Кіріспе

Жағымсыз таңдаумен күресу стратегиясы
Экономикада скрининг – асимметриялық ақпарат жағдайларында туындайтын, шешім қабылдау кезіндегі қиындықтардың бірі – жағымсыз таңдаумен күресу стратегиясы. Скрининг мақсаты үшін асимметриялық ақпарат жағдайлары екі экономикалық агентті қарастырады, олар қандай да бір мәмілеге түсуге тырысады. Екі агент арасында ұзақ мерзімді қарым-қатынас болуы мүмкін, бірақ бұл міндетті емес. Негізінен, скрининг стратегиясы «скринердің» (ақпарат аз агенттің) екінші экономикалық агенттің иеленген жеке ақпаратына қатысты қосымша түсінік немесе білім алуға бағытталған әрекеттерін қамтиды, бұл ақпарат мәміле жасалғанға дейін скринерге белгісіз болады. Мұндай ақпаратты жинау арқылы екі агент арасындағы ақпараттың теңсіздігі төмендейді, яғни скрининг агенті мәмілеге қатысқанда неғұрлым хабардар шешімдер қабылдай алады. Скринингті қолданатын салалар ақпарат алған тарап туралы нақтырақ көрініс алу үшін жалған ақпараттан пайдалы ақпаратты сүзе алады. Бұл жағымсыз таңдау және моральдық тәуекел сияқты мәселелерді шешуде маңызды. Сонымен қатар, скрининг тиімділікті арттырады, себебі ол агенттер арасындағы ақпарат ағынын жақсартады, ал асимметриялық ақпарат көбінесе тиімсіздікке әкеледі. Скрининг көптеген салалар мен нарықтарда қолданылады. Скринер анықтауға тырысатын ақпараттың нақты түрі әртүрлі болады; жүзеге асырылатын скрининг процесі мәміленің сипатына байланысты. Көбінесе ол екі агенттің болашақ қарым-қатынасымен тығыз байланысты. Мысалы, жұмыс берушілер болашақ қызметкерлерді тексеру үшін әңгімелесу өткізеді, осы арқылы қызметкердің қосымша оқуға немесе дағдыларды жетілдіруге мұқтаж салаларын анықтай алады. Бұл екі тарапқа да пайдалы, өйткені жұмыс беруші жеке тұлғаны жұмысқа алудан максималды пайда көреді, ал жеке тұлға өз біліктілігін арттырудан үлкен пайда алады. Скрининг концепциясын алғаш рет Майкл Спенс (1973) ұсынды. Оны сигналингтен – ақпарат көбірек агенттің (агенттердің) жағымсыз таңдаумен күресу стратегиясынан ажырату керек.

Басқа әдістер

Екінші дәрежедегі бағалық дискриминация да іріктеудің бір түрі болып табылады, онда сатушы таңдау опцияларынан тұратын тізім ұсынады және сатып алушының таңдауы оның жеке ақпаратын көрсетеді. Атап айтқанда, мұндай стратегия сатып алушының төлеуге дайындығы туралы толыққанды ақпарат алуға бағытталған. Мысалы, экономикалық, жақсырақ экономикалық, бизнес- және бірінші сынып билеттерін ұсынатын әуе компаниясы клиенттің билетке жұмсауға дайын сомасы туралы мәлімет береді. Мұндай ақпарат арқылы компаниялар нарықтың жалпы пайдасының үлкен бөлігін қамти алады.

Дұрыс емес іріктеу

Скрининг әдістерін қолданудың бір кемшілігі – алынған мәліметтер қате болуы мүмкін, демек, бұл тиімсіздікке алып келуі мүмкін. Мысалы, өнімділігі төмен қызметкер қабілетін бағалау сияқты скринингтік емтиханнан жақсы өтуі мүмкін. Бірақ жұмыс беруші хабардар емес болғандықтан, бұл мәселелерді адам жұмысқа орналасқанға дейін байқамайды, сондықтан қызметкерге жұмсалған уақыт пен күш босқа кетеді. Осыдан келіп, кәсіптер үшін скрининг әдістерін қолданғандағы қателіктерді түсіну маңызды.

Сақтандыру нарығындағы дұрыс емес іріктеу

Сақтандыру нарығындағы стандартты тексеру процедуралары тарихи деректерді және демографиялық ақпаратты қарастыруды қамтиды, бірақ мұндай тексерулер қателігі бар қорытындыларға алып келуі мүмкін. Мысалы, жас ер адам әдетте жоғары тәуекелді деп есептелінеді, алайда ол жақсы жүргізуші болуы мүмкін, сондықтан бұл оның нақты жағдайын көрсетпеуі мүмкін. Демек, сақтандыру компаниялары адамдарды қандай санатқа жатқызуға болатыны туралы шешім қабылдамас бұрын қосымша ақпарат жинауын қамтамасыз етуі керек.

Келісім-шарт теориясы

Келісім-шарт теориясында "іріктеу модельдері" және "жағымсыз таңдау модельдері" терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Агент өзінің түрі туралы (мысалы, оның шығындары немесе тауарға берген бағасы) жеке ақпаратқа ие болады, ал тапсырыс беруші келісімшарт ұсынысын жасамай тұрады. Содан кейін тапсырыс беруші әртүрлі типтерді бөліп көрсету үшін келісімшарттардың тізімін ұсынады. Әдетте, ең жақсы тип толық ақпарат болғанда қол жеткізілетін бірінші ең жақсы шешімдегідей мөлшерде сауда жасайды, бұл қасиет "жоғарыда бұрмалау жоқ" деп аталады. Қалған барлық типтер әдетте бірінші ең жақсы шешімге қарағанда аз сауда жасайды (яғни сауда деңгейінде "төменге қарай бұрмалау" болады). Оптималды аукцион дизайны (жалпырақ түрінде бейес механизмін жобалау) негізгі іріктеу моделінің көп агенттік нұсқасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Келісім-шарттық теориялық іріктеу модельдерін Роджер Майерсон және Эрик Маскин бастады. Олар түрлі бағыттарда кеңейтілді. Мысалы, патенттік лицензиялау контекстінде, оптималды іріктеу келісімшарттары бірінші ең жақсы шешімге қарағанда, шын мәнінде, артық саудаға әкелуі мүмкін екені көрсетілді. Іріктеу модельдерін қолдануға реттеу, мемлекеттік сатып алу және монополиялық баға дискриминациясы жатады. Келісім-шарттық теориялық іріктеу модельдері зертханалық тәжірибелерде және нақты деректерді пайдалану арқылы сәтті сынақтан өтті.