» командасымен тартысқа түсті. 32-ші және 33-ші турлардан кейін «Хайдук» пен «Вележ» бірдей ұпай санына ие болды, бірақ «Хайдуктың» гол айырмасы жақсырақ болды. Маусымның соңғы күні екі команда да өз ойындарында жеңіске жетті, ал «Хайдук» гол айырмасы бойынша лига жеңімпазы атанды. Еуропадағы келесі маусымда «Вележ» бірінші турда «Спартак» (Мәскеу) және екінші турда «Рапид» (Вена) командаларын жеңіп, келесі сатыға өтті. Үшінші турда олар сол маусымда Бірінші дивизионды жеңіп алған «Дерби Каунти» командасымен кездесті. Бірінші ойында «Бейсбол Граундта» 3:1 есебімен жеңіліс тапты. Франьо Владич сол күні «Вележ» үшін жалғыз голды соқты. «Биели Бријег» стадионындағы екінші ойында сенсациялық оқиға болды. Ребак тәрбиесінде өскен тағы бір дарынды ойыншы Боро Приморац 14-ші минутта гол соқты, ал Владимир Печель 29-шы минутта есепті 2:0-ға жеткізді. Владич 51-ші минутта гол соқты, соның арқасында «Вележ» 4:3 есебімен алға шықты. Кевин Гектор 75-ші минутта «Дерби» үшін гол соқты, есеп теңесті – 4:4. 85-ші минутта «Вележ» пенальти алды, оны Душан Баевич жүзеге асырып, гол соқты. Ойын 5:4 есебімен аяқталды, «Вележ» ширек финалға өтті. Онда олар «Твенте» командасымен кездесіп, жалпы есеп бойынша 2:1 есебімен жеңіліс тапты. УЕФА кубогынан кейін Ребак отставкаға кетті, ал команданың негізгі құрамы да тарады. Марич 1976 жылы «Шальке 04» клубына, Баевич 1977 жылы «АЕК Афина» клубына, ал 1979 жылы Владич оларға қосылды.
Қайта құру және алғашқы кубоктар (1976-1992)
Вележдің қазіргі үштігінің жоғалуымен, Вележ құрамасының қалған ойыншылары жарқырау мүмкіндігіне ие болды: Джемал Хаджиабдич, оның кіші інісі Мили, Марко Чолич, Владимир Печель, Ядранко Топич, Блаж Слишкович, бірақ Вахид Халильходжич BMV Вележдің ажырамас бөлігі болды. Ол 376 матчта 253 гол соқты және Вележдің ең үздік ойыншыларының бірі ретінде танылды. 1976 жылғы трансферлік терезеде ұлттық құрамадағы өнерінің арқасында Партизан, Динамо Загреб және «Қызыл Жұлдыз» сияқты көптеген маңызды югослав клубтарының қызығушылығына ие болды, бірақ соңында Вележде қалды. Бұл қадам сәтті болмады, себебі Вележ 11-орынды иеленді, Халильходжичті сатып алуға тырысқан клубтардан қалып қойды. Келесі екі маусымда жақсару байқалды, тиісінше 7-ші және 5-ші орындарға ие болды. 1979–80 маусымында Вележ 8-орынды иеленді, сол кездегі бас жаттықтырушы Вукашин Вишневац қызметтен босатылып, оның орнына әйгілі «Plava čigra» атанған Милош Милутинович келді. Лигада Вележ 9-орынды иеленді, бірақ олардың нағыз жарқыраған сәті сол маусымдағы кубокта болды. Вележ бірінші турда «Борак» (Баня-Лука) клубын 3:2 есебімен жеңіп, екінші турда «Сутжеска» (Никшич) клубының ойыннан бас тартуынан кейін ширек финалға өтті, онда Солтүстік Македонияның төменгі лигасындағы «FK Bregalnica Štip» клубымен кездесіп, 2:0 есебімен жеңді. Вележ жартылай финалда «Будучност» (Подгорица) клубын 2:1 есебімен жеңіп, 23 жылдан кейін алғаш рет кубок финалына өтті. Олардың қарсыласы сол маусымда 14-орынды иеленген «Железничар» клубы болды. Бұл кездесу Югославия кубогының бірінші және жалғыз босниялық финалымен аяқталды. Халильходжич француздық «Нант» клубымен келісімшартқа қол қойды және финалдан кейін, нәтижесіне қарамастан, Вележтен кететінін мәлімдеді, бірақ ойын Вележ үшін оның ең жақсы ойындарының бірі болды. «Нант» клубына қосылғаннан кейін ол олардың ең әйгілі және легендарлы ойыншыларының біріне айналды және 2018 жылы оларды жаттықтырды. Кубок финалында алғашқы гол 36-шы минутта «Железничар» клубына тағайындалған пенальтиден соң соғылды. Мехмед Баждаревич гол соқты және бірінші таймның соңында есеп 1:0 болды. Халильходжич үш минуттың ішінде дубль жасап, Вележ көшбасшылыққа шықты. 62-шы минутта «Железничар» үшін тағы бір пенальти тағайындалды, оны Баждаревич қайтадан голға айналдырды. Драган Окука 80-шы минутта бас соққысымен жеңіс голын соқты және Вележ өзінің тарихындағы алғашқы маңызды трофейді жеңіп алды. Жеңіске ие болғандықтан олар Кубок иелерінің кубогына қатысып, 6 жылдан кейін Еуропадағы алғашқы ойынын өткізді. Олар сондай-ақ 1980–81 жылғы Балқан кубогына қатысып, «Тракия» (Пловдив) клубын (кейін «Ботев» (Пловдив)) 12:7 есебімен жеңіп алды. 1981–82 жылғы Кубок иелерінің кубогында «Jeunesse Esch» клубын бірінші турда 7:2 есебімен жеңіп, екінші турда «Локомотив» (Лейпциг) клубымен кездесті, олар пенальти сериясында жеңілді. 1981–82 жылғы лига маусымында Вележ 7-орынды иеленді, ал Милутинович «Партизан» клубына кетті. Олсыз Вележ күресіп, 13-орынды иеленді, тіпті Владимир Скочаич (14 гол) және Душан Баевич (11 гол) күш-жігеріне қарамастан. 1984 жылы Баевич бас жаттықтырушы болды. 1984–85 маусымында Вележ 11-орынды иеленді, бірақ келесі маусымда үлкен жетістіктерге қол жеткізді, Вележ 3-орынды иеленді, бұл 1973–74 жылдардан бері олардың ең жақсы маусымы болды. Бұл негізінен жаңа алтын буынның, соның ішінде қақпашы Вукашин Петранович, қорғаушылар Ненад Биедич және Владимир Матиевич, жартылай қорғаушы Владимир Скочаич және шабуылшылар Предраг Юрич, Сеад Каждаз және Семир Туче есімдерінің еңбегінің арқасында болды. Вележ 1985–86 жылғы Югославия кубогында да жақсы өнер көрсетті, алдымен төменгі лигадағы «Железничар» (Добой) клубын үйден 1:5 есебімен жеңіп алды. Белградтан келген «Рад» клубы 2:0 есебімен жеңілді, бірақ ширек финалда «Партизан» клубымен қатал қарсыластың күшін сезінді. Вележ ойынның негізгі уақытында 1:1 есебімен аяқталғаннан кейін пенальти сериясында 5:3 есебімен жеңіске жетті. Жарым финалда Вележ тағы бір белградтық командамен кездесті, бұл жолы «OFK Белград» клубымен, оны Вележ үйінде 3:0 есебімен жеңді. Финалда олар Югославияның үлкен 4 командасының бірі – әйгілі жаттықтырушы Мирослав «Циро» Блажевич басқарған «Динамо» (Загреб) клубымен кездесті. Ненад Биедич алтыншы минутта пенальти соқты және 51-ші минутта қосымша гол соқты. «Динамо» клубының Марко Млинарич 58-ші минутта тез гол соқты, бірақ соңғы есеп Predrag Jurić 87-ші минутта гол соққаннан кейін шешілді. Вележтің өнер көрсетуі соншалықты жақсы болды, ол Югославияның жаңа ұлттық құрамасының жаттықтырушысы Ивица Осимнің назарына түсті, ол 1981 жылғы кубок финалында «Железничар» клубының бас жаттықтырушысы болған. Финалдан кейін Predrag Jurić екі рет, ал Semir Tuce жеті рет ұлттық құрамаға шақырылды және 2 гол соқты. Олар және 1986 жылы жас перспективалы ойыншы Мехо Кодро Вележ сапында ойнап тұрғанда Югославия ұлттық құрамасы үшін соңғы ойыншылар болды. Вележ сол маусымда лигада да фантастикалық өнер көрсетті, бірақ соңғы турда бұл көлеңкеге түсті. Вележ өз алаңында «OFK Белград» клубынан 2:3 есебімен жеңілді және Вележ, сондай-ақ сол күні 13 басқа команда да матчты түзетуге қатысқан деген күдік туды. Вележ ойыны бойынша талап осылай болды: Вележ келесі маусымда Еуропа лигасына жолдама алған (бірақ Кубок иелерінің кубогында ойнады), бірақ «OFK» клубтары сақталу үшін жеңіске жеткеніне қанағаттанды. Келесі маусымда оларға 6 ұпай салынды, бірақ маусым соңында шешім күшін жойды. Вележ тағы да Кубок иелерінің кубогына қатысып, бірінші турда «Васаш» (SC) клубын 5:4 есебімен жеңіп, екінші турда «Витоша» (София) клубынан (кейін «Левски» (София)) осы есеппен жеңілді. Лигада Вележ бастапқыда тағы да 3-орынды иеленді, бірақ соттар маусымның соңғы күні матчты түзету фактісін растамады. Талаптар алынып тасталғандықтан Вележтің 6 ұпайлық айырылымы күшін жойды және олар 2-орынды иеленді. Бұл Вележтің жоғары дивизионда 2-орынды иеленген соңғы реті болды. Олар бірінші турда Швейцарияның «FC Sion» клубын 5:3 есебімен жеңіп, Еуропа лигасына жолдама алды. Олардың келесі қарсыласы Батыс Германияның күшті «Боруссия» (Дортмунд) клубы болды. «Боруссия» (Дортмунд) клубының сол кездегі бас жаттықтырушысы Райнхард Зафтиг ойынды тікелей көру үшін Вележдің ойынына келді. Ойын «Қызыл Жұлдыз» (Белград) клубына қарсы 5:0 есебімен жеңіспен аяқталды, бұл көптеген Вележ жанкүйерлері үшін есте қаларлық жеңіс ретінде саналады. Вележ бірінші ойында 2:0 есебімен жеңілді, бірақ екінші ойын Вележдің ең әйгілі жеңістерінің бірі болды. Мехо Кодро және Предраг Юрич гол соқты, Семир Туче пенальтиді мүшелеп жіберді, бірақ Франк Милл «Боруссия» (Дортмунд) үшін гол соқты және Вележтің өту мүмкіндігін жойды, жалпы есеп 3:2 болды және «Биели Бријег» стадионында өткен ойынның нәтижесі 2:1 болды. 1988–89 маусымында Вележ Еуропалық жарыста (атап айтқанда, УЕФА кубогында) соңғы рет ойнады. Олар бірінші турда «APOEL» клубын 6:2 есебімен жеңіп, екінші турда «Белененсес» клубын 0:0 есебімен тең түскеннен кейін пенальти сериясында 4:3 есебімен жеңді. Үшінші турда олар Шотландияның «Hearts of Midlothian» клубымен кездесті. Олар бірінші ойында 3:0 есебімен жеңілді және өз алаңында 2:1 есебімен жеңіске жетпеді, нәтижесінде 15 жылдық және 6 маусымдық еуропалық жарыстардағы қатысуы аяқталды. Лигада Вележ 11-орынды иеленді, бұл соңғы 5 жылдағы ең нашар көрсеткіші болды. 1988–89 жылғы Югославия кубогы Вележтің кубок финалына соңғы рет қатысқан уақыты болды. Вележ алғашқы турларда төменгі лигадағы қарсыластарын жеңді, соның ішінде «Sileks Kratovo», «HNK Šibenik», «Liria Prizren» және «Rudar Ljubija» (кейін «Rudar Prijedor»). Финалда Вележ бірінші лигадағы қарсыласы «Партизан» клубынан 6:1 есебімен жеңілді, голдар Небойша Вучичевич, Горан Милоевич, Фадил Вокри, Владимир Вермезович және Зоран Батрович есімдерінен соғылды. Вележтің жалғыз голын 65-ші минутта Зияд Репак соқты. 1989 жылы Вележтің жас командасы Югославия жас футбол кубогының финалына төртінші рет (1969, 1977 және 1987 жылдары финалда жеңілгеннен кейін) өтті және «FK Vardar» клубын 4:1 есебімен жеңіп алды, құрамында Франьо Джидич, Славен Муса және Сергей Барбарез болды. Бұл Вележтің жас командасы жеңіп алған жалғыз жүлде болды.
Қайта құру және тұрақсыздық (1992-2006)
1992 жылдың 15 наурызында «Вележ» клубы «Биели Бридж» стадионындағы соңғы ойынын өткізді; «ФК Земунға» қарсы 2:0 есебімен жеңіске жетті. Ойыннан кейін көп ұзамай Мостар қамалы басталды, бұл футболды қауіпті және логистикалық тұрғыдан мүмкін емес жағдайға жеткізді. «Вележ» Боснияның тәуелсіздік туралы референдумда Югославиядан шығуға дауыс бергендігіне байланысты Югославияның бірінші лигасынан шығып жатқан еді. Жағдайды нашарлату үшін Босния тәуелсіздік алғаннан кейін фашистік клубтарға қойылған тыйым алынып тасталды, нәтижесінде 1992 жылы «Зриньский» қайта құрылды. Соғыстан кейін Мостардағы жаңа муниципалитет – «Оңтүстік-Батыс» («Jugozapad») «Биели Бридж» стадионын «Зриньскийге» берді, бұл келесі бірнеше жыл бойы дауға себеп болды. «Зриньский» өзін хорваттарға арналған клуб ретінде көрсетті, бұл «Вележдің» көптеген жанкүйерлерінің одан бас тартуына әкелді («Вележ» өзінің барлық тарихында көпұлтты клуб болды, оның құрамында босниялықтар, сербтер және хорваттар болды). «Вележ» 1994 жылға дейін тағы бір ойын өткізбеді, ол кезде клуб 1994-1995 жылғы Босния және Герцеговина бірінші лигасының «Зеница тобына» қосылды – соғыс кезеңіндегі кубок сияқты жарыс. «Вележ» алғашқы ойынын «Славен Живиницеге» 3:0 есебімен ұтылып, жағдайды жақсарта алмады, келесі 2 ойында да жеңіліске ұшырады және «NK Đerzelez» клубымен бірге барлық ойындарын ұтылған жалғыз 2 команда ретінде жарыстан шықты. 1995-1996 маусымында Босниядағы футболды тиісті лига жүйесіне көшіру (этностық принцип бойынша бәсекелес үш лига болғанымен) барлық командалар өз стадиондарында ойнауға міндеттелді. «Северни логор» және Ябланицадағы жолдастық ойындардан кейін «Вележ» Мостардың шетінде орналасқан «Врапчичи» стадионын таңдады. Келесі бірнеше маусым қиын болды, «Вележ» 1995-1996 жылдары 14-орынды, ал 1996-1997 және 1997-1998 жылдары 10-орынды иеленді. Соңғы маусымда босниялық және хорват клубтары арасында плей-офф жүйесі енгізілді, онда әр лиганың үздік командалары босниялық футболдың нағыз чемпионын анықтау үшін күш сынасты. 1998-1999 жылдары «Вележ» плей-оффқа жолдама алып, сенсация жасады. Бұл оқиғаны белгілеу үшін «Вележ» «Биели Бридж» стадионында ойнауды талап етті, бірақ Жоғары өкілдіктің кеңсесі (OHR) бұл өтінішті қабылдамағаннан кейін «Вележ» және басқа клубтар сол маусымдағы плей-оффты бойкоттады. Кейін «Вележ» Босния және Герцеговинаның Премьер-лигасының алғашқы маусымына қатысты – соғыстан кейінгі алғашқы жарыс, ол этностық принципке негізделмеген. Бірінші маусымда клуб 5-орынды иеленді. Келесі маусымда 8-орынға түсті, бірақ 2002-2003 маусымында 1952 жылдан бері алғаш рет екінші лигаға түсіп қалды. Екінші лигада «Вележ» жоғарылау үшін күшті талапкер болды, әсіресе 2003-2004 маусымында, бірақ «Будучност Бановичи» клубының қосымша уақытта соққан голы «Вележдің» емес, олардың жоғарылауын қамтамасыз етті. 2004-2005 маусымында тағы бір титул үшін күресті, бірақ «Рудар Каканьға» 2:1 есебімен жеңіліс «Jedinstvo Bihać» клубының жоғарылауына жол ашты. 2005-2006 жылы «Вележ» ақыры жоғарылады, екінші орындағы «Рудар Каканьнан» 14 ұпайға артық.
Қайта оралу және құлдырау (2006-2017 жж.)
Келесі бірнеше маусымда «Вележ» Премьер-лигадағы орта деңгейдегі тұрақты команда болды, 2011–12 маусымына дейін ешқандай маңызды кубок турниріне қатыспады. Сол маусымда «Вележ» бірінші турда «Травникті» 3–2 есебімен жеңіп, келесі турда жергілікті қарсыласы «Зринскиймен» кездесті. Матч бастапқыда 1–0 есебімен «Вележдің» пайдасына шешілді, Риад Демич 93-ші минутта гол соқты. Бұл «Зринский» жанкүйерлерінің стадионға басып кіруіне әкеп соқты, нәтижесінде ойын 3–0 есебімен «Вележдің» жеңісімен аяқталды және «Биели Бријег» стадионы 5 матчқа жабылды. Жауапты матчта «Вележ» 2–0 есебімен жеңіске жетіп, «HNK Бранительмен» ширек финалда орын алды, оларды жалпы есеп бойынша 3–1 есебімен жеңді. Осының нәтижесінде «Вележ» 1998 жылдан бері алғаш рет кубоктың жартылай финалына өтті. Бірақ олар «Широки Бријегпен» өткен екі ойында жалпы есеп бойынша 2–0 есебімен жеңіліп, «Вележдің» 15 жылдағы ең жақсы кубок жолы аяқталды. 2013–14 маусымында «Вележ» 5-орынды иеленді, еурокубоктық іліктерден 3 ұпай ғана қалып қойды, бұл Босниядағы лигалар біріккеннен бергі ең жоғары көрсеткіш. 2015 жылдың маусым айында «Вележді» Босния Социал-демократиялық партиясының төрағасы Нермин Никшич сатып алды. Бірақ жағдай тез нашарлады, себебі клуб достық матчтарды ұйымдастыра алмады, ойыншылардың жалақысын төлемеді, бапкерлерді жиі жұмыстан шығарды және жанкүйерлер қарсы команда ойыншыларымен төбелес жасады. «Вележ» 2015–16 маусымын 30 ойында 9 ұпай ғана жинап, соңғы орында аяқтады, бұл жоғары лигалардағы ең нашар көрсеткіштердің бірі. Никшич басқармасы және одан кейінгі төтенше басқарма ақырында жергілікті фармацевтикалық компания «Герцеговиналијек» директоры Шемсудин Хасич басқаратын жаңа басқармамен ауыстырылды. Бірақ 2016–17 маусымы оңай басталған жоқ. 8 турдан кейін «Вележ» бірде-бір ойын жеңіп, 16 команданың ішінде 15-орында тұрды. Бұрынғы бапкер Авдо Калайджич жұмыстан босатылып, оның орнына бұрын «Вележ» сапында ойнаған және баптап кеткен Ибрагим Рахимич тағайындалды. «Вележ» маусымның соңғы күнінде керемет түрде лигада қалды, ал «FK Горажде» олардың орнына төмендеді. Маусымдар арасында «Врапчичи» стадионы «Рођени» стадионы деп атау өзгертті, бұл атау «Вележ» жанкүйерлеріне арналған.
Жаңа оралу (2017 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2017–18 маусымда Эльмир Кудузович, Хамза Мешанович және Минел Дольянчич сияқты жаңа ойыншылардың қосылуының арқасында «Вележ» үшінші орынды жеңіп алды. 2018–19 маусымда «Вележ» шабуылдаушы жартылай қорғаушы Эдо Вехабович, оң қанаттың шабуылшысы Обрен Цвиянович және шабуылшы Нусмир Фажич сияқты көптеген шабуылшыларды трансферледі. Шабуылға бағытталған ойынға жасалған күш-жігер нәтежесін берді, «Вележ» маусымның бірінші жартысында (15 ойын) жеңіліссіз өтті, ал Фажич өзі 18 гол соқты. «Гораждеге» қарсы өткен даулы сыртқы ойыннан кейін жағдай нашарлады, онда төрешілердің бірнеше қателіктері «Гораждеге» ойынның жалғыз голын соғуға және «Вележдің» жеңіліссіз сериясын тоқтатуға әкелді. Велибор Пудар, Вахид Халилоходжич және Джемаль Хаджиабдич сияқты бұрынғы ойыншылар нәтижені өзгертуді қолдады, бірақ Федерация бастапқы есепті және төрешілерге 8.0 бағасын бекітті (7 немесе одан төмен болған жағдайда дисквалификация қарастырылады). «Вележ» бұл қиындықтан асып, Бірінші лигада ең жақын бәсекелесі «Олимпикпен» салыстырғанда 7 ұпаймен жеңіске жетті, ал «Олимпик» бір кезде «Вележден» 1 ұпай ғана артта қалған еді. «Вележ» сонымен қатар рекордтық 76 ұпай жинады, ал Нусмир Фажич бір маусымда рекордтық 28 гол соқты. Бұл маусымда тағы бір рекорд «Вележ» пен «Игман Конжич» арасындағы соңғы ойында жаңа стадионда 7000 көрермен жиналды, бұл жаңа стадиондағы ең көп көрермендердің бірі болды. «Вележдің» элитаға оралуы күтілгендей жарқын болмады, себебі олар алғашқы үш ойында «Младост Добой Какань», «Зриньский» және «Челик Зеницадан» жеңіліс тапты. Рахимич отставкаға кетті, ал Федя Дудич жаңа бапкер болып тағайындалды. Оның алғашқы ойынында македониялық орталық қорғаушы Коста Манев дебют жасады, ол сол маусымда «Вележдің» ең үздік ойыншыларының бірі деп танылды. Дудичтің бапкер ретінде алғашқы ойыны «Слобода Тузламен» 0–0 есебімен тең аяқталды және «Вележ» маусымдағы алғашқы ұпайын алды. «Вележ» сол маусымның соңында «Широки Бријег», «Железничар», «Борац Бања Лука» және «Зриньский» сияқты командаларға қарсы өткен қайталама матчтарда бірнеше жеңіске жетті. Босния мен Герцеговинада COVID-19 пандемиясының жалғасуына байланысты жоспарланған 33 ойынның 22-сі ғана ойналғаннан кейін маусым тоқтатылды. Алайда, келесі маусымда «Вележтің» сәні қайтып, еуропалық жарыстарға оралып, лигада үшінші орынды алып, УЕФА Еуропа Конференция Лигасының алғашқы кезеңіне қатысу құқығын жеңіп алды. Конференция лигасының іріктеу кезеңінде «Вележ» жартылай кәсіби Солтүстік Ирландияның «Колерайн» клубы мен гректердің «АЕК Афина» клубын жеңіп, үшінші іріктеу кезеңінде шведтік «ИФ Эльфсборг» клубынан жеңіліс тапты. 2021–22 маусымда «Вележ» тарихында алғаш рет Босния кубогын жеңіп алды, «Сараевоға» қарсы өткен ойын 0–0 есебімен тең аяқталғаннан кейін пенальти сериясында жеңіске жетті. Федя Дудич 2021–22 маусымның соңында «Вележді» тастап кеткеннен кейін, клуб 2022 жылдың 11 маусымында босниялық футболдың ең табысты бапкерлерінің бірі Амар Осимді жаңа бапкер етіп тағайындады.
Жарыстық
FK Velež-дің басты қарсыласы – Мостар қаласынан тағы бір команда, HŠK Zrinjski Mostar. Екі мостарлық команда арасындағы матч «Мостар дербиі» деп аталады. Velež Mostar мен Zrinjski арасындағы алғашқы матч 1920 жылдары өтті, бірақ Zrinjski-ге Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистік лигада ойнағаны үшін (1945 жылдан 1992 жылға дейін) тыйым салынғанда бәсекелестік тоқтады. Velež-дің Югославия бірінші лигасының алтын дәуірінде, ол Мостардан шыққан жалғыз ірі клуб болды және Мостар қаласының барлық халқы оны қолдады. Соғыстан кейін Zrinjski қайта құрылды, ол Мостардың хорват жағының (батыс жағы) символы болды, ал Velež – босняк жағының (шығыс жағы) символына айналды. 2000 жылдың 1 наурызында Zrinjski мен Velež Zrinjski қайта құрылғаннан кейін алғаш рет жолдастық ойын өткізді. Ойын Сараевода өтті және 2:2 есебімен тең аяқталды. Бірінші ресми лига матчы 2000 жылдың 18 тамызында Bijeli Brijeg стадионында өтті. Zrinjski 2:0 есебімен жеңіске жетті. Бұл бәсекелестік жергілікті де, этникалық та сипатта болады. FK Velež және олардың «Қызыл Армия» деп аталатын жанкүйерлері негізінен босняктар, ал Zrinjski және олардың «Ультрас» деп аталатын жанкүйерлері – хорваттар. Бәсекелестікті одан әрі күшейтетін фактор – Zrinjski стадионы Velež-дің Югославиядағы алтын дәуіріндегі үй стадионы болған, бірақ соғыс салдарынан Velež Мостардың батыс бөлігінде орналасқан стадионынан көшіп, қаланың екінші жағында жаңа стадион салуға мәжбүр болды.
Қолдаушылар
Вележ жанкүйерлері адалдығымен және жарықтанатын құштарлығымен белгілі, және олар клубы қайда ойнаса да, оны қолдау үшін барады. Вележтің бірнеше жанкүйерлік топтары бар. Ең танымалдары – «Қызыл Армия Мостар» және «Мостарский Роджени».
Маусым бойынша
(Velež ұпалы әрқашан бірінші болып көрсетіледі. Source:)
МаусымЖарысРаундОппонентҮйдеСырттаЖалпы1960Mitropa CupN/A Alessandria4–12–16–21962–63Intertoto CupGS Hildesheim9–12–03-орын Dózsa1–21–4 Blauw Wit1–12–31963–64Intertoto CupGS Slovnaft Bratislava1–11–62-орын4–11–4 Motor Jena1–01–0 1973–74 UEFA Cup R1 Tatran Prešov1–12–4 3–51974–75UEFA Cup R1 Spartak Moscow2–01–3 3–3 (a) R2 Rapid Wien1–01–1 2–1 R3 Derby County4–11–3 5–4 QF Twente1–00–2 1–21975–76Mitropa CupGS Perugia0–04–21-орын Austria WAC Wien2–01–2Final Wacker Innsbruck1–31–32–61980–81Balkans CupGS AEK Athens2–01–31-орын Flamurtari4–11–2Final Trakia Plovdiv6–26–512–71981–82Cup Winners' Cup R1 Jeunesse Esch6–11–1 7–2 R2 Lokomotive Leipzig1–11–1 2–2 (1–4 [[Пенальти (футбол)]1986–87Cup Winners' Cup R1 Vasas3–22–2 5–4 R2 Vitosha Sofia4–30–2 4–51987–88UEFA Cup R1 Sion5–00–3 5–3 R2 Borussia Dortmund2–10–2 2–31988–89UEFA Cup R1 APOEL1–05–2 6–2 R2 Belenenses0–00–0 0–0 (4–3 p) R3 Hearts2–10–3 2–42021–22[[2021–22 UEFA Europa Conference League QR1 Coleraine2–12–1 4–2 QR2 AEK Athens2–10–1 2–2 (3–2 p) QR3 IF Elfsborg1–41–1 2–5 2022–23 [[2022–23 UEFA Europa Conference League QR2 Ħamrun Spartans0–10–1 0–2 2024–25 [[2024–25 UEFA Conference League QR1
SeasonCompetitionRoundOpponentHomeAwayAgg.1960Mitropa CupN/A Alessandria4–12–16–21962–63Intertoto CupGS Hildesheim9–12–03rd Dózsa1–21–4 Blauw Wit1–12–31963–64Intertoto CupGS Slovnaft Bratislava1–11–62nd4–11–4 Motor Jena1–01–0 1973–74 UEFA Cup R1 Tatran Prešov1–12–4 3–51974–75UEFA Cup R1 Spartak Moscow2–01–3 3–3 (a) R2 Rapid Wien1–01–1 2–1 R3 Derby County4–11–3 5–4 QF Twente1–00–2 1–21975–76Mitropa CupGS Perugia0–04–21st Austria WAC Wien2–01–2Final Wacker Innsbruck1–31–32–61980–81Balkans CupGS AEK Athens2–01–31st Flamurtari4–11–2Final Trakia Plovdiv6–26–512–71981–82Cup Winners' Cup R1 Jeunesse Esch6–11–1 7–2 R2 Lokomotive Leipzig1–11–1 2–2 (1–4 [[Penalty shootout (football)1986–87Cup Winners' Cup R1 Vasas3–22–2 5–4 R2 Vitosha Sofia4–30–2 4–51987–88UEFA Cup R1 Sion5–00–3 5–3 R2 Borussia Dortmund2–10–2 2–31988–89UEFA Cup R1 APOEL1–05–2 6–2 R2 Belenenses0–00–0 0–0 (4–3 p) R3 Hearts2–10–3 2–42021–22[[2021–22 UEFA Europa Conference League QR1 Coleraine2–12–1 4–2 QR2 AEK Athens2–10–1 2–2 (3–2 p) QR3 IF Elfsborg1–41–1 2–5 2022–23 [[2022–23 UEFA Europa Conference League QR2 Ħamrun Spartans0–10–1 0–2 2024–25 [[2024–25 UEFA Conference League QR1
Әндер
FK Velež Mostar-дың ресми әнұраны – Željko Samardžić орындаған Rođeni, Rođeni. Мәтінін Миленко Мишо Марич жазған. Музыкасын Кемал Монтено жазған. Алғашқы демо жазбасы 1981 жылы «Желжезничар» командасына қарсы Маршалл Тито Югослав кубогының финалынан кейін жасалды. Ресми клуб әнұраны алғаш рет 1986 жылы «ГНК Динамо Загреб» командасына қарсы Маршалл Тито Югослав кубогының финалы алдында ойнатылды. 1987 жылы Желько Самарджич «Биели Бридж» стадионында «Боруссия Дортмунд» командасына қарсы УЕФА кубогы матчы алдында осы әнді тікелей орындады. Клубтың ультра тобы «Қызыл Армия Мостар»-дың ресми әнұраны – MO Selection Band тобының «Ili grmi il' se zemlja trese» әні. Кейін «Қызыл Армия» тобы жеті ән жазды, олар Вележ жанкүйерлерінің арасында тез танымал болды. Басқа да әртістер де солай жасады, сондықтан бүгінде Мостардың қызыл клубы туралы көптеген әндер жазылған.
Ақпандағы турнир
1965 жылы Мостардың югославиялық партизандардан азат етілуінің 20 жылдығын мерекелеу үшін «Вележ» клубы мен қала әкімдігі «Биели Бридж» стадионында футбол турнирін ұйымдастырды. Турнир 1965 жылдан 1992 жылға дейін жыл сайын өткізіліп, Босния соғысының басталуына және «Вележ» клубының «Биели Бридж» стадионында ойнау мүмкіндігінен айырылуына байланысты тоқтатылды. 2023 жылы турнир U19 жастар командаларымен қайта жанданды, бірақ ұйымдастырушылар жақын арада ересектер командаларымен де турнирді өткізуді жоспарлап отыр. Турнирде көптеген танымал клубтар мен ұлттық құрамалар қатысты, олардың ішінде Польша және КСРО құрамалары да болды. «Вележ» ақпан айындағы турнирдің 16 рет жеңімпазы атанды, оның 15 реті негізгі құрамасымен. Бұл көрсеткіш барлық басқа жеңімпаз командалардың жиынтық көрсеткіштерінен асып түседі. Сонымен қатар, «Вележ» клубының өкілі Душан Баевич турнирде ең көп ойынға қатысып, ең көп гол соққан ойыншы рекордын ұстап тұр.