Кіріспе

Грекия әйел құдайы және Аполлон мен Артемиданың анасы. Ежелгі грек мифологиясы мен дінінде Лето ( /l//iː//t//oʊ/; ) – әйел құдайы және Аполлон мен Артемиданың анасы. Ол Титан Кой мен Фибидің қызы, Астерияның қарындасы. Олимпиадалық схемада құдайлардың патшасы Зевс оның егіздері Аполлон мен Артемиданың әкесі, Летоның жасырын сұлулығы Зевстің көзіне түскен соң оны жүкті қылған. Ежелгі грек мифтерінде Лето туралы оның жүктілігінен және Аполлон мен Артемиданы дүниеге әкелуге болатын жерді іздеуден басқа көп мәлімет жоқ, себебі Зевстің әйелі Гера, қызғаныштан барлық жерлерге одан аулақ болуға және оған пана бермеуге бұйрық берген. Гера сондай-ақ, Летоны қуғынға түсіріп, зиян келтіру үшін алып жылан Питонды жіберген. Лето ақырында материкке қосылмаған және теңіз түбіне бекітілмеген Делос аралын тапты, сондықтан ол жер де, арал да емес, ол босануға мүмкіндік алды. Кейбір әңгімелерде Гера Летоның босануын кешіктіріп, егіздерді, әсіресе Аполлонды дүниеге келтіруге дейін бірнеше күн бойы азаптады. Аполлон мен Артемида дүниеге келгеннен кейін және өскен соң Лето Олимпте аналық бейнеде қалу үшін шегінеді, оның міндеті орындалған. Артемида мен Аполлонның тууы туралы мифтен басқа, Лето басқа да маңызды мифтерде кездеседі, көбінесе ол өзіне қарсы мақтанғаны үшін адамдарды жазалайды. Ликиялық шаруалар оған және оның нәрестелеріне бұлақтан су ішуге тыйым салғаннан кейін, Лето оларды бұлақта өмір сүретін бақаларға айналдырды. Ниобе туралы әңгімеде патшайым Ниобе Летодан гөрі жақсы анамын деп мақтанады, өйткені ол тек екі балаға қарағанда он төрт баланы дүниеге әкелген. Лето өзінің егіз балаларынан кек алуды сұрайды, олар Ниобедің барлық ұлдары мен қыздарын жазалап өлтіреді. Басқа мифте алып Титий Летоны зорлауға тырысады, бірақ оны Артемида мен Аполлон өлтіреді. Көбінесе Лето Олимпте басқа құдайлармен бірге Зевстің жанында отырады немесе ұлы мен қызының түрлі істеріне қатысып, көмектеседі. Ежелгі заманда Летоға, әсіресе қасиетті Делос аралында, оның егіз балаларымен бірге, аналық құдай ретінде, бала күтімімен айналысатын құдай ретінде табынылған; Ликияда ол ана құдайы болған. Рим мифологиясында Летоның римдік баламасы – Латона, оның атының латыншасы, этрусктің Летунынан әсер алған. Ежелгі өнерде ол кішіпейіл, жамылған әйел ретінде бейнеленеді, балалары мен Зевстің қатысуымен, көбінесе Титийдің алып кетуі кезінде.

Этимология

"Лето" – аттик грекшесі; Спартада және оның төңірегінде сөйленген дорийлік грек диалектісінде оның есімі Лато деп жазылған (α әрпімен). Құдайшаның шығу тегі мен атының мағынасы туралы бірнеше түсінік бар. Ескі дереккөздер бұл атаудың грек тіліндегі λήθη (lḗthē, ұмытылу) және λωτός (lotus, жегенге ұмытылуды сыйлайтын жеміс) сөздерімен байланысты екенін болжайды. Осылайша, бұл "жасырын" дегенді білдіреді. 20-шы ғасырғы дереккөздерде Летоның аты ликиялық lada, "әйел" сөзінен туындаған деп саналады, өйткені оның ең ерте табыну орталығы Ликияда орналасқан. Ликиялық лада грек есімі Лэданың да шығу тегі болуы мүмкін. Басқа ғалымдар (Крецхмер, Бете, Чантрейн және Бикес) бұл атаудың грек тілінен бұрынғы кезеңге қатысты екенін ұсынады. Микен грек тілінде оның есімі Латиос түрінде кездеседі, яғни "Летоның ұлы" немесе "Летомен байланысты" (Сызықты В: 𐜟𐜋𐜕𐜯𐜵, ra ti jo), сондай-ақ Лато (Сызықты В: 𐜟𐜋𐜕, ra to) деп жазылған.

Шығу тегі

Лето төртінші ғасырдан бастап Анатолия Ликиясының басты жергілікті ана құдайы ретінде танылды, аймақ эллинизацияға ұшыраған кезде. Грек жазбаларында Летоның балалары елдің «ұлттық құдайлары» деп аталады. Оның қасиетті орны, Ксантос маңындағы Летуон, аймақтағы гректердің ықпалына дейін пайда болған, бірақ Ликия қала-мемлекеттерінің конфедерациясын біріктірді. Кос аралдықтарының гректері де Летоны өздерінікі деп есептеді. Жақында ғана анықталған тағы бір қасиетті орын Ликияның солтүстігіндегі Эноандада орналасқан. Делос аралында да Летуон болды. Лето Зевстің құдайлық сүйіктілерінің арасында ерекше, өйткені Гераның қинауына ұшыраған жалғыз құдай, ол әдетте ашуын тек өлмелі әйелдер мен нимфаларға бағыттайды, құдайларға емес, сондықтан мифологияда оны құдайларға қарағанда өлмелі әйелдерге көбірек ұқсатып қарастырады. Зевс Темида, Немезида, Диона, Тетида, Селена, Персефона және тағы басқа құдайлармен қарым-қатынас жасаған, бірақ Гера оларға ешқандай зиян келтірген жоқ; жалғыз ерекшелік (Летодан басқа) кейінгі Византия лексиконы Судада кездеседі, онда Гера жүкті Афродитаның қарнына қарғыс жібергені, осыдан Приап дүниеге келгені айтылады. Сонымен қатар, Летоның қиын босануы Алкмененің босануына ұқсас, екеуі де Гера босану құдайы Эйлейтияға көмектесуге рұқсат бермегендіктен ұзақ және ауыр босануға ұшырады, және екі оқиға да Семеле мен оның ұлы Дионис туралы мифпен тематикалық байланысты, бұл Зевс үшін маңызды ұл туған және Герамен жазаланған өлмелі әйел туралы тағы бір оқиға. Дегенмен, Гесиодтық дәстүр оны екі Титанның, ежелгі құдайлардың қызы және Зевстің алғашқы жеті әйелінің бірі деп көрсетеді. Летоның ерекше мифологиясы мен онтологиясы оның екі тұлғадан тұратын болуы мүмкін деген пікірге әкелді: Артемиданы дүниеге әкелген өлмейтін құдай және Аполлонды дүниеге әкелген өлмелі әйел.

Отбасы және атрибуттар

Лето – Фиби мен Койдың қызы, титанды құдайлардың ұрпағы. Оның қарындасы – Астерия, ол Титан Персейден Геккатты дүниеге әкелді. Лето кейде анасы көрсетілмейтін Койдың қызы деп те аталады. Оның туған жері ретінде оңтүстік-шығыс Эгей теңізіндегі Кос аралы айтылады. Алайда, Диодор Сицилий Летоның Коста емес, Гипербореяда туғанын нақты айтады. Екі қарындас та Зевстің жүрегін баурап алды: бірінші Лето, содан кейін Лето егіздермен жүкті болғаннан кейін Астерия оның назарын аударды. Летодан өзгеше, Астерия оның махаббатына жауап бермеді. Гомердің мәтіндерінде Лето Гераның қаты болмағанда Зевстің қасында тұрып, көптеген әйелдердің арасында бір ғана құдайдың жары сияқты көрінеді. Гесиод Летоны "әрқашан мейірімді, адамдарға және өлмейтін құдайларға жақсылық тілейтін, бастапқыдан бері мейірімді" деп сипаттаған, ол Олимптегі ең мейірімді құдай. Платон да Летоның атын ἐθελήμονα ("қалаулы", яғни оның көмегін сұрағандарға көмектесуге дайын) сөзімен этимологиялық байланысқа тырысқанда, сондай-ақ λεῖον ("жұмсақ") сөзі арқылы Летоның мейірімділігіне сілтеме жасайды. Деметрден кейін Лето ежелгі әлемдегі ең танымал ана болды. Гесиод Летоны "қоңыр киімді" деп сипаттаса, Орфикалық гимн 35 Летоны "қоңыр жамылғылы" және "екі ұл туған құдай" (θεός διδυματόκος) деп сипаттайды. Гомердің Аполлонға арналған гимнінде ол алтын шашты деп суреттеледі.

Бұрынғы есептер

Гесиод оны Зевстің жеті әйелінің алтыншысы деп көрсетеді, ол Гераға үйленбес бұрын оның балаларын дүниеге әкелді, бірақ бұл мәлімет кейінгі деректерде кездеспейді, олардың барлығы екеуінің қарым-қатынасы туралы айтады, нәтижесінде Лето жүкті болды. Бұл туралы үйлену және отбасының құдайы, құдайлардың патшайымы және Зевстің әйелі Гера білгенде, ол оны тынымсыз қуды. Гомердің Аполлонға арналған үшінші жыршысы Летоның саяхаты мен балаларының тууы туралы ең ерте деректердің бірі болып табылады, бірақ ол тек Аполлонның тууына қатысты, ал Артемидаға кейіннен назар аударады; шындығында, жыршы Летоның балалары егіз екенін тікелей айтпайды және оларға әртүрлі туған жерлер берілген (ол Делос қаласында, ал ол Ортигияда). Летоның екі баласы егіз екенін алғаш айтқан ақын Пиндар. Гомер мен Гесиод сияқты екі ерте ақын Артемида мен Аполлонның Зевстің Летодан туған толыққанды бауырлары екенін растайды, бірақ оларды тікелей егіз деп көрсетпейді. Гомердің Делиан Аполлонына арналған үшінші жыршысына сәйкес, Лето бала тудыруға орын табу үшін алыс-жақын жерлерге саяхаттады, бірақ ешқайсысы Аполлонның тууына батылдық танытпады. Делосқа келгеннен кейін, ол Диона, Рея, Икнея, Темида және теңіз құдайы Амфитритпен бірге тоғыз күн, тоғыз түн бойы күшін салды. Тек бала тудыру құдайы Эйлейтия ғана болмады; оның болмауы Летоның босануына кедергі келтірді және оны тоғыз күн бойы босануда ұстады. Гомердің жыршысына сәйкес, Аполлонның тууына куәлік ету үшін жиналған құдайлар династияның рәсімдеріндегі қоғамдық оқиғаға жауап берді, онда баланың шынайылығы бірінші сәттен бастап күмәнсіз болуы керек еді. Бұл әнді тыңдағандар бала туғанда куәлік ету рәсімін жақсы білген болуы керек. Бұл мифте шынайылығын растауға тырысатын династия - Зевстің жаңа династиясы және Олимп пантеоны, ал Делостағы құдайлар туылғанның дұрыстығына куәлік етеді. Деметра да, Афродита да болмады, бірақ Рея болды. Диона құдайы (оның есімі жай ғана «құдайлық» немесе «Зевстің әйелі») кейбір кейінгі мифографтар Зевстің әйел түрі ретінде қарастырады (Додона жазбасын қараңыз). Егер олай болса, ол онда жиналмас еді. Тоғызыншы күні, Ириданың хабаршы құдайы Эйлейтияны шақырып алып, оны әсем әшекеймен көндіріп, Делосқа алып келді. Эйлейтия келгеннен кейін Аполлонның дүниеге келуіне рұқсат берілді, оған ана сүті емес, амброзия мен нектар берілді. Аполлонның тууы туралы мифқа кіріспе ретінде, жыршы сол кезде қалыптасқан жағдайды сипаттайды, атап айтқанда, Лето қазір Зевстің жанында Олимпеде, екеуі де Аполлонның садақ ату шеберлігін мақтан тұтады және ол құдайлардың патшасына осындай керемет ұл мен садақшыны дүниеге әкелгеніне мәңгілік қуаныш сезінеді.

Кейінгі есептер

"Библиотека" бойынша, "Латона Зевспен болған қарым-қатынасы үшін Гера оны бүкіл жер бетінде қуды, Делосқа келгенше және алдымен Артемиданы дүниеге әкелгенше, оның көмегімен кейін Аполлонды тудырды". Антонин Либералис Летоның гиперборейлерден қасқыр түрінде келгенін, немесе Ликияның "қасқыр елі" деп аталған, бұрын Тремилис деп аталған жерін іздегенін айтады, ол онымен достық қарым-қатынаста болған қасқырларды құрметтеу үшін қайта атады. Тағы бір кейінгі дереккөз, Элиан, Летоны қасқырлармен және гиперборейлермен байланыстырады: Қасқырлар өз балаларын он екі күн мен он екі түннен кейін ғана босанады, себебі Делос тұрғындары Летоның Гипербореядан Делосқа сапар жасауына осы уақыт кеткенін айтады. Лето құрлықтағы жүзіп тұрған Делос аралын тапты, ол әлі де архаикалық атауы Астериос еді, ол құрлық та емес, нағыз арал да емес еді, және ол онда туды, аралға табынушылардан байлықты уәде етті, олар келешекте ұлы құдайдың туған жеріне жиналатын еді. Алғыс ретінде Делос төрт бағанамен бекітілді және кейіннен Аполлонға қасиетті орын болды. Каллимахтың айтуынша, Герадан қорқып, Жер бетіндегі барлық жерлер Летоға пана беруден бас тартқан ғана емес, құдайлардың патшайымы Арес пен Иристі Лето қоныстанғысы келген кез келген жерден қуу үшін жіберді, осылайша ол егіздерін дүниеге әкелмейді. Лето Кос аралын тууға орын деп ойлады, бірақ әлі іште жатқан Аполлон анасына оны сол жерде туғызуға кеңес бермеді, Кос басқа біреудің туған жері болуға тағдырланғанын айтты. Кейін ол анасын Делосқа баруға шақырды. Каллимах Летоның Артемиданы қиындықсыз дүниеге әкелгені таңғаларлық екенін жазды. Либанийдің айтуынша, жер мен аралдар Летоны қабылдамайды, бірақ Зевстің құдіретімен Делос көріне бастады, осылайша Лето мен балаларын қабылдады. Гигиннің айтуынша, Гера Летоның Зевстен жүкті екенін білгенде, оған "terra firma" - материкте, теңіздегі кез келген аралда немесе күн астындағы кез келген жерде бала тууға тыйым салды. Бірақ Зевс солтүстік желдің құдайы Бореасты Летоға жіберді, ол оны Посейдонға алып келді. Посейдон Ортигияның үстінен үлкен толқындар көтерді, оны күн сәулесінен су күмбезімен қорғады; кейін ол Делос аралы деп аталды. Сол жерде Лето зәйтүн ағашына жабысып, төрт күннен кейін Аполлон мен Артемиданы дүниеге әкелді. Гомерлік гимн мен Орфик гимнінің 35-і бойынша, Артемида Аполлонның Делоста тууына дейін Ортигия аралында дүниеге келген. Византиялық Стефан Артемида Аполлоннан бұрын туғанын айтады, бірақ ол оның Корессста туғанын мәлімдейді. Жергілікті дәстүрге сәйкес, Аполлон Делоста емес, Беотиядағы Тегира қаласында туған, онда оған Аполлон Тегирей деп табынылған. Біздің заманымыздың 300-ші жылдарының соңы мен 400-ші жылдарының басында өмір сүрген грамматик Сервий Артемиданың бірінші туғанын жазды, себебі алдымен түн келді, оның құралы - Ай, оны Артемида бейнелейді, содан кейін күн келді, оның құралы - Күн, оны Аполлон бейнелейді. Алайда Пиндар екі егіздің де жарық күндей жарқырағанын айтады.

Хтондық шабуылшылар

Лето саяхатында ежелгі жер жаратылыстарымен қорқытылды және олармен күресуге тура келді, ежелгі жердің хтондық монстрлары мен ескі дәстүрлер оған шабуыл жасады. Олар Аполлон мен Артемиданың анасына зиян келтіруге тырысқаны үшін жаулары болды. Летоға кездескен монстрлардың бірі – Дельфидің астындағы ана тастың жарығында және Касталия бұлағының жанында мекендеген Питон жыланы. Питон Лето Зевстен жүкті екенін білгеннен кейін, оған зиян келтіру ниетімен іздеді, бірақ таба алмаған соң Парнасқа қайтып келді. Бұл аңыз қауіптен қашқан ана туралы толыққанды айтпайды. Сондай-ақ, "азаптау, зорлау" мағынасын беретін σκυλλώ (skullṓ) сөзімен салыстырыңыз. Кейбір деректерге сәйкес, Гера Питонды Летоға шабуыл жасау үшін өзі жіберген, себебі Зевс оған көбірек мән бергеніне қызғанды және ол Летоның тумаған ұлының қолынан өлетіні туралы болжамды білген. Гераның бұйрығымен, Питон сияқты, Зевспен қарым-қатынас жасағаны үшін, немесе ол оны көргенде құмарлыққа берілген. Титий Летоны ұстап алып, оны зорлауға тырысты, бірақ ол балаларын шақырып көмек сұрады, сол кезде Титий Аполлон мен Артемиданың жебелерімен жеңілді, бұл туралы Пиндар Пифия жырларында айтқан. Өлім жақын тұрғанда, анасы Гайя өлтірілген ұлына аза тұтты, ал Лето күлді. Зевстің сүйіктісі Летоны зорлауға тырысқаны үшін, ол Ажал әлемінде екі құспен бауырын жеу жазасына кесілді.

Соғыстарға қатысу

Лето Гигантомахия кезінде басқа құдайлармен бірге шайқасқан, бұл Пергам құрбандық тақтасының шығыс фризінде бейнеленгенінде көрінеді – ол өзінің балалары Артемида мен Аполлонның арасында алыппен күреседі. Гигантомахияның басқа бейнелерінде Лето жоқ, бірақ оның қатысуы Дельфидегі Сифн фризінің жоғалған бөліктерінің бірінде болжамдалады, бұл құдайлардың гиганттарға қарсы шайқасының тағы бір рельефтік бейнесі. Тифон Олимпке шабуыл жасағанда, барлық құдайлар жануарларға айналып, қорқып Мысырға қашты, немесе Тифон олар Мысырда көптеп жиналғаннан кейін шабуыл жасады. Лето егеуқұйрыққа айналды. Лето мысырлық құдай Ваджетке, кобра құдайына теңестірілді, бірақ басқа мысырлық құдайлар мен құдайлар да егеуқұйрықтармен байланысты болды. Сонымен қатар, мысырлықтар икнеумон мен егеуқұйрық сияқты кішкентай жануарларды бальзамдап, олардың мумияларын қола ыдыстарға салып қоятын. Лето сонымен қатар балалары Аполлон мен Артемидамен бірге троялықтардың жағында Троя соғысына қатысты. Аполлон Енейді шайқас алаңынан құтқарғанда, оны жақын жердегі Пергамдағы өзінің ғибадатханаларының біріне алып барды, онда оны Артемида мен Лето емдеді. Кейіннен құдайлар бір-бірімен шайқасқанда, Лето троялықтарды қолдап, ахейліктерді қолдаған Гермеске қарсы тұрды. Гера Артемиданы жеңіп, оны өзінің садағымен ұрғанда және Артемида көз жасымен қашқанда, Гермес Летоға қарсы тұрудан бас тартып, оны баршаға әділ жеңгенін айтуға ынталандырды. Лето Артемиданың тастап кеткен садағы мен жебелерін жинап алып, жылап тұрған қызының артынан жүгірді. Илиадаға жасалған түсіндірмеде, Теогеннің құдайлар шайқасын түсіндіруіне сәйкес, Гермес мұнда ақыл мен сананы (λόγος, "logos") білдіреді, ал Лето оған қарсы ұмытылуды (λήθη, "lethe", бәлкім Лето есімімен байланысты ойын) білдіреді.

Мифтер

Орионның көзі қайта ашылғаннан кейін, ол Артемида мен Летомен кездесіп, олармен бірге аң аулауға шықты. Ол өзінің керемет аңшы екенін мақтанышпен айтып, жер бетіндегі барлық жануарды өлтіре алатынын мәлімдеді, бұл Гайяны ашуландырды, ол оны өлтіру үшін алып шаянды жіберді. Бір дерек бойынша, Орион Летоны шаяннан қорғап, жолынан сүртіп жібергеннен кейін қайтыс болды. Содан кейін Лето (және Артемида) Орионды жұлдыздардың қатарына (Орион шоқжұлдызы) қосты. Клинис – Аполлонды терең құрметтеген бай вавилондық еді. Гиперборейлердің Аполлонға есектерді құрбандыққа шалғанын көрген ол да солай етуге тырысты, бірақ құдай оны өлім жазасымен қорқытып тыйым салды. Клинис құрбандықтан бас тартып, есектерді жіберді, бірақ екі ұлы құрбандыққа баруын жалғастырды. Аполлон ашуланып, есектерді қоздырып жіберді, олар бүкіл отбасын жеп қойды. Лето мен Артемида Клинистің үшінші ұлы мен қызына аянысты, олар мұндай жазаға лайық емес еді. Аполлон анасы мен әпкесіне осы үшеуін құтқаруға рұқсат берді, ал құдайлар оларды есектер өлтірмес бұрын құстарға айналдырды. Критте Галатея мен Лампра есімді кедей жұбайлар тұрды. Галатея жүкті болғанда, Лампра егер баласы қыз болса, оны тастап қоятынын ескертті. Галатея Лампра үйден кеткен кезде баласын дүниеге әкелді, және нәресте шындығында қыз екені белгілі болды. Күйеуінен қорқып, Галатея оған өтірік айтып, баласы ұл екенін және оны Леукипп ("ақ жылқы") деп атағанын мәлімдеді. Бірақ жылдар өте келе Леукипп өте әдемі қызға айналды, оның нағыз жынысын жасыру мүмкін болмады. Галатея Летоның ғибадатханасына қашып, Леукипптің нағыз ұлға айналуын тілеп дұға етті. Лето ана мен баланы аяп, Галатеяның тілегін орындады, Леукипптің жынысын ұлға өзгертті. Бұл мерекеге орай Фаистостағы халық Лето Фитияға оның құрметіне Экдизия ("жалаңаш киім шешу") фестивалінде құрбандық шалды. Бір дерек бойынша, Лето және оның қызы Артемида Зевстің алдында көздерінен жас ағызып тұрды, ал олардың ұлы Аполлон Зевске Прометейді (құдайлардан от ұрлап, адамдарға берген, содан кейін Кавказда зымыранмен тізгінталған және күнделікті бауырын жеп жатқан бүркітпен мәңгілік азапталып жатқан) азаптан босатуды өтінді. Артемида мен Летоның жастарын және Аполлонның сөздерін естіген Зевс бірден келісіп, Гераклге Прометейді босатуды бұйырды. Аполлон Зевстің ұлы Асклепийді өлтіргені үшін циклоптарды өлімге кесіп, Зевс оны Тартарға лақтырып жазалауға ниеттенді, бірақ Лето оған шаفاعат етті, соның салдарынан Аполлон Адмет атты өлімге ұшыраған патшаның құлы болды. Аполлон Адметке қуана қызмет етті және оның қызметінде бірнеше шаруалық жұмыстарды ынтамен атқарды. Лето оның шашының түсіксіз және шалаң болғанын көріп қайғырды, оның шашы бұрыннан даже Гераның назарына ілігіп тұрған еді. Праксилла Карнейдің Зевс пен Европаның ұлы екенін және оның Аполлон мен Лето тәрбиелегенін жазды.

Қаһар туралы аңыздар

Летоның Ликияға кіруіне қарсылық көрсетілді. Овидийдің "Метаморфозаларында" айтылғандай, Аполлон мен Артемиданы дүниеге әкелгеннен кейін жер бетін аралап жүрген Лето Ликиядағы көлден су ішуге тырысты. Сол жердің шаруалары оған көлдің түбіндегі лайды көтеріп, су ішуге рұқсат бермеді. Лето оларды қонақжайсыздықтары үшін бақаларға айналдырды, олар тоғандар мен өзендердің лайлы суларында мәңгілікке жүзуге міндеттелді. Ниобе – Фива патшайымы және Амфионның әйелі болды. Сапфо оның туралы «Лато мен Ниобе ең жақын дос болған» деп жазды, бірақ ол Летодан өзінің артықшылығымен мақтанғаны үшін әйгілі болды, себебі оның он төрт баласы (Ниобидтер) – жеті ұлы мен жеті қызы болған, ал Летоның тек екеуі ғана болды. Ниобе өзінің мақтандығы үшін Аполлон оның ұлдарын жаттығу кезінде өлтірді, ал Артемида қыздарын өлтірді. Аполлон мен Артемида оларды улағы жебелермен өлтірді, бірақ кейбір деректерде Ниобидтердің біразы аман қалғаны айтылады. Басқа көздерде Артемида қыздардың біреуін (әдетте Хлорис) аман қалдырғаны делінеді. Амфион өлген ұлдарын көргенде, өзін-өзі өлтірді немесе Зевс оның өш алуға ант беруінен кейін өлтірді. Ниобе зор қайғыға батып, Кіші Азиядағы Сипил тауына қашып, жылап тасқа айналды немесе өзін-өзі өлтірді. Оның көз жастары Ахелой өзенін құрады. Зевс Фива халқын толығымен тасқа айналдырды, сондықтан Ниобидтерді құдайлардың өздері тоғызыншы күні жерлегенше ешкім жерлемеді. Ниобе туралы әңгіме Овидийдің "Метаморфозаларында" кездеседі, онда Лето Фива әйелдерінен өзінің ғибадатханасына барып, құрбандық шалуын талап етеді. Фива патшайымы Ниобе құлшылықтың ортасына кіріп, құдайды қорлайды, Летодан гөрі өзінің сұлулығымен, тегімен және балаларының санымен артық екенін, сондықтан оған құлшылық етуге лайық екенін мәлімдейді. Осы құрметсіздікті жазалау үшін Лето Аполлон мен Артемидадан Ниобеден кек алуын және оның абыройын қорғауын сұрайды. Анасына бағынып, егіздер Ниобедің жеті ұлы мен жеті қызын өлтіріп, оны баласыз қалдырады, ал күйеуі Амфион өзін-өзі өлтіреді. Ниобе қайғыдан қозғала алмай, көрінеу мәрмәрге айналады, бірақ ол жылауын тоқтатпайды, ал оның денесі туған жеріндегі биік тау шыңына көшіріледі.

Басқа жұмыстар

Элианның айтуынша, әтеш Летоның қасиетті жануары болып табылады, өйткені ол егіздерді туғанда оның қасында болған; сондықтан ежелгі әйелдер бала туғанда әтешті жанында ұстаған, себебі құстың оңай босануға көмектесетініне сенген. Ол сондай-ақ, икнеумонның (монгус) да оған қасиетті екенін жазған. Сатирикалық автор Лукиан Самосатты Летоны өзінің Құдайлар туралы әңгімелерінің бірінде бейнелеген. Онда Гера Летоны Зевске берген балалары үшін мазақтап, Артемида мен Аполлонның маңыздылығын төмендетіп, олардың кемшіліктерін (мысалы, Марсияның терісін сыпырып алуы немесе Ниобидтерді өлтіруі) айтады. Лето сарказммен барлық қасиетті әйелдер Хефест сияқты құдайлардың анасы болуға лайық емес екенін айтады және Гераға, Зевстің әйелі ретінде құдайлардың патшайымы болғандықтан, ол барлығын кемсітуге сенімді болуы мүмкін, бірақ ол Зевс келесі жолы өлімді әйелдің махаббаты үшін оны тастап кеткенде қайта-қайта жылайды деп ескертеді. Ақын Теокрит өзінің Идилияларының бірінде Летодан жаңа үйленген Менелай мен Еленаға бала нәсіп етіп беруін өтінеді. Орфизмде әлемнің және құдайлардың пайда болуын түсіндіретін мифтерді баяндайтын, Гесиодтың Теогониясына ұқсас бірнеше «теогониялар» болған. Бұл мәтіндердің толық нұсқалары қазір сақталмағанмен, олардың фрагменттері жетіп жеткен. Осы еңбектердің бірі – «Рапсодикалық теогония» немесе Рапсодиялар (б.з.б. I ғасыр/б.з. I ғасыры) Летоны Гекатаның анасы деп атаған көрінеді. Эсхилдің фрагменті Летоны ай құдайы Селенаның анасы ретінде бейнелейді, ал Еврипидтің «Феникиялық әйелдер» трагедиясындағы сол комментарийде Зевс әке ретінде қосылған. Вергилийдің «Энеида» дастанында Нис Айға/Лунаға сөйлегенде оны «Латонаның қызы» деп атайды.

Ликия Летоны және Кіші Азияның кеңірек аймағы

Лето Ликияда, Кіші Азияда, аса қадірленіп, кеңінен тараған құдай ретінде табынылды. Делос пен Афинада оған көбінесе балаларымен байланыстырып табынылған. Геродот Египетте оған арналған ғибадатхана бар екенін айтқан, ол Бутодағы "Хеммис" деп аталатын қалқыма аралға жақын орналасқан, онда гректер Аполлон деп білген египет құдайына да табынылған. Сол жерде Геродот гректер Лето деп таныған құдайға Төменгі Египеттің кобра басты құдайы Ваджет түрінде табынылғанын білді. Кіші Азияның батыс жағалауындағы Фиск атты ежелгі грек колониясында да әсем порты мен Летоға қасиетті орманы болған.

Материктік Грекия

Лето Атикада ғибадатханаға және құрбандық тастағына ие болды, ал оның балалары Аполлон мен Артемида Зостер ауылында құрметтелді. Паузанияс Мегарада Лето мен оның егіздерінің мүсіндерін де сипаттады. Летоға Беотияда оның балаларының ғибадатханаларында табынушылық ететін. Фокиде оны Дельфиде, ұлы Аполлонға қасиетті жерде құрметтеді. Оның Сиррада да ғибадатханасы болды. Арголиде Лето Аргоста Праксител жасаған мүсіндерімен ғибадатханаға ие болды, ал оның бейнелері Аргосқа жақын Артемида Орфия ғибадатханасында да табылды. Летоның Македониядағы Летеге жақын жерде ғибадатханасы болды. Византиялық Стефан айтуынша, Теаген өзінің "Македония" еңбегінде қаланың аты осы қасиетті әйелдің құрметіне берілгенін жазған. Лето Спартада және Лаконияның қалған бөлігінде де құрметке ие болды. Летоның Аркадиядағы Мантинияда да ғибадатханасы болды.

Эгей теңізі аралдары

Летоға көбінесе жеке ғибадат етілмей, балаларымен бірге, әсіресе оның басты ғибадат орталығы және ұлы Аполлонның туған жері – Делос аралында құлшылық етілген. Бұл оның қасиетті аралы болған, онда ол ғибадатханада пішінсіз ағаш мүсінімен бейнеленген. Артемида мен Аполлонға шалу да Лето атынан жасалған. Лето Родос аралында да құлшылыққа ие болған. Лесбоста да оның табыну орталығы болған болуы мүмкін. Летоға Критте де табынылған, бұл "минойлық құдайдың ықпалымен, Криттегі белгілі бір грек құдайларының немесе олардың Крит түріндегі грек құдайларының" біріне табыну түрінде болған. Летоның жергілікті құлшылығы Фестоста (ол Аполлон мен Артемиданы осы жерде дүниеге келген деп есептелінеді) және оның атымен аталатын Латода куәландырылған. Сондай-ақ, Лето Фития ретінде ана құдай болып есептелген.

Эпитеттер

Пиндар Летоны Хриселакатос деп атайды, бұл эпитет оның қызы Артемидаға Гомер заманында-ақ берілген. "Патшайым сияқты таққа отырған және өріммен жабдықталған құдайшаның түсінігі Ұлы Анаға жасалған Азиялық құлшылықтан туған сияқты", - деп жазады О. Брендель, бірақ Делостағы оның ғибадатханасының сақталған жазба тізімінде, ол Делиан үштігінің орталық тұлғасы болған, оның құлшылық бейнесі ағаштан жасалған таққа отырған, зығырдан тігілген китон және зығыр химацион кигені көрсетілген.

Өнер

Ежелгі грек және рим өнерінде Лето ваза суреттерінде жиі кездесетін, бірақ ерекше немесе бірегей белгілері болмағандықтан оны анықтау қиын болған. Бұл мифологияны пейзаж және қарапайым халықтың суреттерімен үйлестіруге мүмкіндік беріп, тарихи және жанрлық сурет салуды біріктірген. Ол Версаль саябағындағы террасада орналасқан Бассен де Латон орталық фонтанында бейнеленген. Кейінгі өнерде Лето Ликия бақаларымен бірге осы көріністе ғана суреттелген. Вальтер Буркерт Фестоста Лето бастау ритуалдарымен байланысты екенін айтады.

Мұра

68 Лето астероиді және 639 Латона кіші планетасы осы грек қадірлі кісінің құрметіне аталған.

Негізгі көздер

Элиан, «Жануарлар туралы», 1-том: 1-5-кітаптар. Аударған: А. Ф. Шолфилд. Лоб классикалық кітапханасы, 446. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1958. Эсхил, «Парсылар». «Тебаға қарсы жеті». «Жалын берушілер». «Зырылдаған Прометей». Баспасөзді және аударманы Алан Х. Сомерштейн жасаған. Лоб классикалық кітапханасы, № 145. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2009. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы бар. Эсхил, «Эвменидтер» (Асхилдің шығармаларынан), Герберт Вейр Смит аударған, Ph.D., екі томдық, 2-том, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1926. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Аполлодор, Аполлодор, «Кітапхана», баспа. және аударған Сэр Джеймс Джордж Фрейзер. Лоб классикалық кітапханасы, № 121–122, 2 томдық. (Лондон: W. Heinemann, 1921). Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Каллимах, «Гимндер», Александр Уильям Мейр аударған (1875–1928). Лондон: Уильям Хайнеман; Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1921. Topos Text Project онлайн нұсқасы. Диодор Сицилийлік, «Тарих кітапханасы», 3-том: 4.59–8-кітаптар, аударған C. H. Олдфедер. Лоб классикалық кітапханасы, № 340. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1939. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы бар. Билл Тейердің онлайн нұсқасы. Геродот, «Тарихтар», А. Д. Годли (аудармашы), Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1920. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гесиод, «Теогония», Хью Г. Эвелин Уайт аударған, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер, «Илиада», А. Т. Мюррей аударған, Ph.D., екі томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеман, Лтд., 1924. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гигин, «Астрономиялық», «Гигин аңыздарынан» Мэри Грант аударған және редакциялаған. Канзас университеті гуманистік зерттеулер бойынша басылымдар. Topos Text Project онлайн нұсқасы. Гигин, «Фабула», «Гигин аңыздарынан» Мэри Грант аударған және редакциялаған. Канзас университеті гуманистік зерттеулер бойынша басылымдар. Topos Text Project онлайн нұсқасы. Гомерлік гимндер және Гомерика, Хью Г. Эвелин Уайт аударған. Гомерлік әндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1914. Аполлонға арналған гимн (3), Хью Г. Эвелин Уайт аударған «Гомерлік гимндер мен Гомерикасында», Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гермес гимні (4), Хью Г. Эвелин Уайт аударған «Гомерлік гимндер мен Гомерикасында», Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Либаний, «Либанийдің прогимназмалары: грек прозасының композициясы мен риторикасының үлгілік жаттығулары», Крейг А. Гибсон аударған және түсіндірген. «Библиялық әдебиеттер қоғамы», «Аталанта», 2008. Лукиан, «Құдайлардың диалогтары», Фоулер, Х. В. және Ф. Г. аударған. Оксфорд: Кларендон баспасы, 1905. Маурус Сервиус Гоноратус, «Вергилий өлеңдеріне түсініктемелер». Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii; Георгиус Тило және Германн Хаген редакциялаған. Георгиус Тило. Лейпциг. B. G. Teubner, 1881. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Овидий, «Овидийдің Фастиі», Сэр Джеймс Джордж Фрейзер аударған, Лондон: W. Heinemann LTD; Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1959. Internet Archive. Овидий, «Метаморфоздар», Брукс Мор аударған (1859–1942). Бостон, Cornhill Publishing Co., 1922. Topos Text Project онлайн нұсқасы. Паузания, «Грекия сипаттамасы», В. Х. С. Джонс аударған, Litt. D., және Х. А. Ормерод, M. A., 4 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1918. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Платон, «Кратил», Платонның он екі томдық шығармалары, 12-том, Харольд Н. Фаулер аударған, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1925. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Платон, «Критий», Платонның он екі томдық шығармалары, 9-том, В. Р. М. Лэмб аударған, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1925. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Плутарх, «Плутархтың өмірлері», Бернадотта Перрин аударған. Кембридж, Массачусетс. Гарвард университетінің баспасы. Лондон. Уильям Хайнеманн Лтд., 1917. 5. Perseus торабында қолжетімді мәтін. Страбон, «Страбонның географиясы», H. L. Jones редакциялаған. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон: Уильям Хайнеман, Лтд., 1924. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Тацит, «Тациттың толық шығармалары», Тацит, Альфред Джон Черч, Уильям Джексон Бродрибб, Сара Брайант редакциялаған, Perseus үшін. Нью-Йорк: Random House, Inc., Random House, Inc., 1942 ж. қайта басылды. Perseus торабында қолжетімді мәтін. Феокрит, «Гректік пастораль ақындары», Нил Хопкинсон редакциялаған және аударған. Лоб классикалық кітапханасы, 28. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1912. theoi.com торабында қолжетімді онлайн мәтін. Тибулл және Сульпиция (б.з.д. 55–19 ж.) «Өлеңдер», Энтони С. Клайн аударған, 2001, барлық құқықтар сақталған. Валерий Флакк, «Аргонавтика», Мозли, J. H. аударған. Лоб классикалық кітапханасы, 286-том. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1928. Theoi.com онлайн нұсқасы.

Екіншілік көздер

Афанасакис, Апостолос Н. және Бенджамин М. Волкоу, Орфикалық әндер, Джонс Хопкинс университетінің баспасы; алғашқы басылым (29 мамыр 2013). Google кітаптары. Баркер, Эндрю, Грек музыкалық жазбалары: I, Музыкант және оның өнері, Кембридж университетінің баспасы, 1984. Белл, Роберт Э., Классикалық мифология әйелдері: Биографиялық сөздік, ABC CLIO, 1991, Интернет мұрағаты. Колдуэлл, Ричард, Гесиодтың Теогониясы, Focus Publishing/R. Пуллинс компаниясы (1 маусым 1987). Кэмпбелл, Дэвид А., Грек лирикасы, IV том: Бакилид, Коринна, Loeb Classical Library No. 461. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1992. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Ганц, Тимоти, Ерте грек мифы: Әдеби және көркемдік көздерге нұсқаулық, Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 1996, Екі томдық: (Том 1), (Том 2). Грималь, Пьер, Классикалық мифология сөздігі, Wiley Blackwell, 1996. Хард, Робин, Грек мифологиясының Рутледждік анықтамалығы: Х.Дж. Роуздың «Грек мифологиясының анықтамалығы» негізінде, Psychology Press, 2004, Google Books. Джонстон, Сара И., «20. Геката, Летоның қызы, OF 317», Tracing Orpheus: Орфикалық фрагменттерді зерттеу, де Жауреги, Мигель Эрреро және басқалардың редакциялауымен. De Gruyter, 2012. De Gruyter-дегі онлайн нұсқасы. Google Books. Кереньи, Карл (1951), Гректердің құдайлары, Thames and Hudson, Лондон, 1951. Керн, Отто. Orphicorum Fragmenta, Берлин, 1922. Интернет мұрағаты. Литтлтон, С. Скотт, Құдайлар, Құдайшалар және мифология, 6 том, Marshall Cavendish, 2005, Google Books. Perseus жобасының онлайн нұсқасы. Малама, Венеция; Миза, Мария; Афанассиу, Фани; Сарантиду, Мария; Папасотириу, Алексиос, Салоникиге жақын жердегі Макриди бейдің македониялық қабірінің қалпына келтіруі және анастилозы, Opus 1/2017-де жарияланды. Quaderno di storia architettura restauro disegno, OPUS-та жарияланды, наурыз. Дженнифер Р., Классикалық мифология сөздігі. Нейл Барретт салған суреттері, Cassell & Co., 1998. Мейснер, Дуэйн А., Орфикалық дәстүр және құдайлардың тууы, Oxford University Press, 2018. Риджвей, Брунильда Сизмондо, Эллиндік мүсін II: шамамен 200–100 ж.б.д., University of Wisconsin Press, 2000. Google Books. Соммерштейн, Алан Х., Эсхил: Фрагменттер, редактор және аудармашы Алан Х. Соммерштейн, Loeb Classical Library No. 505. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 2009. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Смит, Уильям, Грек және Рим биографиясы және мифологиясының сөздігі, Лондон (1873). Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Тревелян, Р.С., Теокриттің Идилделерінің аудармасы, Cambridge University Press, 1947. Интернет мұрағаты. Трипп, Эдвард, Crowell’s Handbook of Classical Mythology, Thomas Y. Crowell Co; Бірінші басылым (1970 жылғы маусым). Вест, М.Л. (1983), Орфикалық өлеңдер, Clarendon Press Oxford, 1983.